Ózge emes – osy keýde, osy betpen,
Jandai-aq sezinemin ózimdi-ózim –
Qaiyqpen kók muhitty keship ótken.
D.Stambekuly.
Den qoiǵan ádebietshi maman Dáýitáli jyrynan ejelgi poeziia alyptary ótken neoklassitsizm men bertingi modernizm mánerin de, synshyl realizm men elegizm elementterin de tabar edi. Áiteýir, Pýshkin, Lermontovtan bastap Abai men Qasym, Tumanbai men Qadyrdy qadir tutyp oqyp, óz qoltańbasyn aishyqtaǵan aqyn óleńinen negizgi ideialyq-kórkemdik aǵymdardyń bárin ushyratasyz. Izdenis jolynda nebir batyl eksperimentterge de edáýir barǵan shaiyr simvolizm men romantizm keńistigine de qulash urady. Sóitedi de, tereńnen tergen marjandai jarqyratyp, únemi jańashyldyq úlgisin kórsetýge umtylady. Dáýitáliniń aqyndyq tanym úderisi de airyqsha. Bir qaraǵanda, sonsha qarapaiym kórinetin aqyn poeziiasynyń tuńǵiyq túkpirinen lyqsi bulqynatyn erekshe qýatty seziner edińiz. Týra óz tabiǵaty sekildi býyrqana atoilaityn eresen adýyndyqty ańdar edińiz. Mundaida áigili Gertsenniń: «Aiaq-qolyńdaǵy kisenge qaramastan eńseni tik ustaý úshin eren órlik qajet» degen sózi eriksiz eske túsedi. Dáýitáli Stambekuly da asa asqaq bolmaǵanymen, óte qaisar minezdi jan edi. Jáne totalitarlyq zamana kezeńinde onyń da qanatyn keń jaidyrmai, názik janyn jaralaǵan jáitterdiń kezdesip baqqany anyq.
Alaida, Dáýkeń jeke shyǵarmashylyq laboratoriiasy qupiiasyn kóp asha bermegen. Jazý barysyndaǵy jan tolqynysyn áieline de, balasyna da, áriptes dostaryna jariialai qoimaidy. Jariialaǵanmen de, onyń mánin dál ózindei eshkim uǵyna ala ma. Aqynnyń tylsym álemi degen de osy. Al onyń nurly júrek syry, el men jer taǵdyryna qatysty filosofiialyq oi-tujyrymdary qyzyqtyrsa, jaqut jyr astaryna úńilińiz. Árine, talai jyldar boiy birge júrip, birge turǵannan keiin, qosaǵynyń kóńil kúii qubylysyna jan jary aralaspai taǵy tura almaidy.
– Kóp jaǵdaidy qazir ǵana qatty sezinip júrmin. Tolǵanatyn sátterin kórsetpeýge tyrysqanymen, shabyty kelgen mezgilde eshteńege qaramaityn edi, – deidi aqynnyń zaiyby Farida Zakarina. – Bólmesine kirip ketedi de, jazyp shyǵady. Nemese daladan ekpindete kirip, jumys ústeline qarai umtylatyn kezderi bar. Ondaida aiaq kiimin de, plashyn da sheshpeidi. «Aý, ne boldy?! Ne kórindi?!» deseń, «Kishkene tura tur, tura tur!» dep ymdaidy. Birazyraqtan soń shyǵyp, ýh dep damyldap, rahattanyp otyrǵanyn kóresiń. «Ne boldy sonsha aptyǵyp?» dep suraisyń ǵoi taǵy. – «Ne bolýshy edi! Kóldeneńdep, oiyma kelgen shýmaqty umyttyryp jibere jazdadyń jańa!». – «Endi, qyzyqsyń ba, tym qurysa tópliińdi sheshpeisiń be?!». – «Oi, aiaq sheshkenshe qaida! Eden bylǵansa súrtip ala salasyń. Al sózimnen airylsam qanshama qaiǵyrmaimyn ba!»…
Sóite-sóite shyǵarmashylyq adamnyń otbasy onyń ádet-ǵurpyna ábden beiimdeledi. Shabyt býǵan sátin ańdap, aiaq ushymen júrýge daǵdylanady. Bas suǵatyn kórshi-qolań men kelgen meimandy da soǵan úiretedi. Óitkeni, ol óleńmen ómir súrgen.
– Kópirtip kóp jazýǵa da qumartpaǵanymen, keide tún ortasyna deiin otyrady. Odan, turǵyzyp alyp óleń oqidy. Bastapqyda túsinbeitinmin. Tipti, jaspyn ǵoi onda. Jiyrma ekidemin. Onsha uqpasam da, uiqyly-oiaý iá, iá dep bas shulǵi beremin. «Qalai eken?». – «Iá, jaqsy eken!». Sóitem de uiyqtap qalamyn. Tańerteńine shái iship otyrǵanda: «Túndegi óleńim shyn unady ma?» dep suraidy. Men kúmiljip, umytyńqyrap qalǵanymdy aitamyn. Jatyp kep ashýlanady. Múlde tyńdamapsyń dep renjidi. Sosyn qaita oqidy. – «Iá, óleńiń shynymen de keremet eken!». Rasynda da solai bolady.
Dáýitáli syńaryn óleńdi jai tyńdap qoimai, kózqarasyn bildirip, ózara búkpesiz pikir alysýǵa baýlidy. Ósti-ósti KazPI-diń biologiia-himiia fakýltetin túgesken áielin ájeptáýir ádebiet synshysy qylyp shyǵarsa kerek. Buǵan orys mektebin bitirip, álem klassikteri eńbekterimen birshama erte tanysqandyǵy da septigin tigizedi. Kele-kele sóz ónerine yńǵailanyp, sol ózi támámdaǵan joǵary oqý ornynyń fiololgiia fakýltetin syrttai aiaqtaidy. Orys mektebine Qazaq tili men Ádebieti pánderiniń muǵalimi bolyp ornalasyp, mamandyq almastyrady. Keiin Dáýkeń óziniń kei óleńin batyl synaityn zaibyna ańtaryla qarap:
– Ói, seniń tilińdi syndyryp adam qylam ba dep júrip, basyma bále tilep alǵan joqpyn ba, osy! – dep kúletin kórinedi.
Iá, Dáýitáli aqyn utqyr ázilge de sheber edi. Jeńgemizge tuńǵysh ulyndai erkeleitin sátterin de talai kórdik. Ondaida da kóbine uiqaspen sóileidi. Mysaly, aqsha suraǵysy kelgeninde:
– Farida! Qaida seniń káshólegiń?!
Káshólegiń bolmasa ash ólemin! –
deidi daýystap.
– Aqyndar bala minezdi dep jatady ǵoi. Shynynda da, solai edi. Áldene tez bola qoimasa tyz etip ashýlanady da, lezde basyla qalady. Bir nársesi tabyla qalmasa ókpelep otyra ketedi. «Ne boldy?». – «Men álgini taba almai otyrmyn. Sen maǵan kómektespeisiń!». Júgirip baryp taýyp beresiń. – «E, mine! Osyny tappai qor boldym ǵoi!». Odan soń qaisybireýdiń áldeneni jańsaq, qate aitqanyn estise keremet ashýlanatyn. Týra aspan ainalyp jerge túsetindei kúiinedi. – «Ne boldy sonsha! Kishkene qatelesken shyǵar endi». – «Joq, durys emes onysy!». Ómirde bir gramm ótirik bolmaý kerek ol úshin. Óleńde de. Men ǵumyr boiy Dáýitáliniń adaldyǵyna bas igen adammyn. Bir kúni keshigip keldi. Jalaqy alǵan eken. Qaltasyn syrtynan qaǵyp-qaǵyp qoiady. Sosyn: «Ái, Farida, osy, eldiń erkekteri áielderinen aqsha tyǵyp qalady eken. Men de senen azyraq tiyn-teben alyp qalǵym kelip edi. Biraq sony qai qaltama salǵanymdy bilmei shatysyp turmyn» dedi. – «Oiboi, beishara-ai, sony da jasyra almadyń ǵoi menen!». – «Endi qaiteiin, ótirik aita almaimyn. Suraǵan kezde berip turasyń ba? Sen jaqsysyń ǵoi, a?!» deidi.
Jan saraiy sábidei taza azamat ómir boiy aramdyqpen, nadandyqpen arpalysqan. Meshandyqqa boi aldyrmaǵan ony dúniege jaqyn keibireýdiń aqymaq sanaǵandai bolýy da múmkin. Ol eshqashan qulqynǵa qul bolmaǵan. Dáýkeńniń asa yqpaldy adamdarmen jaqsy qatynasta júrgenin biletin ek. Biraq adamgershilik ar-namysy men aqyndyq abyroiyna qylaý túsirmegen bekzat jan eshkimnen eshteńe suramaǵan. Qolynan kelgenshe, mańaiyna qarailasýǵa tyrysqan.
– Qaiyrymdylyq jasaǵysy kelip turatyn. Bireýdiń qinalǵanyn kórse dereý qolǵabys tigizgenshe asyǵady. «Qazaqfilm» yqsham aýdanynda turǵan kezimizde neshe qily adamdarmen kezdesti. Áldekimniń ústindegi kostiými, báteńkesi eski bolsa úidegi artyq kiimin soǵan aparyp beretin. «Ái, ózińe kerek emes pe?». – «Joq, men tabam ǵoi. Ana baiǵustyń tabanynan syz ótip júrgen siiaqty» deidi.
Dúrmekke, daqpyrtqa da qumartpaǵan Dáýkeń eshkimnen maqtaý da dámetpegen. Ádiletsizdikke, zulymdyqqa tózbei, naǵyz aqyndyq taǵdyr keshken onyń árbir jyry zamandastaryn meilinshe biik murattarǵa, ásemdikke úndegeni anyq. Jáne ne jasasa da shyrqaý shegine jetkizip, óte joǵary deńgeide atqaratyn edi. Úlken aqyn Dáýitáliniń jaqsy ánshi, sheber sýretshi ekenin de kópshilik bile qoimaýy múmkin.
– Alǵash tanysqan kezderden keiin meniń keskinimdi jarty vatmanǵa salyp ákelipti. Qairan qaldym. Ainymaidy. Aq qaǵazdan shyǵa kelerdei bolyp, móldirep tur. Dombyrasyn kúmbirletip, Aqan seri, Birjan sal, Mádi ánderin shyrqatqanda da jan terbetetin edi.
Degenmen, ómir kúnde meiram emes, onyń ózi de jyrlaǵanyndai, shyn shaiyrdyń «minezinde daýyl bar, boran bar, ot bar, jaýyn bar», – asaý aqynnyń alasapyran jan álemindegi surapyl tolqyndardyń ekpinine shydamaǵan kezder de kezdesken sekildi. Fákeń sondai shaqtardyń birinde ajyrasýǵa shaq qalǵan kezeńniń de bolǵanyn jasyrmaidy.
– Bir kúni balalardy aldym da, tórkinime – Qaraǵandynyń túbindegi Nuraǵa kettim de qaldym. Tipti, endi Almatyǵa qaitpaimyn dep, bara sala mektepke jumysqa da ornalasyp alǵan edim. Sol barǵanda úide bir jylǵa taiaý bógeldim-aý. Osy ýaqyt aralyǵynda Dáýkeń sońymnan izdep úsh márte keldi. Qansha keshirim surasa da, teris qarap, ilikpei qoidym. Tek úshinshi joly kelgeninde, ákem Bazyl degen kisi meni ońasha shaqyryp alyp: «Balam, er-azamatyńnyń meselin qaitara berme. Qatelik kimde joq. Súiip qosylǵan – ózderiń. Qandai jaǵdaida da bir-birińe keshirimdi bolǵandaryń jón» dedi.
Árbir pende balasy siiaqty Dáýitáli de óz basynan talai qýanyshty da, qaiǵyny da ótkeredi. Júregin tilim-tilim qylǵan qasyretiniń úlkeni – kishi balasy Rýslannan airylǵan sáti shyǵar. Ol birinshi synypty bitirgen jazda Balqashtaǵy atasynyń úiinde kanikýlda júrip sýǵa ketken edi. Dáýkeń óziniń aýzynan túsip qalǵandai sol kishkene ulynyń qazasyna qansha qaiǵyrsa da, syr bermeýge tyrysty. Tek muń-zaryn «Máńgilik klass», «Kól jaǵalai júgiredi bir bala» degen óleńderine tógip, óz-ózin jubatty. Ásirese, anasynyń qolynan shyǵyp ketip, kólge súńgigen balasynyń qaita shyqpai qalǵanyn baiandai kelip:
– Keide kólden áriden qaptap bult,
Naizaǵaiyn atady shaqpaq qylyp.
Osy kezde
Tolqynnyń ortasynda
Meniń balam júredi
Saq-saq kúlip, –
dep aiaqtaityn jyryn kóńil qamyqtyrmai oqý qiyn.
Arada birtalai jyldar ótkende elý jastan asa berip Dáýkeńniń ózi de ketti. Sonyń aldynda jary Faridaǵa: «Túsime marqum sheshem kirip júr. Kel dep shaqyrady. Baraiyn dep em, ákem qoia tur, keiin barasyń dep jibergisi kelmedi» dep syr aǵytady.
– Qoi, jái, Quran dámetip júrge shyǵar dep, shelpek pisirip, duǵa baǵyshtadyq ta qoidyq. Áitkenmen, kóńilge kúdik kirip, qobalji bastaǵanym ras. Al ózi taqalǵan qaterdi qatty sezdi. Bir kúni: «Farida, men ólip qalsam basyma jazatyn óleń izdeme, jazyp qoidym» dedi. – «Onda balalar bilsin, meniń de basyma arnap bir óleń jaz!» dep ázildegen boldym. – «Sen olai deme. Meniń artymda qalýyń kerek emes pe» dedi. Álgi óleńinde:
– Aldyń aqyn, tórińdi,
Keshtiń qily ómirdi.
Jeriń seni kóterdi,
Jylyt endi jerińdi.
Osy kúnniń kelerin
Erte sezgen sen ediń.
Júreginde elińniń
Qaldy máńgi óleńiń.
Jat, uiyqta, aqynym,
Týǵan jerde aqyryn.
Jańa týyp keledi
Seniń juldyz ǵasyryń! –
depti. Rasynda da, kóktasyna osynyń bir shýmaǵyn alyp jazǵyzdym…
Búginde aragidik Dáýitáli shyn baǵasyn ala almady degen pikirler de aitylmai qalmaidy. Munyń da shyndyǵy joq emes shyǵar. Tek óz basym kúnderdiń kúninde, ózi aitqanyndai, juldyz ǵasyry týyp, Dáýitáliniń de eliniń arasyna alyp eskertkish bolyp oralatynyna kámil senemin.
Qultóleý Muqash, jazýshy
