ٶزگە ەمەس – وسى كەۋدە, وسى بەتپەن,
جانداي-اق سەزٸنەمٸن ٶزٸمدٸ-ٶزٸم –
قايىقپەن كٶك مۇحيتتى كەشٸپ ٶتكەن.
د.ستامبەكۇلى.
دەن قويعان ەدەبيەتشٸ مامان دەۋٸتەلٸ جىرىنان ەجەلگٸ پوەزييا الىپتارى ٶتكەن نەوكلاسسيتسيزم مەن بەرتٸنگٸ مودەرنيزم مەنەرٸن دە, سىنشىل رەاليزم مەن ەلەگيزم ەلەمەنتتەرٸن دە تابار ەدٸ. ەيتەۋٸر, پۋشكين, لەرمونتوۆتان باستاپ اباي مەن قاسىم, تۇمانباي مەن قادىردى قادٸر تۇتىپ وقىپ, ٶز قولتاڭباسىن ايشىقتاعان اقىن ٶلەڭٸنەن نەگٸزگٸ يدەيالىق-كٶركەمدٸك اعىمداردىڭ بەرٸن ۇشىراتاسىز. ٸزدەنٸس جولىندا نەبٸر باتىل ەكسپەريمەنتتەرگە دە ەدەۋٸر بارعان شايىر سيمۆوليزم مەن رومانتيزم كەڭٸستٸگٸنە دە قۇلاش ۇرادى. سٶيتەدٸ دە, تەرەڭنەن تەرگەن مارجانداي جارقىراتىپ, ٷنەمٸ جاڭاشىلدىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتۋگە ۇمتىلادى. دەۋٸتەلٸنٸڭ اقىندىق تانىم ٷدەرٸسٸ دە ايرىقشا. بٸر قاراعاندا, سونشا قاراپايىم كٶرٸنەتٸن اقىن پوەزيياسىنىڭ تۇڭعيىق تٷكپٸرٸنەن لىقسي بۇلقىناتىن ەرەكشە قۋاتتى سەزٸنەر ەدٸڭٸز. تۋرا ٶز تابيعاتى سەكٸلدٸ بۋىرقانا اتويلايتىن ەرەسەن ادۋىندىقتى اڭدار ەدٸڭٸز. مۇندايدا ەيگٸلٸ گەرتسەننٸڭ: «اياق-قولىڭداعى كٸسەنگە قاراماستان ەڭسەنٸ تٸك ۇستاۋ ٷشٸن ەرەن ٶرلٸك قاجەت» دەگەن سٶزٸ ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ. دەۋٸتەلٸ ستامبەكۇلى دا اسا اسقاق بولماعانىمەن, ٶتە قايسار مٸنەزدٸ جان ەدٸ. جەنە توتاليتارلىق زامانا كەزەڭٸندە ونىڭ دا قاناتىن كەڭ جايدىرماي, نەزٸك جانىن جارالاعان جەيتتەردٸڭ كەزدەسٸپ باققانى انىق.
الايدا, دەۋكەڭ جەكە شىعارماشىلىق لابوراتوريياسى قۇپيياسىن كٶپ اشا بەرمەگەن. جازۋ بارىسىنداعى جان تولقىنىسىن ەيەلٸنە دە, بالاسىنا دا, ەرٸپتەس دوستارىنا جارييالاي قويمايدى. جارييالاعانمەن دە, ونىڭ مەنٸن دەل ٶزٸندەي ەشكٸم ۇعىنا الا ما. اقىننىڭ تىلسىم ەلەمٸ دەگەن دە وسى. ال ونىڭ نۇرلى جٷرەك سىرى, ەل مەن جەر تاعدىرىنا قاتىستى فيلوسوفييالىق وي-تۇجىرىمدارى قىزىقتىرسا, جاقۇت جىر استارىنا ٷڭٸلٸڭٸز. ەرينە, تالاي جىلدار بويى بٸرگە جٷرٸپ, بٸرگە تۇرعاننان كەيٸن, قوساعىنىڭ كٶڭٸل كٷيٸ قۇبىلىسىنا جان جارى ارالاسپاي تاعى تۇرا المايدى.
– كٶپ جاعدايدى قازٸر عانا قاتتى سەزٸنٸپ جٷرمٸن. تولعاناتىن سەتتەرٸن كٶرسەتپەۋگە تىرىسقانىمەن, شابىتى كەلگەن مەزگٸلدە ەشتەڭەگە قارامايتىن ەدٸ, – دەيدٸ اقىننىڭ زايىبى فاريدا زاكارينا. – بٶلمەسٸنە كٸرٸپ كەتەدٸ دە, جازىپ شىعادى. نەمەسە دالادان ەكپٸندەتە كٸرٸپ, جۇمىس ٷستەلٸنە قاراي ۇمتىلاتىن كەزدەرٸ بار. وندايدا اياق كيٸمٸن دە, پلاشىن دا شەشپەيدٸ. «اۋ, نە بولدى?! نە كٶرٸندٸ?!» دەسەڭ, «كٸشكەنە تۇرا تۇر, تۇرا تۇر!» دەپ ىمدايدى. بٸرازىراقتان سوڭ شىعىپ, ۋح دەپ دامىلداپ, راحاتتانىپ وتىرعانىن كٶرەسٸڭ. «نە بولدى سونشا اپتىعىپ?» دەپ سۇرايسىڭ عوي تاعى. – «نە بولۋشى ەدٸ! كٶلدەنەڭدەپ, ويىما كەلگەن شۋماقتى ۇمىتتىرىپ جٸبەرە جازدادىڭ جاڭا!». – «ەندٸ, قىزىقسىڭ با, تىم قۇرىسا تٶپليٸڭدٸ شەشپەيسٸڭ بە?!». – «وي, اياق شەشكەنشە قايدا! ەدەن بىلعانسا سٷرتٸپ الا سالاسىڭ. ال سٶزٸمنەن ايرىلسام قانشاما قايعىرمايمىن با!»…
سٶيتە-سٶيتە شىعارماشىلىق ادامنىڭ وتباسى ونىڭ ەدەت-عۇرپىنا ەبدەن بەيٸمدەلەدٸ. شابىت بۋعان سەتٸن اڭداپ, اياق ۇشىمەن جٷرۋگە داعدىلانادى. باس سۇعاتىن كٶرشٸ-قولاڭ مەن كەلگەن مەيماندى دا سوعان ٷيرەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, ول ٶلەڭمەن ٶمٸر سٷرگەن.
– كٶپٸرتٸپ كٶپ جازۋعا دا قۇمارتپاعانىمەن, كەيدە تٷن ورتاسىنا دەيٸن وتىرادى. ودان, تۇرعىزىپ الىپ ٶلەڭ وقيدى. باستاپقىدا تٷسٸنبەيتٸنمٸن. تٸپتٸ, جاسپىن عوي وندا. جيىرما ەكٸدەمٸن. ونشا ۇقپاسام دا, ۇيقىلى-وياۋ يە, يە دەپ باس شۇلعي بەرەمٸن. «قالاي ەكەن?». – «يە, جاقسى ەكەن!». سٶيتەم دە ۇيىقتاپ قالامىن. تاڭەرتەڭٸنە شەي ٸشٸپ وتىرعاندا: «تٷندەگٸ ٶلەڭٸم شىن ۇنادى ما?» دەپ سۇرايدى. مەن كٷمٸلجٸپ, ۇمىتىڭقىراپ قالعانىمدى ايتامىن. جاتىپ كەپ اشۋلانادى. مٷلدە تىڭداماپسىڭ دەپ رەنجيدٸ. سوسىن قايتا وقيدى. – «يە, ٶلەڭٸڭ شىنىمەن دە كەرەمەت ەكەن!». راسىندا دا سولاي بولادى.
دەۋٸتەلٸ سىڭارىن ٶلەڭدٸ جاي تىڭداپ قويماي, كٶزقاراسىن بٸلدٸرٸپ, ٶزارا بٷكپەسٸز پٸكٸر الىسۋعا باۋليدى. ٶستي-ٶستي كازپي-دٸڭ بيولوگييا-حيمييا فاكۋلتەتٸن تٷگەسكەن ەيەلٸن ەجەپتەۋٸر ەدەبيەت سىنشىسى قىلىپ شىعارسا كەرەك. بۇعان ورىس مەكتەبٸن بٸتٸرٸپ, ەلەم كلاسسيكتەرٸ ەڭبەكتەرٸمەن بٸرشاما ەرتە تانىسقاندىعى دا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. كەلە-كەلە سٶز ٶنەرٸنە ىڭعايلانىپ, سول ٶزٸ تەمەمداعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيولولگييا فاكۋلتەتٸن سىرتتاي اياقتايدى. ورىس مەكتەبٸنە قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ پەندەرٸنٸڭ مۇعالٸمٸ بولىپ ورنالاسىپ, ماماندىق الماستىرادى. كەيٸن دەۋكەڭ ٶزٸنٸڭ كەي ٶلەڭٸن باتىل سىنايتىن زايبىنا اڭتارىلا قاراپ:
– ٶي, سەنٸڭ تٸلٸڭدٸ سىندىرىپ ادام قىلام با دەپ جٷرٸپ, باسىما بەلە تٸلەپ العان جوقپىن با, وسى! – دەپ كٷلەتٸن كٶرٸنەدٸ.
يە, دەۋٸتەلٸ اقىن ۇتقىر ەزٸلگە دە شەبەر ەدٸ. جەڭگەمٸزگە تۇڭعىش ۇلىنداي ەركەلەيتٸن سەتتەرٸن دە تالاي كٶردٸك. وندايدا دا كٶبٸنە ۇيقاسپەن سٶيلەيدٸ. مىسالى, اقشا سۇراعىسى كەلگەنٸندە:
– فاريدا! قايدا سەنٸڭ كەشٶلەگٸڭ?!
كەشٶلەگٸڭ بولماسا اش ٶلەمٸن! –
دەيدٸ داۋىستاپ.
– اقىندار بالا مٸنەزدٸ دەپ جاتادى عوي. شىنىندا دا, سولاي ەدٸ. ەلدەنە تەز بولا قويماسا تىز ەتٸپ اشۋلانادى دا, لەزدە باسىلا قالادى. بٸر نەرسەسٸ تابىلا قالماسا ٶكپەلەپ وتىرا كەتەدٸ. «نە بولدى?». – «مەن ەلگٸنٸ تابا الماي وتىرمىن. سەن ماعان كٶمەكتەسپەيسٸڭ!». جٷگٸرٸپ بارىپ تاۋىپ بەرەسٸڭ. – «ە, مٸنە! وسىنى تاپپاي قور بولدىم عوي!». ودان سوڭ قايسىبٸرەۋدٸڭ ەلدەنەنٸ جاڭساق, قاتە ايتقانىن ەستٸسە كەرەمەت اشۋلاناتىن. تۋرا اسپان اينالىپ جەرگە تٷسەتٸندەي كٷيٸنەدٸ. – «نە بولدى سونشا! كٸشكەنە قاتەلەسكەن شىعار ەندٸ». – «جوق, دۇرىس ەمەس ونىسى!». ٶمٸردە بٸر گرامم ٶتٸرٸك بولماۋ كەرەك ول ٷشٸن. ٶلەڭدە دە. مەن عۇمىر بويى دەۋٸتەلٸنٸڭ ادالدىعىنا باس يگەن اداممىن. بٸر كٷنٸ كەشٸگٸپ كەلدٸ. جالاقى العان ەكەن. قالتاسىن سىرتىنان قاعىپ-قاعىپ قويادى. سوسىن: «ەي, فاريدا, وسى, ەلدٸڭ ەركەكتەرٸ ەيەلدەرٸنەن اقشا تىعىپ قالادى ەكەن. مەن دە سەنەن ازىراق تيىن-تەبەن الىپ قالعىم كەلٸپ ەدٸ. بٸراق سونى قاي قالتاما سالعانىمدى بٸلمەي شاتىسىپ تۇرمىن» دەدٸ. – «ويبوي, بەيشارا-اي, سونى دا جاسىرا المادىڭ عوي مەنەن!». – «ەندٸ قايتەيٸن, ٶتٸرٸك ايتا المايمىن. سۇراعان كەزدە بەرٸپ تۇراسىڭ با? سەن جاقسىسىڭ عوي, ا?!» دەيدٸ.
جان سارايى سەبيدەي تازا ازامات ٶمٸر بويى ارامدىقپەن, ناداندىقپەن ارپالىسقان. مەششاندىققا بوي الدىرماعان ونى دٷنيەگە جاقىن كەيبٸرەۋدٸڭ اقىماق ساناعانداي بولۋى دا مٷمكٸن. ول ەشقاشان قۇلقىنعا قۇل بولماعان. دەۋكەڭنٸڭ اسا ىقپالدى ادامدارمەن جاقسى قاتىناستا جٷرگەنٸن بٸلەتٸن ەك. بٸراق ادامگەرشٸلٸك ار-نامىسى مەن اقىندىق ابىرويىنا قىلاۋ تٷسٸرمەگەن بەكزات جان ەشكٸمنەن ەشتەڭە سۇراماعان. قولىنان كەلگەنشە, ماڭايىنا قارايلاسۋعا تىرىسقان.
– قايىرىمدىلىق جاساعىسى كەلٸپ تۇراتىن. بٸرەۋدٸڭ قينالعانىن كٶرسە دەرەۋ قولعابىس تيگٸزگەنشە اسىعادى. «قازاقفيلم» ىقشام اۋدانىندا تۇرعان كەزٸمٸزدە نەشە قيلى ادامدارمەن كەزدەستٸ. ەلدەكٸمنٸڭ ٷستٸندەگٸ كوستيۋمٸ, بەتەڭكەسٸ ەسكٸ بولسا ٷيدەگٸ ارتىق كيٸمٸن سوعان اپارىپ بەرەتٸن. «ەي, ٶزٸڭە كەرەك ەمەس پە?». – «جوق, مەن تابام عوي. انا بايعۇستىڭ تابانىنان سىز ٶتٸپ جٷرگەن سيياقتى» دەيدٸ.
دٷرمەككە, داقپىرتقا دا قۇمارتپاعان دەۋكەڭ ەشكٸمنەن ماقتاۋ دا دەمەتپەگەن. ەدٸلەتسٸزدٸككە, زۇلىمدىققا تٶزبەي, ناعىز اقىندىق تاعدىر كەشكەن ونىڭ ەربٸر جىرى زامانداستارىن مەيلٸنشە بيٸك مۇراتتارعا, ەسەمدٸككە ٷندەگەنٸ انىق. جەنە نە جاساسا دا شىرقاۋ شەگٸنە جەتكٸزٸپ, ٶتە جوعارى دەڭگەيدە اتقاراتىن ەدٸ. ٷلكەن اقىن دەۋٸتەلٸنٸڭ جاقسى ەنشٸ, شەبەر سۋرەتشٸ ەكەنٸن دە كٶپشٸلٸك بٸلە قويماۋى مٷمكٸن.
– العاش تانىسقان كەزدەردەن كەيٸن مەنٸڭ كەسكٸنٸمدٸ جارتى ۆاتمانعا سالىپ ەكەلٸپتٸ. قايران قالدىم. اينىمايدى. اق قاعازدان شىعا كەلەردەي بولىپ, مٶلدٸرەپ تۇر. دومبىراسىن كٷمبٸرلەتٸپ, اقان سەرٸ, بٸرجان سال, مەدي ەندەرٸن شىرقاتقاندا دا جان تەربەتەتٸن ەدٸ.
دەگەنمەن, ٶمٸر كٷندە مەيرام ەمەس, ونىڭ ٶزٸ دە جىرلاعانىنداي, شىن شايىردىڭ «مٸنەزٸندە داۋىل بار, بوران بار, وت بار, جاۋىن بار», – اساۋ اقىننىڭ الاساپىران جان ەلەمٸندەگٸ سۇراپىل تولقىنداردىڭ ەكپٸنٸنە شىداماعان كەزدەر دە كەزدەسكەن سەكٸلدٸ. فەكەڭ سونداي شاقتاردىڭ بٸرٸندە اجىراسۋعا شاق قالعان كەزەڭنٸڭ دە بولعانىن جاسىرمايدى.
– بٸر كٷنٸ بالالاردى الدىم دا, تٶركٸنٸمە – قاراعاندىنىڭ تٷبٸندەگٸ نۇراعا كەتتٸم دە قالدىم. تٸپتٸ, ەندٸ الماتىعا قايتپايمىن دەپ, بارا سالا مەكتەپكە جۇمىسقا دا ورنالاسىپ العان ەدٸم. سول بارعاندا ٷيدە بٸر جىلعا تاياۋ بٶگەلدٸم-اۋ. وسى ۋاقىت ارالىعىندا دەۋكەڭ سوڭىمنان ٸزدەپ ٷش مەرتە كەلدٸ. قانشا كەشٸرٸم سۇراسا دا, تەرٸس قاراپ, يلٸكپەي قويدىم. تەك ٷشٸنشٸ جولى كەلگەنٸندە, ەكەم بازىل دەگەن كٸسٸ مەنٸ وڭاشا شاقىرىپ الىپ: «بالام, ەر-ازاماتىڭنىڭ مەسەلٸن قايتارا بەرمە. قاتەلٸك كٸمدە جوق. سٷيٸپ قوسىلعان – ٶزدەرٸڭ. قانداي جاعدايدا دا بٸر-بٸرٸڭە كەشٸرٸمدٸ بولعاندارىڭ جٶن» دەدٸ.
ەربٸر پەندە بالاسى سيياقتى دەۋٸتەلٸ دە ٶز باسىنان تالاي قۋانىشتى دا, قايعىنى دا ٶتكەرەدٸ. جٷرەگٸن تٸلٸم-تٸلٸم قىلعان قاسىرەتٸنٸڭ ٷلكەنٸ – كٸشٸ بالاسى رۋسلاننان ايرىلعان سەتٸ شىعار. ول بٸرٸنشٸ سىنىپتى بٸتٸرگەن جازدا بالقاشتاعى اتاسىنىڭ ٷيٸندە كانيكۋلدا جٷرٸپ سۋعا كەتكەن ەدٸ. دەۋكەڭ ٶزٸنٸڭ اۋزىنان تٷسٸپ قالعانداي سول كٸشكەنە ۇلىنىڭ قازاسىنا قانشا قايعىرسا دا, سىر بەرمەۋگە تىرىستى. تەك مۇڭ-زارىن «مەڭگٸلٸك كلاسس», «كٶل جاعالاي جٷگٸرەدٸ بٸر بالا» دەگەن ٶلەڭدەرٸنە تٶگٸپ, ٶز-ٶزٸن جۇباتتى. ەسٸرەسە, اناسىنىڭ قولىنان شىعىپ كەتٸپ, كٶلگە سٷڭگٸگەن بالاسىنىڭ قايتا شىقپاي قالعانىن بايانداي كەلٸپ:
– كەيدە كٶلدەن ەرٸدەن قاپتاپ بۇلت,
نايزاعايىن اتادى شاقپاق قىلىپ.
وسى كەزدە
تولقىننىڭ ورتاسىندا
مەنٸڭ بالام جٷرەدٸ
ساق-ساق كٷلٸپ, –
دەپ اياقتايتىن جىرىن كٶڭٸل قامىقتىرماي وقۋ قيىن.
ارادا بٸرتالاي جىلدار ٶتكەندە ەلۋ جاستان اسا بەرٸپ دەۋكەڭنٸڭ ٶزٸ دە كەتتٸ. سونىڭ الدىندا جارى فاريداعا: «تٷسٸمە مارقۇم شەشەم كٸرٸپ جٷر. كەل دەپ شاقىرادى. بارايىن دەپ ەم, ەكەم قويا تۇر, كەيٸن باراسىڭ دەپ جٸبەرگٸسٸ كەلمەدٸ» دەپ سىر اعىتادى.
– قوي, جەي, قۇران دەمەتٸپ جٷرگە شىعار دەپ, شەلپەك پٸسٸرٸپ, دۇعا باعىشتادىق تا قويدىق. ەيتكەنمەن, كٶڭٸلگە كٷدٸك كٸرٸپ, قوبالجي باستاعانىم راس. ال ٶزٸ تاقالعان قاتەردٸ قاتتى سەزدٸ. بٸر كٷنٸ: «فاريدا, مەن ٶلٸپ قالسام باسىما جازاتىن ٶلەڭ ٸزدەمە, جازىپ قويدىم» دەدٸ. – «وندا بالالار بٸلسٸن, مەنٸڭ دە باسىما ارناپ بٸر ٶلەڭ جاز!» دەپ ەزٸلدەگەن بولدىم. – «سەن ولاي دەمە. مەنٸڭ ارتىمدا قالۋىڭ كەرەك ەمەس پە» دەدٸ. ەلگٸ ٶلەڭٸندە:
– الدىڭ اقىن, تٶرٸڭدٸ,
كەشتٸڭ قيلى ٶمٸردٸ.
جەرٸڭ سەنٸ كٶتەردٸ,
جىلىت ەندٸ جەرٸڭدٸ.
وسى كٷننٸڭ كەلەرٸن
ەرتە سەزگەن سەن ەدٸڭ.
جٷرەگٸندە ەلٸڭنٸڭ
قالدى مەڭگٸ ٶلەڭٸڭ.
جات, ۇيىقتا, اقىنىم,
تۋعان جەردە اقىرىن.
جاڭا تۋىپ كەلەدٸ
سەنٸڭ جۇلدىز عاسىرىڭ! –
دەپتٸ. راسىندا دا, كٶكتاسىنا وسىنىڭ بٸر شۋماعىن الىپ جازعىزدىم…
بٷگٸندە اراگٸدٸك دەۋٸتەلٸ شىن باعاسىن الا المادى دەگەن پٸكٸرلەر دە ايتىلماي قالمايدى. مۇنىڭ دا شىندىعى جوق ەمەس شىعار. تەك ٶز باسىم كٷندەردٸڭ كٷنٸندە, ٶزٸ ايتقانىنداي, جۇلدىز عاسىرى تۋىپ, دەۋٸتەلٸنٸڭ دە ەلٸنٸڭ اراسىنا الىپ ەسكەرتكٸش بولىپ ورالاتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن.
قۇلتٶلەۋ مۇقاش, جازۋشى
