…Kókireginde kóktiń de án bolady,
Kúrkirese kók aspan – zarlaǵany.
Taǵy da sol biikte janyp turyp,
Nebir jaryq juldyzdar sorǵalady.
Dáýitáli Stambekuly.
Óz basym áigili ánshiler men kúishiler – Áset Naimanbaev, Kúlásh Baiseiitova, Aqqyz Ahmetqyzy, Manarbek Erjanov, Maǵaýiia Hamzin syndy kóptegen óner juldyzdary ósip-óngen Qaraǵandy oblysyndaǵy alaqandai Aqtoǵai óńiriniń nemene qudireti bar eken dep osy kúnge deiin tańyrqaimyn. Aspanymyz ortaq, Kún – bireý, Ai – jalǵyz… Al Toqyraýyndai ózender men Aqsorań, Qyzylaraidai taýlar qazaq dalasynyń ár jerinde bar emes pe!
Qazir de turmystary shalqyp turmaǵanymen, neden ekenin, ul-qyzdary kileń dombyrashy, sazger bolyp keletindikten be, toi-dýmandaryn bi-kúimen jainatyp jiberý ádetinen tanbaǵan Aqtoǵai dalasy áli de án salyp turǵandai áserlendiredi.
Sol óńirde týyp-ósken Dáýitáli Stambekuly da bizdei inilerin, kóbinese, ánshiligimen tańdandyratyn.
Sonaý sekseninshi jyldardyń basynda tanysyppyz. Biz – stýdent, ol – jarq-jurq etip kóńildi júretin kelisti jigit aǵasy, birneshe jyr jinaqtary shyǵyp úlgergen respýblikaǵa tanymal aqyn (sóitsek, onda otyz tórt-aq jasta eken).
Jas aralyǵymyz alshaqtaý bolsa da aǵaly-inililer siiaqty tez jarastyq.
Biraq orys, qazaqqa birdei… tipti, káris, túrikten… de dos-jarany kóp Dáýkeń qansha ashyq minezdi bolǵanymen, jumbaǵy kóp jan edi… Muńaiǵan, jabyrqaǵan, ashýlanǵan sátterin de talai baiqadyq. Ózi onysyn kórsetkisi kelmeitin. Muqalmaityn. Jasymaityn. Ashynbaityn. Bir óleńinde:
…Azattyqqa ashyǵyp,
Aqyndyqty ańǵardym.
Erkelikti jasyryp,
Erkindikke tań qaldym.
Qaitem dedim ashynyp,
Shoshysam da túsimnen.
Aqyndyqty jasyryp,
Azap shektim ishimnen.
Esime alsam ótkendi,
Ol da tartar tuzymnan.
Kúnderim de kóp boldy,
Astan-kesteń buzylǵan, –
depti.
Dáýitáli dostarynyń… el biletin Tursyn, Júrsin, Namazaly, Nesipbek, Sáýlebek… sekildi qurdastarynyń arasynda erkeligin jasyrmaǵany anyq. Aqyndyǵy ekibastan belgili bolyp qalǵan… Al, ánshiligin jasyrdy!
Sebebi, ol ándi bárinen buryn ózge emes, ózi úshin salatyn. Tipten, oǵan birdi-ekili joldastarynyń ishinde bolmasa, kópshilik aldynda án salý jaraspaityn da siiaqtanatyn. Kúmbirlegen dombyrasyn qolyna alyp, biik tenor daýysymen halyq ánderin aita bastaǵanda jurt aldynda otyrǵandai emes, óz tereńine túsip alyp, tebirene býyrqanyp, mańaiyndaǵylardy umytyp ketetin. Birde daýysy qońyrlanyp shyǵady, birde máselen, Qasym Amanjolovtyń «Dariǵa, sol qyzynyń» qaiyrmasyna kelgende kózin juma shamyrqanyp, úndi shyrqatyp, shiryqtyryp jiberedi. Álden soń án bitkende baryp:
– Qasymdy jaqsy kórem men! – deidi aýzyn bultityp.
Baiaǵyda ataqty Estai ánshini kórgen úlkender:
– Onyń arqasy qozǵandaǵy óleń aitýy jaiaý tóbeleske bergisiz edi. Gújildep, bojyldap, selkildep ketedi, – deidi eken.
Dáýitálide de sondai bir qasiet bar edi.
Birde óziniń dombyrany kóbine shabyt býyp, ońasha qalǵanda qolǵa alyp, ándi kúńgirletip qana uzaq terbeitinin aitqany bar.
– Keide ondaida kózime jas kelip otyrady, – deitin.
Kóp jylǵy kórshisi, ári dosy, aqyn Nesipbek Aitulynyń aitýyna qaraǵanda, tuńǵysh bala bolǵandyqtan ata-ájesiniń qolynda ósken Dáýitáli týǵan anasyna jeńge esebinde qarapty. Ol kisi de ashyq, ótkir eken jáne kópshilik aldynda kánigi ónerpazdarsha dombyramen án salǵan adam.
– Shesheli-balaly ekeýiniń tete ósken apaly-inililerdei bir-birin moiyndamai tájikelesip otyrǵan qyzyqtaryna talai kýá boldym, – dep áńgimeleidi Nesaǵań.
– Menen týǵansyń sen! Al, óle qal! Saǵan aqyndyq menen daryǵan, – deidi sheshesi.
Balasynyń sózi:
– Qoishy, qaidaǵyny aitpai! Aqyndyq óz tuqymymyzda jetedi!..
Sóitken Dáýkeń anasy dombyrasyn alyp án bastaǵanda oǵan aialai qarap, ańtarylyp qalatyn kórinedi. Ońashada, tipti, «Maǵan ánshiliktiń juqanasy osy kisiden juqsa juqqan da shyǵar-aý!» dep moiyndaityn da siiaqty.
Qyrǵyz ánderin unatatyn-dy.
– Átteń, daýysym da kelmeidi, áýeni de qanyma sińbegen, tilin de taza bilmeimin ǵoi. Áitpese, aityp júrýge bolar edi, – dep qoiatyn.
Sońynan basylym betinde «Tatar áni» degen bir óleńi jarq ete túsip, taǵy bir tańdai qaqtyrǵany bar.
…Zarlatqanda garmoshkasyn,
Oiǵa batpai qalmas basyń.
Dúnieni dúrliktirip,
Osylai qos án qosqasyn,
Tatar áni, tatar áni! – deidi ol.
Soǵan qaraǵanda, júregi eljiregen aqyn barlyq áserli mýzykaǵa qulaq túrip júretin bolǵany ǵoi.
Sońynan nókerine uqsap erip júretin bizdi úiine jii aparatyn. Tipti, birde stýdenttik kezeńnen jaǵa ǵana shyǵyp, jataqhanada turatyn maǵan óziniń de ósip qalǵan eki balasynyń bar ekenine, kúndelikti kelim-ketim kisisiniń kóptigine qaramastan:
– Kelin qalai edi ózi? Nan tebetin ádeti joq pa? Onda erteńnen bastap úige kelip tura berińder. Úsh bólme bárimizge jetedi. Jeńgeń jaman adam emes qoi! – degeni esimde.
Balyqty dámdi pisiretin-di. (Balqash mańaiynan bolǵandyǵynan shyǵar). Kelgenimizde zaiybyna salmaq salmai shaidy da ózi quiyp berýge umtylatyn.
Álgindei jyrlarynyń birinde:
– Aita almaimyn asylyq,
Bolashaqta – basty úmit.
Kóp eshkimge jarytyp,
Jasaǵam joq jaqsylyq, –
degenimen, bizdei rýhani baýyrlaryna óle-ólgenshe súieý bolýǵa tyrysyp keldi.
– Keshe ana kisimen sóilesip qaldym. Sen sol orynǵa barshy! Kelisip otyr, – deitin.
Odan soń ózine tán jarasymdy ázilmen:
– Erteń bizdi tanymai ketýińe jaqsy bolady, – dep qaljyńdaityn.
Qazir sol aiaýly azamat, daryndy aqynnyń kózge kórinbegenine de birtalai ótti. Sondyqtan, onyń ánshilik daýysyn emes, jai úniniń ózin saǵynyp júrgender kóbeie túskendei…
Qultóleý Muqash, jazýshy
2001 jyl.
