Qytaidyń eń aýyr qarǵysy «Dáýirler aýysqanda ómir súr» degen sóz eken. Órkenietke erte jetken kóne halyqtyń dál osy naqyl sózi HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda dúniege kelgen myna bizderge arnalǵandai. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Qazaqstanda ómirge kelgen myna biz, kommýnizmge, erteńgi jarqyn bolashaqqa, adam adamǵa dos jáne baýyr degen uǵymǵa, eń bastysy mahabbatqa sendik. Ómirdiń ózegi de, negizi de mahabbat dep bildik.
Bizdi tárbielegen sol dáýirdiń ádebieti edi. Biz jigit aǵasy jasqa jete bergenimizde zaman ózgerdi. Óz dáýirimizdi jete bilmedik, jańa zamanǵa beiimdele almadyq.
Qaita qurý... Táýelsizdik... Keiin... rynoktyq qatynas zamany, bizdi erkimizden tys basqa adamǵa ainaldyryp jiberdi.
Zaman ózgerdi, zamanmen birge bizge qymbat qundylyqtar da ózgerdi. Dúnie men aqsha ústemdik etken basqa dáýir bastaldy. Burynǵy túsinik pen senimniń kúl-talqany shyqty.
Biz endi eshkimge de, eshnársege de senbeitin boldyq. Eń qiyny da osy edi. Qytai qarǵysynyń maǵynasyn sonda túsingendei boldym.
Degenmen de, maǵan qytai qarǵysynyń maǵynasyn burynǵydan da tereń túsindirgen – «Qozapaia».
Iia, kádimgi qozapaia. Biraq, bul - áńgimeniń aty. Avtory - Marhabat Baiǵut. Kitap 2016 jyly, Almaty qalasyndaǵy «Keremet media» baspasynan shyǵypty. Syrtynda «Tańdamaly shyǵarmalary» II tom degen jazýy bar.
Meniń bir ádetim, qolyma túsken kitaptyń aty men avtoryna qarap bolǵan soń, birden mazmunyn ashamyn. Ońtústiktiń týmasy bolǵan soń kózime ystyq kórindi me, álde basqa sebep boldy ma, bilmeimin, mazmundaǵy birneshe áńgimelerdiń ishinen «Qozapaia» degen ataý kózime birtúrli ystyq kórindi. 140-bette eken. «Kiim kiisi kúlki shaqyra bastaǵanyn sezgeli beri mekteppen qoshtasýdy oilap júrgen», - degen alǵashqy sóilemnen bastap, psihologiialyq ishki dinamikalyq tartysqa qurylǵan shaǵyn áńgime, óziniń tereń iirimine tarta berdi.
Áńgime keiipkerleri sonshalyqty kóp emes, tipten az, bar bolǵany tórt-aq adam. Qozapaia tasýshy arbakesh – Ersálim, onyń uly Esqara, Jyńǵylbai muǵalim jáne sol ózderiniń «Eshkili» aýylynyń týmasy, aýdan ákimin jazýshy «baiaǵy bala» degen jalpy ataýmen alady. Bar bolǵany osylar.
Áńgime «Kiim kiisi kúlki shaqyra bastaǵanyn sezgen», - Esqara Ersálimulynyń mektepti tastap, «Eshkili» aýylynan Saǵymkent qalasyna qashýymen bastalady. «Arqada qys jaqsy bolsa, arqar aýyp nesi bar», - degendei, mektep oqýshysy Esqaranyń aýyr ómirin de,onyń aýyldan ketý sebebin de jazýshy «Kiim kiisi kúlki shaqyra bastaǵanyn sezgeli beri...» - degen jalǵyz sóilemge syiǵyzǵan.
Baiqaǵanymyz, kerekti-kereksiz shubalańqy sóilemder, uzaq-sonar baiandaýlar Marhabat Baiǵut stiline jat nárse. Keiipkerdiń bar ǵumyry men onyń aýyldan ketý sebebin, jazýshy tas-túiin shymyr qurylǵan sóilemder arqyly bir-aq abzatsqa syiǵyzǵyn. Oqyp kórelik: «Saýdanyń sońyna túsken bolyp, sandalyp ketken sheshesinen kópten beri habar-oshar shyqpai tur. Jezqazǵan jaqta turatyn ápkesi de, Astana jaqqa oqýǵa ketken aǵasy da óz kúnderin ózderi ázer kórip, bularǵa qairylýǵa qaýqar tanyta almaidy. Ákesi birqansha apta boiy ishkiliktiń sońynda. Al Esqara mektepti tastap maqta terip keteiin dese Dinalar men Balaiymdarǵa kúlki bolǵysy joq. Talaidan beri sharbaqtaǵy qaýynnan qalǵan kók shapsha men úidegi qatqan-qutqandy ǵana qorek etýmen keledi.»
Mine, bul - tek Ersálimuly Esqaranyń ǵana emes, dáýirler aýysqanda ómir súrip, qytai qarǵysyna ushyraǵan bútin bir urpaqtyń shyndyq ómiri. Jazýshynyń talant-qudireti de sonda, ol bir otbasynyń ómiri arqyly bir dáýirdiń shynaiy sýretin bar bolmysymen oqýshysynyń aldyna jaiyp salady.
«Maqta terip keteiin dese Dinalar men Balaiymdarǵa kúlki bolǵysy joq». Esqaranyń namysty minezin bir-aq sóilemmen ashqan jazýshy, dál taýyp, dóp basatyn bilgirlikpen «Saýda sońyna túsken bolyp, sandalyp ketken sheshesi...» - deý arqyly Esqaranyń sheshesi týraly maǵlumatpen birge sheshe minezin ashýda janama bólshekti de úlken sheberlikpen paidalanǵan.
Esqaranyń sheshesi týraly úsh bet shubyrta sozyp jazýǵa bolar edi, biraq kóp sózdilikten qashatyn jazýshy Marhabbat Baiǵut, keiipker sheshesiniń oisyz ómiri men paryqsyz minezin bir-aq sóilemge syiǵyzǵan. Dál osy sóilemnen soń Esqara otbasyndaǵy sýyqtaý adami qarym-qatynas oqýshyǵa óz yzǵaryn sezdirip ótedi.
Áńgimede Esqara ómiriniń tragediiasyn jazýshy keide kózge aiqyn kórinetin, keide kózge kórinbeitin shtrihtar arqyly tereńnen tolǵap, keiipkerdiń adami sezimin shynaiy sýretteidi.
Saýda sońynda sandalyp ketken sheshe, óz kúnderin ózderi áreń kórip júrgen Jezqazǵan jaqtaǵy ápkesi, Astanadaǵy aǵasy, iship ketken maskúnem ákesi arqyly taǵdyry tálkekke túsken, ómir ádiletsizdiginiń qurbany, jap-jas bala Esqaranyń qalaǵa qashyp kele jatqandaǵy ishki psihologiialyq jai-kúiin údemeli qozǵalys ústinde sýrettegen jazýshy: «Esekmiianyń túbirteginen ýystai búrip ustaǵan Esqara qiialaý jiekke yrǵi ilinbekke tyrmysyp baqqan-dy, biraq tabany tesik taiǵanaq báteńkeniń qiiańqy kesirinen tizelei jyǵylyp, tómen syrǵydy. Qyraýly qiianyń qiyrshyǵy tuzdai tiip, ishki-syrtqy álemi ádiletsizdik ataýynan ýdai ashyp, ash kúshiktei ulyp-ulyp jibergenin bildi álde bilmedi.
-Ý-ý-ý-ý-ý! – dedi Esqara. –Ý-ý-ý-ý-ý»
Osy joldardy oqyǵanda, ómir ádiletsizdiginiń qurbany, ash kúshiktei ulyǵan Esqaranyń tiri beinesi kóz aldyńa kelip, kózińe eriksiz jas úiiriledi.
Adam da, tórt aiaqtylar da yza men sharasyzdyqtan ǵana ulidy. Taǵdyry kúresinge laqtyrylǵan jetinshi synyp oqýshysy Esqara Ersálimulynyń qatigez, meńireý de dúlei qoǵam aldyndaǵy sharasyz kúiin jazýshy: «...ash kúshiktei ulyp-ulyp jibergenin bildi álde bilmedi,» - dei kelip: «Jeńimen kózin súrtip, aqata aryqtyń jiegine júrelep alyp, taǵy ulydy... Esqara ýildei ulyǵannan keiin de jele jortyp kele jatyp, biraz ýakyt boiy qystyǵa jylaǵan,» - dep, qabyrǵasy qatpai taǵdyrymen betpe-bet qalǵan jas jetkenshektiń sol sáttegi ishki kóńil-kúiiniń jái kózge ańǵaryla bermeitin názik iirimderin shynaiy da ádemi hám áserli sýrettegen.
Moiyndaýǵa tiistimiz, bul – biik mádenietti, asa talantty sóz zergeriniń ǵana qalamynan týatyn, sirek kezdesetin sózben salynǵan ǵajaiyp óner týyndysy ekeni anyq.
Ómir ádiletsizdiginen adam qalpynan góri bóltirikke ainalyp kele jatqan Esqara beinesin «...taǵy ulydy. Sálden soń baryp Saǵymkent baǵytyna qarai búlkektei jóneldi,» - dep sýrettegen jazýshy, adamdy adam qalpynda saqtap qalatyn da, ańǵa ainaldyryp jiberetin de qoǵam. Adam - ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń jemisi, - degen astarly oidy oqyrmanyna únsiz uǵyndyrady. Ómir ádiletsizdiginen baladan bóltirikke ainalyp kele jatqan Esqara taǵdyry endi qalai óristemek? Búgingi bóltirik-bala Esqaranyń erteń jaýyz qasqyrǵa ainalmasyna kim kepil, bul úshin kim jaýapker? – degen suraqty jazýshy oqyrmanyna ashyq qoimasa da «...taǵy da ulydy... Saǵymkent baǵytyna qarai búlkektei jóneldi,» - degen sóilemder arqyly oqyrmanyn oi tuńǵiyǵyna batyrady. Qalaǵa jetken Esqara erteń kim bolady? Adamǵa ma álde adam keipindegi qasqyrǵa ainala ma?
Erteń ol qasqyrǵa ainalsa, oǵan kim kináli? – degen suraq júregińdi eriksiz syzdatady. Oilanasyz... Oilanasyz da Esqaranyń ákesi Ersálimdi kinálap, ony aýyr oi soqqysynyń astyna alyp, tómpeshtei jónelesiz. Alqash... Maskúnem ishkish, jap-jas balany osyndai kúige ushyratyp,... Ońbaǵan... Ákelik jaýapkershilik qaida? Týǵan balasyn osyndai kúige jetkizgen ol qandai áke dep, Esqaranyń ákesin oilai bastaisyz. Oqyrmannyń osyndai oiyn dál uqqan jazýshy, áńgime baianynda ádemi siýjettik bailanys arqyly negizgi basty orynǵa endi Esqaranyń ákesi Ersálimdi shyǵarady. «Kóz ushyndaǵy muńǵiyqtana munartqan saǵymnyń arasynan ákesi syǵalaǵandai. Artta qalǵan aýyldaǵy qorjyn tamda esin jinai almai, araq sasyp jatqan ákesiniń Saǵymkent tóbesinen eles bergeni nesi?»
Mine, osylai áńgime kompozitsiiasyn logikalyq júiege sheber qiiýlastyrǵan jazýshy, Esqaranyń ákesin oilap, oiyna túsirýi arqyly áńgime qurylysyna ádemi siýjettik ilmek taýyp, balanyń ákesi Ersálimdi áńgime baianynda aldyńǵy orynǵa shyǵarady. Osy kezeńnen bastap, áńgimede Ersálim tirshiligi baiandalady.
Oqiǵa órisin baiandaýda jazýshy bir arnadan ekinshi arnaǵa óte jeńil aýysyp otyrady. Jazýshynyń bul tásili áńgime mazmunyn tereńdetip, kórkemdigin biiktete túsken. Oqiǵa barysynda jazýshy eshkimdi kinálámaidy, eshkimdi aqtamaidy da. Ol ómirdi san qyrly boiaýymen, esh qospasyz, shynaiy realistik turǵyda, sol kúiinde oqyrmannyń aldyna jaiyp tastaidy.
Eshkimdi alalamaityn, jumysyna úlken jaýapkershilikpen qaraityn jazýshy Marhabat Baiǵut tilimen aitqanda «Eshkili aýylynyń jurtshylyǵyna túp-túgel qozapaia túsirip beretin ataqty arbakesh Ersálim» adal eńbegimen, kesekten salynyp, záktenip ketken óziniń eski qorjyn tamynda, shúkirshilikpen ǵumyr keship jatqan edi. Ol biz oilaǵandai tas júrek emes, kerisinshe, jaýapkershiligi mol, meiirban áke. Keiipker obrazyn somdaýda ádebi bólshekter men shtirhtardy sheber paidalanatyn jazýshy, bir keiipker ómiri arqyly bútin bir dáýirdiń aqiqatty shyndyq kórinisin sýrettei otyryp, oqyrmanyna qaishylyǵy mol bútin bir álemdi tartý etedi.
«Al, byltyr qara sýyq qarsańynda jyl saiynǵy jaima-shýaq tartar ádetinen jańylǵan ákesi álpeti qashyp, qarasurlanyp kelgen kúni:
-Biyl bastan – aiaq kiindirip, báteńke áperemin-aq dep júr edim, bolmasqa ketti, balam,-dedi tútigip. – Arbadan da, attan da, qozapaia tasýshy degen quqymyzdan da jurdai bolyp,jutap qaldyq.
-Nege, kóke?! – dedi bul jar basynan sekirgeli turǵandai júregi órekpigen kúide.
-Túk kórmegender ǵoi, eń aqyry qozapaia tasýǵa da «tender» jariialapty. Aýdan ákiminiń qudasynyń pudasy ma, bólesiniń mólesi me, utyp alypty. Atańa náleti, arbakeshti taǵaiyndaýǵa deiin aýdan ákimi arlasatynǵa ainalǵan soń ne ońady endi?! Endi men ne isteimin, ashtan ólemin be desem, tiemel jeriń bar ǵoi desedi. Úleske tigen jerdiń siqy anaý, it arqasy qiianda. Sor basyp,sorlap jatyr.»
Balasyn «bastan-aiaq kiindirýdi,» - oilap júrgen Ersálimdi biz qalaisha tas júrek áke dei alamyz. Jyl boiy armandaǵan oiynyń kúl-talqany shyqqan sorly áke: «Biyl... áperemin-aq, dep júr edim,» - deidi. Ol balasyna bir báteńke áperýdi jyl boiy armandaǵan. Ákeniń bar armany balasyn bastan-aiaq kiindirý men bir báteńke... Demek, áke úshin bala ómiri basty orynda. Mundai ákeni qalaisha qara júrek, oisyz, - dep aita alasyz.
Biraq, eńbegi esh, tuzy sor ákeniń aiaýly armanynyń kúl-talqan bolǵanyn jazýshy ǵajaiyp túrde sheber sýrettegen. «...bolmasqa ketti balam, - dedi tútigip.» Osy bes sózge jazýshy adamnyń qanshama psihologiialyq sezim kúilerin jinaqtai alǵan deseńshi. Oqi otyryp kúiinesiń. Judyryq túiilip ketken. Buldyrai bastaǵan kózińe yzaly jas keledi. Neden kúiinip, kimge yzalanyp otyrǵanyńdy óziń de bilmeisiń. Aldymen belgisiz bir nársege kúiinesiń, sońynan kózińe yzaly jas kelgen sátke deiin adam qanshama sezim kúilerin basynan keshiredi deseńshi. Kúiik pen yza. Yza men kúiik...
Mine, pendesin san-alýan sezim kúiine jeteleitin sóz qudireti degenimiz osy!
Ózgergen jańa zamanda «tender» jariialanyp, bárinen aiyrylǵan qozapaia tasýshy Ersálimniń basqan aiaǵy keri ketip, ómiri de «bolmasqa» ainala bastaidy. Úleske tigen jeri anaý, bir qiianda sor basyp, sorlap jatyr. Ólmestiń qamy úshin áiteýir birdeńeden bastaý kerek. Biraq qalai? Aýdan ákiminiń sózmen aitqanda «Kimge ótirik, kimge shyn» nesieniń de bolmaityny anyq boldy.
Mine, osylai keiipkerimiz Ersálim úlken psihologiialyq daǵdarysqa ushyraidy. Qiyny da osy edi. Ersálimniń eń sońǵy úmiti, óziniń aýyldasy, bir kezde Ersálimniń sheshesi bergen qaljanyń arqasynda tiri qalǵan, búgingi aýdan ákimi «baiaǵy bala».
Al, «baiaǵy bala» kez-kelgen Qazaqstan azamaty alýǵa bolatyn nesieniń ózin «Kimge ótirik, kimge shyn» ekenin kergi túsindirip, «Quiqaly da qunarly, sýly, nýly jerlerdi, myna men jáne meniń adamdarym alady. Ala bermek,» - dep asa úlken qanypezer qarabettilikpen uiatsyz túrde ashyq aitady.
Aýdan ákimi «baiaǵy balanyń» kabinetinen shyqqan Ersálimniń bar kóńil-kúiin, zamany men qoǵamyna degen ón boiyndaǵy órttei qarsylyqty: «Esikti qatty jappaq bolǵany esinde. Alaida, zilmaýyr záýlim múlikke ál-dirmeni jetpei, julqýmen ǵana tynyp,eńkeimei shyqqannyń ózin qanaǵat tutqan,» - dep sýretteidi jazýshy.
«Baiaǵy bala» sekildiler basqarǵan jemqor ári tas júrek qoǵamǵa Ersálim sekildi «kishkene adam» jalǵyz ózi ne istei alsyn?! Onyń bar qarsylyǵy «...zilmaýyr záýlim múlikke ál-dirmeni jetpei julqýmen ǵana» bitetindigi.
Ol qaitar jolda aýdan ortalyǵynyń oligarhiialyq bóliginde salynǵan ákimniń úiin kórip qorqyp ketedi. Bul kez «bar» men «joq», «bai» men «kedei» bolyp dúnieniń ekige bólingen shaǵy. Adal eńbegimen kesekten salynǵan óziniń qorjyn tamynda ómir súrip jatqan Ersálim, aýdan ákiminiń záýlim saraidai úiin kórgende basqa zamannyń bóten sýyq lebin sezgendei qorqady. Ol qyzyqpaidy, qyzǵanbaidy, qorqady.
Negizinen dúnieni ustap turǵan danyshpan, ǵulama qairatkerler emes, kerisinshe, dúnieni ustap turǵan Ersálim sekildi qarapaiym milliondaǵan eńbek adamdary.
Órkenietti qoǵamnyń jetistigi – sol qoǵamdaǵy eńbek adamynyń baqytymen ólshenedi. Al, sol eńbek adamdaryna eń birinshi keregi tynysh beibit ómir,sodan soń ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamda eńbek ete alý múmkindigi. Kez-kelgen qoǵamdy órkeniettiń órine jetkizetin kúsh – eńbek! Ol – Ersálim sekildi qarapaiym adamdardyń eńbegi. Áńgimeniń tragediialyq ózegi men jazýshynyń aitqysy kelgeni sol – biz Ersálim sekildi eńbek adamdaryn eńbek etý quqyǵynan ǵana aiyryp qoiǵan joqpyz, sol arqyly olardy ómir súrý múmkindiginen de aiyrdyq. Bul – keshirilmes úlken kúná!
Eger, qoǵamda bir adam baqytsyz bolsa, ol qoǵamdy órkenietti, baqytty qoǵam dep aitýǵa eshkimniń de qaqysy joq!
Bir-aq ret beriletin ómir sonshalyqty ystyq, sonshalyqty tátti. Kez-kelgen tirshilik iesi, ómiri úshin aqtyq demi bitkenshe, eń sońyna deiin kúresedi. Ersálim de sóitti. Ol da jan-tánimen kúresti. Biraq, bolmady. Qatygez qoǵam Ersálimdi jan-jaǵynan qysty, ol bárinen aiyryldy. Saýda istegen bolyp sandalyp ketken áieli, Jezqazǵandaǵy qyzy, Astanaǵa ketken uly, eń sońy Saǵymkent asqan kenjesi Esqara, tirshilik taýqymetimen tarydai shashylyp ketti.Al bul kezde, qatybas qoǵamnyń qatygez úkimine ushyraǵan Ersálimniń otbasy bir shańyraqtyń astynda, tirshilik kúiin tutas otbasy bolyp birge sherte almastai jaǵdaiǵa jetken edi. Deni saý azamattyń kúndelikti tamaq taýyp ózin-ózi asyraýy da muńǵa ainalǵandai. Ol tipten órtenip ólý úshin alǵan janarmaidy da Jyńǵylbai muǵalimnen qaryzǵa alǵan aqshaǵa satyp alady.
Áńgimedegi tórt keiipkerdiń biri – Jyńǵylbai muǵalim. Qansha jerden zaman ózgerip, dáýirler aýyssa da, Jyńǵylbai sekildi óz mamandyǵyna jan-tánimen berilgen, meiirban da adal adamdar bolǵan. Bola da bermek. Ómir sonysymen de qundy.
Biik dárejede jazylǵan kórkem shyǵarmada «jaǵymdy» ne «jaǵymsyz» keiipker bolmaidy. Naǵyz kórkem týyndyda ómirdegi kádimgi adamdar bar bolmysymen shynaiy beinelenedi. Áńgimedegi kiipkerdiń biri, aýdan ákimi «baiaǵy bala». «Baiaǵy bala», ol – óz zamany «ótpeli kezeńniń» naǵyz qaharmany.
Dáýirler aýysqan alasapyran kezeńde zamanyna qarai beiimdele alǵandardyń tasy órge domalaityny shyndyq. Ómir aǵymyn jyldam túsinip, aqsha men dúnie bilegen «rynoktyq qatynas» zamanyna tez beiimdelgen «baǵy balanyń» ómirlik filosofiiasy: basyp qalý, alý, ala berý bir sózben aitqanda jyldam baiý. Onyń ózi basqaryp otyrǵan elge, sol eldegi Ersálim sekildi qarapaiym eńbek adamdarynyń ómiri men oi-armanyna túkirgeni bar, pysqyrmaidy da.
- A-al, ala berińder. Sonda biz sekildiler, qolmen maqta termeitinder, sendeilerdiń aldarynda eshqashan eńkeimeitinder ne istemek kerek? Ashtan qata bere me? – degen Ersálim suraǵyna:
- Nesi bar, keibir órkenietti elderde de ashtan qatatyndar az kezdespeidi, - deidi «baiaǵy bala» - Eńkeimesterdiń enshisi sol.
«Baiaǵy bala» aqymaq emes, tipten ol aqyldy. Sebebi, ol tabiǵat zańyn tereń túsinip otyr. Tabiǵat zańy boiynsha syrtqy ortaǵa tez beiimdele alǵandar ǵana jeńimpaz bolady. Osy zańdylyqty jaqsy túsingen «baǵy bala»: «Amal qansha, táýelsizdigimiz hám biraqtar shyǵyndardy talap etýge haqyly,» - deidi.
«Baiaǵy balanyń» osy sózinen soń oilanasyz...
Sonda, «táýelsizdik shyǵyndary» jańa zamanǵa beiimdele almaǵan Ersálim sekildiler ǵoi. Nege olar ózgergen zamanǵa beiimdele almady? Sebep nede? Tereńnen túbirlete oilasańyz, Ersálim zamany tabiǵi jolmen emes, reformalyq jolmen, iaǵni qalyptasqan qoǵamdyq zańdylyqtardy kúshtep ózgertý arqyly ózgeripti. Tabiǵi zańdylyq buzylǵan jerde tragediianyń bastalatyny aqiqat. Ersálimder ómir súrgen «qoǵamdyq menshik» zamanynan «jeke menshik» zamanyna asyqpai, sabyrmen birte-birte, qoǵam múshelerine «jeke menshiktik» sanany qalyptastyrý arqyly ótkenimizde, bálkim, Ersálim sekildi «táýelsizdik shyǵyndary» bolmaityn ba edi, - dep oilaisyz. «Baiaǵy bala» men Ersálim arasyndaǵy dialogtan osyndai oi túiesiz.
Aýdan ákimi «baiaǵy balanyń» qabyldaýy Ersálim ómirine úkim aitqandai bolady. Barynan aiyrylyp, bolashaǵynan úmiti úzilgen Ersálim, órtenip óledi. Áńgime Ersálimniń ólimimen aiaqtalady. Tez bitip qalǵan sekildi.
Ersálim ólimi – bul qoǵam betindegi qarǵys tańba. Ol ózin-ózi óltirgen joq, ony óltirgen myna biz, onyń ainalasy!
Iia, Ersálim ómir súrgen qoǵam men onyń ainalasy, ony ózin-ózi órteýine májbúrledi!
Jetimin jylatyp,jesirin qańǵyrtpaǵan el edik, qalai boldy, bul ózi?
Ersálim sekildi arystai azamattyń ólimine kim kináli? – degen ashy suraq kókeide turyp qalady. Qoǵam ózgergen kezde adami qundylyqtar da qosa ózgere me? Solai da bolýy múmkin... Sonda, qalai, kúlli adamzatqa ortaq «Adam joly», adamgershilik she? Ol da ózgere me? Suraq kóp. Biraq, jaýaby joq. Oilanasyń...
Al, Marhabat Baiǵut jazýshy retinde óz maqsatyna jete bildi. Ol oqyrmanyn túrli sezimderge bólep, oilandyra aldy. Eń basytysy da osy!
Meniń oiymsha, «Qozapaia» - halqymyzdyń basynan ótken «ótpeli dáýir» dep atalatyn bútin bir dáýirdiń barlyq aqiqat shyndyǵyn shynaiy, realistik turǵyda sýrettegen áńgime-epopeia!
Epopeia jazý úshin tom-tom kitap jazý shart emes. Bir dáýirdiń aqiqat shyndyǵyn kez-kelgen janrda, kez-kelgen pishinde sýrettei alsańyz jetedi.
Sondyqtan da, jazýshy Marhabat Baiǵuttyń «Qozapaia» áńgimesin biz, áńgime-epopeia deimiz.
Taǵy da bir aitarymyz: «Qozapaia» dáýirler aýysqanda ómir súrip, «qytai qarǵysyna» ushyraǵandarǵa jazýshy Marhabat Baiǵut tarapynan qoiylǵan máńgilik eskertkish. Bul – aqiqat!
Al, olar «qytai qarǵysyna» ushyrasa da bizdiń óz qandas baýyrlarymyz edi...
Nurǵali Mahanov
OQO
Sozaq aýdany
