قىتايدىڭ ەڭ اۋىر قارعىسى «دەۋٸرلەر اۋىسقاندا ٶمٸر سٷر» دەگەن سٶز ەكەن. ٶركەنيەتكە ەرتە جەتكەن كٶنە حالىقتىڭ دەل وسى ناقىل سٶزٸ حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا دٷنيەگە كەلگەن مىنا بٸزدەرگە ارنالعانداي. حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا قازاقستاندا ٶمٸرگە كەلگەن مىنا بٸز, كوممۋنيزمگە, ەرتەڭگٸ جارقىن بولاشاققا, ادام ادامعا دوس جەنە باۋىر دەگەن ۇعىمعا, ەڭ باستىسى ماحابباتقا سەندٸك. ٶمٸردٸڭ ٶزەگٸ دە, نەگٸزٸ دە ماحاببات دەپ بٸلدٸك.
بٸزدٸ تەربيەلەگەن سول دەۋٸردٸڭ ەدەبيەتٸ ەدٸ. بٸز جٸگٸت اعاسى جاسقا جەتە بەرگەنٸمٸزدە زامان ٶزگەردٸ. ٶز دەۋٸرٸمٸزدٸ جەتە بٸلمەدٸك, جاڭا زامانعا بەيٸمدەلە المادىق.
قايتا قۇرۋ... تەۋەلسٸزدٸك... كەيٸن... رىنوكتىق قاتىناس زامانى, بٸزدٸ ەركٸمٸزدەن تىس باسقا ادامعا اينالدىرىپ جٸبەردٸ.
زامان ٶزگەردٸ, زامانمەن بٸرگە بٸزگە قىمبات قۇندىلىقتار دا ٶزگەردٸ. دٷنيە مەن اقشا ٷستەمدٸك ەتكەن باسقا دەۋٸر باستالدى. بۇرىنعى تٷسٸنٸك پەن سەنٸمنٸڭ كٷل-تالقانى شىقتى.
بٸز ەندٸ ەشكٸمگە دە, ەشنەرسەگە دە سەنبەيتٸن بولدىق. ەڭ قيىنى دا وسى ەدٸ. قىتاي قارعىسىنىڭ ماعىناسىن سوندا تٷسٸنگەندەي بولدىم.
دەگەنمەن دە, ماعان قىتاي قارعىسىنىڭ ماعىناسىن بۇرىنعىدان دا تەرەڭ تٷسٸندٸرگەن – «قوزاپايا».
ييا, كەدٸمگٸ قوزاپايا. بٸراق, بۇل - ەڭگٸمەنٸڭ اتى. اۆتورى - مارحابات بايعۇت. كٸتاپ 2016 جىلى, الماتى قالاسىنداعى «كەرەمەت مەديا» باسپاسىنان شىعىپتى. سىرتىندا «تاڭدامالى شىعارمالارى» ٸٸ توم دەگەن جازۋى بار.
مەنٸڭ بٸر ەدەتٸم, قولىما تٷسكەن كٸتاپتىڭ اتى مەن اۆتورىنا قاراپ بولعان سوڭ, بٸردەن مازمۇنىن اشامىن. وڭتٷستٸكتٸڭ تۋماسى بولعان سوڭ كٶزٸمە ىستىق كٶرٸندٸ مە, ەلدە باسقا سەبەپ بولدى ما, بٸلمەيمٸن, مازمۇنداعى بٸرنەشە ەڭگٸمەلەردٸڭ ٸشٸنەن «قوزاپايا» دەگەن اتاۋ كٶزٸمە بٸرتٷرلٸ ىستىق كٶرٸندٸ. 140-بەتتە ەكەن. «كيٸم كيٸسٸ كٷلكٸ شاقىرا باستاعانىن سەزگەلٸ بەرٸ مەكتەپپەن قوشتاسۋدى ويلاپ جٷرگەن», - دەگەن العاشقى سٶيلەمنەن باستاپ, پسيحولوگييالىق ٸشكٸ ديناميكالىق تارتىسقا قۇرىلعان شاعىن ەڭگٸمە, ٶزٸنٸڭ تەرەڭ يٸرٸمٸنە تارتا بەردٸ.
ەڭگٸمە كەيٸپكەرلەرٸ سونشالىقتى كٶپ ەمەس, تٸپتەن از, بار بولعانى تٶرت-اق ادام. قوزاپايا تاسۋشى ارباكەش – ەرسەلٸم, ونىڭ ۇلى ەسقارا, جىڭعىلباي مۇعالٸم جەنە سول ٶزدەرٸنٸڭ «ەشكٸلٸ» اۋىلىنىڭ تۋماسى, اۋدان ەكٸمٸن جازۋشى «باياعى بالا» دەگەن جالپى اتاۋمەن الادى. بار بولعانى وسىلار.
ەڭگٸمە «كيٸم كيٸسٸ كٷلكٸ شاقىرا باستاعانىن سەزگەن», - ەسقارا ەرسەلٸمۇلىنىڭ مەكتەپتٸ تاستاپ, «ەشكٸلٸ» اۋىلىنان ساعىمكەنت قالاسىنا قاشۋىمەن باستالادى. «ارقادا قىس جاقسى بولسا, ارقار اۋىپ نەسٸ بار», - دەگەندەي, مەكتەپ وقۋشىسى ەسقارانىڭ اۋىر ٶمٸرٸن دە,ونىڭ اۋىلدان كەتۋ سەبەبٸن دە جازۋشى «كيٸم كيٸسٸ كٷلكٸ شاقىرا باستاعانىن سەزگەلٸ بەرٸ...» - دەگەن جالعىز سٶيلەمگە سىيعىزعان.
بايقاعانىمىز, كەرەكتٸ-كەرەكسٸز شۇبالاڭقى سٶيلەمدەر, ۇزاق-سونار بايانداۋلار مارحابات بايعۇت ستيلٸنە جات نەرسە. كەيٸپكەردٸڭ بار عۇمىرى مەن ونىڭ اۋىلدان كەتۋ سەبەبٸن, جازۋشى تاس-تٷيٸن شىمىر قۇرىلعان سٶيلەمدەر ارقىلى بٸر-اق ابزاتسقا سىيعىزعىن. وقىپ كٶرەلٸك: «ساۋدانىڭ سوڭىنا تٷسكەن بولىپ, ساندالىپ كەتكەن شەشەسٸنەن كٶپتەن بەرٸ حابار-وشار شىقپاي تۇر. جەزقازعان جاقتا تۇراتىن ەپكەسٸ دە, استانا جاققا وقۋعا كەتكەن اعاسى دا ٶز كٷندەرٸن ٶزدەرٸ ەزەر كٶرٸپ, بۇلارعا قايرىلۋعا قاۋقار تانىتا المايدى. ەكەسٸ بٸرقانشا اپتا بويى ٸشكٸلٸكتٸڭ سوڭىندا. ال ەسقارا مەكتەپتٸ تاستاپ ماقتا تەرٸپ كەتەيٸن دەسە دينالار مەن بالايىمدارعا كٷلكٸ بولعىسى جوق. تالايدان بەرٸ شارباقتاعى قاۋىننان قالعان كٶك شاپشا مەن ٷيدەگٸ قاتقان-قۇتقاندى عانا قورەك ەتۋمەن كەلەدٸ.»
مٸنە, بۇل - تەك ەرسەلٸمۇلى ەسقارانىڭ عانا ەمەس, دەۋٸرلەر اۋىسقاندا ٶمٸر سٷرٸپ, قىتاي قارعىسىنا ۇشىراعان بٷتٸن بٸر ۇرپاقتىڭ شىندىق ٶمٸرٸ. جازۋشىنىڭ تالانت-قۇدٸرەتٸ دە سوندا, ول بٸر وتباسىنىڭ ٶمٸرٸ ارقىلى بٸر دەۋٸردٸڭ شىنايى سۋرەتٸن بار بولمىسىمەن وقۋشىسىنىڭ الدىنا جايىپ سالادى.
«ماقتا تەرٸپ كەتەيٸن دەسە دينالار مەن بالايىمدارعا كٷلكٸ بولعىسى جوق». ەسقارانىڭ نامىستى مٸنەزٸن بٸر-اق سٶيلەممەن اشقان جازۋشى, دەل تاۋىپ, دٶپ باساتىن بٸلگٸرلٸكپەن «ساۋدا سوڭىنا تٷسكەن بولىپ, ساندالىپ كەتكەن شەشەسٸ...» - دەۋ ارقىلى ەسقارانىڭ شەشەسٸ تۋرالى ماعلۇماتپەن بٸرگە شەشە مٸنەزٸن اشۋدا جاناما بٶلشەكتٸ دە ٷلكەن شەبەرلٸكپەن پايدالانعان.
ەسقارانىڭ شەشەسٸ تۋرالى ٷش بەت شۇبىرتا سوزىپ جازۋعا بولار ەدٸ, بٸراق كٶپ سٶزدٸلٸكتەن قاشاتىن جازۋشى مارحاببات بايعۇت, كەيٸپكەر شەشەسٸنٸڭ ويسىز ٶمٸرٸ مەن پارىقسىز مٸنەزٸن بٸر-اق سٶيلەمگە سىيعىزعان. دەل وسى سٶيلەمنەن سوڭ ەسقارا وتباسىنداعى سۋىقتاۋ ادامي قارىم-قاتىناس وقۋشىعا ٶز ىزعارىن سەزدٸرٸپ ٶتەدٸ.
ەڭگٸمەدە ەسقارا ٶمٸرٸنٸڭ تراگەديياسىن جازۋشى كەيدە كٶزگە ايقىن كٶرٸنەتٸن, كەيدە كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن شتريحتار ارقىلى تەرەڭنەن تولعاپ, كەيٸپكەردٸڭ ادامي سەزٸمٸن شىنايى سۋرەتتەيدٸ.
ساۋدا سوڭىندا ساندالىپ كەتكەن شەشە, ٶز كٷندەرٸن ٶزدەرٸ ەرەڭ كٶرٸپ جٷرگەن جەزقازعان جاقتاعى ەپكەسٸ, استاناداعى اعاسى, ٸشٸپ كەتكەن ماسكٷنەم ەكەسٸ ارقىلى تاعدىرى تەلكەككە تٷسكەن, ٶمٸر ەدٸلەتسٸزدٸگٸنٸڭ قۇربانى, جاپ-جاس بالا ەسقارانىڭ قالاعا قاشىپ كەلە جاتقانداعى ٸشكٸ پسيحولوگييالىق جاي-كٷيٸن ٷدەمەلٸ قوزعالىس ٷستٸندە سۋرەتتەگەن جازۋشى: «ەسەكمييانىڭ تٷبٸرتەگٸنەن ۋىستاي بٷرٸپ ۇستاعان ەسقارا قييالاۋ جيەككە ىرعي ٸلٸنبەككە تىرمىسىپ باققان-دى, بٸراق تابانى تەسٸك تايعاناق بەتەڭكەنٸڭ قيياڭقى كەسٸرٸنەن تٸزەلەي جىعىلىپ, تٶمەن سىرعىدى. قىراۋلى قييانىڭ قيىرشىعى تۇزداي تيٸپ, ٸشكٸ-سىرتقى ەلەمٸ ەدٸلەتسٸزدٸك اتاۋىنان ۋداي اشىپ, اش كٷشٸكتەي ۇلىپ-ۇلىپ جٸبەرگەنٸن بٸلدٸ ەلدە بٸلمەدٸ.
-ۋ-ۋ-ۋ-ۋ-ۋ! – دەدٸ ەسقارا. –ۋ-ۋ-ۋ-ۋ-ۋ»
وسى جولداردى وقىعاندا, ٶمٸر ەدٸلەتسٸزدٸگٸنٸڭ قۇربانى, اش كٷشٸكتەي ۇلىعان ەسقارانىڭ تٸرٸ بەينەسٸ كٶز الدىڭا كەلٸپ, كٶزٸڭە ەرٸكسٸز جاس ٷيٸرٸلەدٸ.
ادام دا, تٶرت اياقتىلار دا ىزا مەن شاراسىزدىقتان عانا ۇليدى. تاعدىرى كٷرەسٸنگە لاقتىرىلعان جەتٸنشٸ سىنىپ وقۋشىسى ەسقارا ەرسەلٸمۇلىنىڭ قاتٸگەز, مەڭٸرەۋ دە دٷلەي قوعام الدىنداعى شاراسىز كٷيٸن جازۋشى: «...اش كٷشٸكتەي ۇلىپ-ۇلىپ جٸبەرگەنٸن بٸلدٸ ەلدە بٸلمەدٸ,» - دەي كەلٸپ: «جەڭٸمەن كٶزٸن سٷرتٸپ, اقاتا ارىقتىڭ جيەگٸنە جٷرەلەپ الىپ, تاعى ۇلىدى... ەسقارا ۋٸلدەي ۇلىعاننان كەيٸن دە جەلە جورتىپ كەلە جاتىپ, بٸراز ۋاكىت بويى قىستىعا جىلاعان,» - دەپ, قابىرعاسى قاتپاي تاعدىرىمەن بەتپە-بەت قالعان جاس جەتكەنشەكتٸڭ سول سەتتەگٸ ٸشكٸ كٶڭٸل-كٷيٸنٸڭ جەي كٶزگە اڭعارىلا بەرمەيتٸن نەزٸك يٸرٸمدەرٸن شىنايى دا ەدەمٸ ھەم ەسەرلٸ سۋرەتتەگەن.
مويىنداۋعا تيٸستٸمٸز, بۇل – بيٸك مەدەنيەتتٸ, اسا تالانتتى سٶز زەرگەرٸنٸڭ عانا قالامىنان تۋاتىن, سيرەك كەزدەسەتٸن سٶزبەن سالىنعان عاجايىپ ٶنەر تۋىندىسى ەكەنٸ انىق.
ٶمٸر ەدٸلەتسٸزدٸگٸنەن ادام قالپىنان گٶرٸ بٶلتٸرٸككە اينالىپ كەلە جاتقان ەسقارا بەينەسٸن «...تاعى ۇلىدى. سەلدەن سوڭ بارىپ ساعىمكەنت باعىتىنا قاراي بٷلكەكتەي جٶنەلدٸ,» - دەپ سۋرەتتەگەن جازۋشى, ادامدى ادام قالپىندا ساقتاپ قالاتىن دا, اڭعا اينالدىرىپ جٸبەرەتٸن دە قوعام. ادام - ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان قوعامنىڭ جەمٸسٸ, - دەگەن استارلى ويدى وقىرمانىنا ٷنسٸز ۇعىندىرادى. ٶمٸر ەدٸلەتسٸزدٸگٸنەن بالادان بٶلتٸرٸككە اينالىپ كەلە جاتقان ەسقارا تاعدىرى ەندٸ قالاي ٶرٸستەمەك? بٷگٸنگٸ بٶلتٸرٸك-بالا ەسقارانىڭ ەرتەڭ جاۋىز قاسقىرعا اينالماسىنا كٸم كەپٸل, بۇل ٷشٸن كٸم جاۋاپكەر? – دەگەن سۇراقتى جازۋشى وقىرمانىنا اشىق قويماسا دا «...تاعى دا ۇلىدى... ساعىمكەنت باعىتىنا قاراي بٷلكەكتەي جٶنەلدٸ,» - دەگەن سٶيلەمدەر ارقىلى وقىرمانىن وي تۇڭعيىعىنا باتىرادى. قالاعا جەتكەن ەسقارا ەرتەڭ كٸم بولادى? ادامعا ما ەلدە ادام كەيپٸندەگٸ قاسقىرعا اينالا ما?
ەرتەڭ ول قاسقىرعا اينالسا, وعان كٸم كٸنەلٸ? – دەگەن سۇراق جٷرەگٸڭدٸ ەرٸكسٸز سىزداتادى. ويلاناسىز... ويلاناسىز دا ەسقارانىڭ ەكەسٸ ەرسەلٸمدٸ كٸنەلاپ, ونى اۋىر وي سوققىسىنىڭ استىنا الىپ, تٶمپەشتەي جٶنەلەسٸز. القاش... ماسكٷنەم ٸشكٸش, جاپ-جاس بالانى وسىنداي كٷيگە ۇشىراتىپ,... وڭباعان... ەكەلٸك جاۋاپكەرشٸلٸك قايدا? تۋعان بالاسىن وسىنداي كٷيگە جەتكٸزگەن ول قانداي ەكە دەپ, ەسقارانىڭ ەكەسٸن ويلاي باستايسىز. وقىرماننىڭ وسىنداي ويىن دەل ۇققان جازۋشى, ەڭگٸمە بايانىندا ەدەمٸ سيۋجەتتٸك بايلانىس ارقىلى نەگٸزگٸ باستى ورىنعا ەندٸ ەسقارانىڭ ەكەسٸ ەرسەلٸمدٸ شىعارادى. «كٶز ۇشىنداعى مۇڭعيىقتانا مۇنارتقان ساعىمنىڭ اراسىنان ەكەسٸ سىعالاعانداي. ارتتا قالعان اۋىلداعى قورجىن تامدا ەسٸن جيناي الماي, اراق ساسىپ جاتقان ەكەسٸنٸڭ ساعىمكەنت تٶبەسٸنەن ەلەس بەرگەنٸ نەسٸ?»
مٸنە, وسىلاي ەڭگٸمە كومپوزيتسيياسىن لوگيكالىق جٷيەگە شەبەر قييۋلاستىرعان جازۋشى, ەسقارانىڭ ەكەسٸن ويلاپ, ويىنا تٷسٸرۋٸ ارقىلى ەڭگٸمە قۇرىلىسىنا ەدەمٸ سيۋجەتتٸك ٸلمەك تاۋىپ, بالانىڭ ەكەسٸ ەرسەلٸمدٸ ەڭگٸمە بايانىندا الدىڭعى ورىنعا شىعارادى. وسى كەزەڭنەن باستاپ, ەڭگٸمەدە ەرسەلٸم تٸرشٸلٸگٸ باياندالادى.
وقيعا ٶرٸسٸن بايانداۋدا جازۋشى بٸر ارنادان ەكٸنشٸ ارناعا ٶتە جەڭٸل اۋىسىپ وتىرادى. جازۋشىنىڭ بۇل تەسٸلٸ ەڭگٸمە مازمۇنىن تەرەڭدەتٸپ, كٶركەمدٸگٸن بيٸكتەتە تٷسكەن. وقيعا بارىسىندا جازۋشى ەشكٸمدٸ كٸنەلەمايدى, ەشكٸمدٸ اقتامايدى دا. ول ٶمٸردٸ سان قىرلى بوياۋىمەن, ەش قوسپاسىز, شىنايى رەاليستٸك تۇرعىدا, سول كٷيٸندە وقىرماننىڭ الدىنا جايىپ تاستايدى.
ەشكٸمدٸ الالامايتىن, جۇمىسىنا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قارايتىن جازۋشى مارحابات بايعۇت تٸلٸمەن ايتقاندا «ەشكٸلٸ اۋىلىنىڭ جۇرتشىلىعىنا تٷپ-تٷگەل قوزاپايا تٷسٸرٸپ بەرەتٸن اتاقتى ارباكەش ەرسەلٸم» ادال ەڭبەگٸمەن, كەسەكتەن سالىنىپ, زەكتەنٸپ كەتكەن ٶزٸنٸڭ ەسكٸ قورجىن تامىندا, شٷكٸرشٸلٸكپەن عۇمىر كەشٸپ جاتقان ەدٸ. ول بٸز ويلاعانداي تاس جٷرەك ەمەس, كەرٸسٸنشە, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول, مەيٸربان ەكە. كەيٸپكەر وبرازىن سومداۋدا ەدەبي بٶلشەكتەر مەن شتيرحتاردى شەبەر پايدالاناتىن جازۋشى, بٸر كەيٸپكەر ٶمٸرٸ ارقىلى بٷتٸن بٸر دەۋٸردٸڭ اقيقاتتى شىندىق كٶرٸنٸسٸن سۋرەتتەي وتىرىپ, وقىرمانىنا قايشىلىعى مول بٷتٸن بٸر ەلەمدٸ تارتۋ ەتەدٸ.
«ال, بىلتىر قارا سۋىق قارساڭىندا جىل سايىنعى جايما-شۋاق تارتار ەدەتٸنەن جاڭىلعان ەكەسٸ ەلپەتٸ قاشىپ, قاراسۇرلانىپ كەلگەن كٷنٸ:
-بيىل باستان – اياق كيٸندٸرٸپ, بەتەڭكە ەپەرەمٸن-اق دەپ جٷر ەدٸم, بولماسقا كەتتٸ, بالام,-دەدٸ تٷتٸگٸپ. – اربادان دا, اتتان دا, قوزاپايا تاسۋشى دەگەن قۇقىمىزدان دا جۇرداي بولىپ,جۇتاپ قالدىق.
-نەگە, كٶكە?! – دەدٸ بۇل جار باسىنان سەكٸرگەلٸ تۇرعانداي جٷرەگٸ ٶرەكپٸگەن كٷيدە.
-تٷك كٶرمەگەندەر عوي, ەڭ اقىرى قوزاپايا تاسۋعا دا «تەندەر» جارييالاپتى. اۋدان ەكٸمٸنٸڭ قۇداسىنىڭ پۇداسى ما, بٶلەسٸنٸڭ مٶلەسٸ مە, ۇتىپ الىپتى. اتاڭا نەلەتٸ, ارباكەشتٸ تاعايىنداۋعا دەيٸن اۋدان ەكٸمٸ ارلاساتىنعا اينالعان سوڭ نە وڭادى ەندٸ?! ەندٸ مەن نە ٸستەيمٸن, اشتان ٶلەمٸن بە دەسەم, تيەمەل جەرٸڭ بار عوي دەسەدٸ. ٷلەسكە تيگەن جەردٸڭ سيقى اناۋ, يت ارقاسى قيياندا. سور باسىپ,سورلاپ جاتىر.»
بالاسىن «باستان-اياق كيٸندٸرۋدٸ,» - ويلاپ جٷرگەن ەرسەلٸمدٸ بٸز قالايشا تاس جٷرەك ەكە دەي الامىز. جىل بويى ارمانداعان ويىنىڭ كٷل-تالقانى شىققان سورلى ەكە: «بيىل... ەپەرەمٸن-اق, دەپ جٷر ەدٸم,» - دەيدٸ. ول بالاسىنا بٸر بەتەڭكە ەپەرۋدٸ جىل بويى ارمانداعان. ەكەنٸڭ بار ارمانى بالاسىن باستان-اياق كيٸندٸرۋ مەن بٸر بەتەڭكە... دەمەك, ەكە ٷشٸن بالا ٶمٸرٸ باستى ورىندا. مۇنداي ەكەنٸ قالايشا قارا جٷرەك, ويسىز, - دەپ ايتا الاسىز.
بٸراق, ەڭبەگٸ ەش, تۇزى سور ەكەنٸڭ اياۋلى ارمانىنىڭ كٷل-تالقان بولعانىن جازۋشى عاجايىپ تٷردە شەبەر سۋرەتتەگەن. «...بولماسقا كەتتٸ بالام, - دەدٸ تٷتٸگٸپ.» وسى بەس سٶزگە جازۋشى ادامنىڭ قانشاما پسيحولوگييالىق سەزٸم كٷيلەرٸن جيناقتاي العان دەسەڭشٸ. وقي وتىرىپ كٷيٸنەسٸڭ. جۇدىرىق تٷيٸلٸپ كەتكەن. بۇلدىراي باستاعان كٶزٸڭە ىزالى جاس كەلەدٸ. نەدەن كٷيٸنٸپ, كٸمگە ىزالانىپ وتىرعانىڭدى ٶزٸڭ دە بٸلمەيسٸڭ. الدىمەن بەلگٸسٸز بٸر نەرسەگە كٷيٸنەسٸڭ, سوڭىنان كٶزٸڭە ىزالى جاس كەلگەن سەتكە دەيٸن ادام قانشاما سەزٸم كٷيلەرٸن باسىنان كەشٸرەدٸ دەسەڭشٸ. كٷيٸك پەن ىزا. ىزا مەن كٷيٸك...
مٸنە, پەندەسٸن سان-الۋان سەزٸم كٷيٸنە جەتەلەيتٸن سٶز قۇدٸرەتٸ دەگەنٸمٸز وسى!
ٶزگەرگەن جاڭا زاماندا «تەندەر» جارييالانىپ, بەرٸنەن ايىرىلعان قوزاپايا تاسۋشى ەرسەلٸمنٸڭ باسقان اياعى كەرٸ كەتٸپ, ٶمٸرٸ دە «بولماسقا» اينالا باستايدى. ٷلەسكە تيگەن جەرٸ اناۋ, بٸر قيياندا سور باسىپ, سورلاپ جاتىر. ٶلمەستٸڭ قامى ٷشٸن ەيتەۋٸر بٸردەڭەدەن باستاۋ كەرەك. بٸراق قالاي? اۋدان ەكٸمٸنٸڭ سٶزمەن ايتقاندا «كٸمگە ٶتٸرٸك, كٸمگە شىن» نەسيەنٸڭ دە بولمايتىنى انىق بولدى.
مٸنە, وسىلاي كەيٸپكەرٸمٸز ەرسەلٸم ٷلكەن پسيحولوگييالىق داعدارىسقا ۇشىرايدى. قيىنى دا وسى ەدٸ. ەرسەلٸمنٸڭ ەڭ سوڭعى ٷمٸتٸ, ٶزٸنٸڭ اۋىلداسى, بٸر كەزدە ەرسەلٸمنٸڭ شەشەسٸ بەرگەن قالجانىڭ ارقاسىندا تٸرٸ قالعان, بٷگٸنگٸ اۋدان ەكٸمٸ «باياعى بالا».
ال, «باياعى بالا» كەز-كەلگەن قازاقستان ازاماتى الۋعا بولاتىن نەسيەنٸڭ ٶزٸن «كٸمگە ٶتٸرٸك, كٸمگە شىن» ەكەنٸن كەرگي تٷسٸندٸرٸپ, «قۇيقالى دا قۇنارلى, سۋلى, نۋلى جەرلەردٸ, مىنا مەن جەنە مەنٸڭ ادامدارىم الادى. الا بەرمەك,» - دەپ اسا ٷلكەن قانىپەزەر قارابەتتٸلٸكپەن ۇياتسىز تٷردە اشىق ايتادى.
اۋدان ەكٸمٸ «باياعى بالانىڭ» كابينەتٸنەن شىققان ەرسەلٸمنٸڭ بار كٶڭٸل-كٷيٸن, زامانى مەن قوعامىنا دەگەن ٶن بويىنداعى ٶرتتەي قارسىلىقتى: «ەسٸكتٸ قاتتى جاپپاق بولعانى ەسٸندە. الايدا, زٸلماۋىر زەۋلٸم مٷلٸككە ەل-دٸرمەنٸ جەتپەي, جۇلقۋمەن عانا تىنىپ,ەڭكەيمەي شىققاننىڭ ٶزٸن قاناعات تۇتقان,» - دەپ سۋرەتتەيدٸ جازۋشى.
«باياعى بالا» سەكٸلدٸلەر باسقارعان جەمقور ەرٸ تاس جٷرەك قوعامعا ەرسەلٸم سەكٸلدٸ «كٸشكەنە ادام» جالعىز ٶزٸ نە ٸستەي السىن?! ونىڭ بار قارسىلىعى «...زٸلماۋىر زەۋلٸم مٷلٸككە ەل-دٸرمەنٸ جەتپەي جۇلقۋمەن عانا» بٸتەتٸندٸگٸ.
ول قايتار جولدا اۋدان ورتالىعىنىڭ وليگارحييالىق بٶلٸگٸندە سالىنعان ەكٸمنٸڭ ٷيٸن كٶرٸپ قورقىپ كەتەدٸ. بۇل كەز «بار» مەن «جوق», «باي» مەن «كەدەي» بولىپ دٷنيەنٸڭ ەكٸگە بٶلٸنگەن شاعى. ادال ەڭبەگٸمەن كەسەكتەن سالىنعان ٶزٸنٸڭ قورجىن تامىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەرسەلٸم, اۋدان ەكٸمٸنٸڭ زەۋلٸم سارايداي ٷيٸن كٶرگەندە باسقا زاماننىڭ بٶتەن سۋىق لەبٸن سەزگەندەي قورقادى. ول قىزىقپايدى, قىزعانبايدى, قورقادى.
نەگٸزٸنەن دٷنيەنٸ ۇستاپ تۇرعان دانىشپان, عۇلاما قايراتكەرلەر ەمەس, كەرٸسٸنشە, دٷنيەنٸ ۇستاپ تۇرعان ەرسەلٸم سەكٸلدٸ قاراپايىم ميلليونداعان ەڭبەك ادامدارى.
ٶركەنيەتتٸ قوعامنىڭ جەتٸستٸگٸ – سول قوعامداعى ەڭبەك ادامىنىڭ باقىتىمەن ٶلشەنەدٸ. ال, سول ەڭبەك ادامدارىنا ەڭ بٸرٸنشٸ كەرەگٸ تىنىش بەيبٸت ٶمٸر,سودان سوڭ ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان قوعامدا ەڭبەك ەتە الۋ مٷمكٸندٸگٸ. كەز-كەلگەن قوعامدى ٶركەنيەتتٸڭ ٶرٸنە جەتكٸزەتٸن كٷش – ەڭبەك! ول – ەرسەلٸم سەكٸلدٸ قاراپايىم ادامداردىڭ ەڭبەگٸ. ەڭگٸمەنٸڭ تراگەدييالىق ٶزەگٸ مەن جازۋشىنىڭ ايتقىسى كەلگەنٸ سول – بٸز ەرسەلٸم سەكٸلدٸ ەڭبەك ادامدارىن ەڭبەك ەتۋ قۇقىعىنان عانا ايىرىپ قويعان جوقپىز, سول ارقىلى ولاردى ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸندٸگٸنەن دە ايىردىق. بۇل – كەشٸرٸلمەس ٷلكەن كٷنە!
ەگەر, قوعامدا بٸر ادام باقىتسىز بولسا, ول قوعامدى ٶركەنيەتتٸ, باقىتتى قوعام دەپ ايتۋعا ەشكٸمنٸڭ دە قاقىسى جوق!
بٸر-اق رەت بەرٸلەتٸن ٶمٸر سونشالىقتى ىستىق, سونشالىقتى تەتتٸ. كەز-كەلگەن تٸرشٸلٸك يەسٸ, ٶمٸرٸ ٷشٸن اقتىق دەمٸ بٸتكەنشە, ەڭ سوڭىنا دەيٸن كٷرەسەدٸ. ەرسەلٸم دە سٶيتتٸ. ول دا جان-تەنٸمەن كٷرەستٸ. بٸراق, بولمادى. قاتىگەز قوعام ەرسەلٸمدٸ جان-جاعىنان قىستى, ول بەرٸنەن ايىرىلدى. ساۋدا ٸستەگەن بولىپ ساندالىپ كەتكەن ەيەلٸ, جەزقازعانداعى قىزى, استاناعا كەتكەن ۇلى, ەڭ سوڭى ساعىمكەنت اسقان كەنجەسٸ ەسقارا, تٸرشٸلٸك تاۋقىمەتٸمەن تارىداي شاشىلىپ كەتتٸ.ال بۇل كەزدە, قاتىباس قوعامنىڭ قاتىگەز ٷكٸمٸنە ۇشىراعان ەرسەلٸمنٸڭ وتباسى بٸر شاڭىراقتىڭ استىندا, تٸرشٸلٸك كٷيٸن تۇتاس وتباسى بولىپ بٸرگە شەرتە الماستاي جاعدايعا جەتكەن ەدٸ. دەنٸ ساۋ ازاماتتىڭ كٷندەلٸكتٸ تاماق تاۋىپ ٶزٸن-ٶزٸ اسىراۋى دا مۇڭعا اينالعانداي. ول تٸپتەن ٶرتەنٸپ ٶلۋ ٷشٸن العان جانارمايدى دا جىڭعىلباي مۇعالٸمنەن قارىزعا العان اقشاعا ساتىپ الادى.
ەڭگٸمەدەگٸ تٶرت كەيٸپكەردٸڭ بٸرٸ – جىڭعىلباي مۇعالٸم. قانشا جەردەن زامان ٶزگەرٸپ, دەۋٸرلەر اۋىسسا دا, جىڭعىلباي سەكٸلدٸ ٶز ماماندىعىنا جان-تەنٸمەن بەرٸلگەن, مەيٸربان دا ادال ادامدار بولعان. بولا دا بەرمەك. ٶمٸر سونىسىمەن دە قۇندى.
بيٸك دەرەجەدە جازىلعان كٶركەم شىعارمادا «جاعىمدى» نە «جاعىمسىز» كەيٸپكەر بولمايدى. ناعىز كٶركەم تۋىندىدا ٶمٸردەگٸ كەدٸمگٸ ادامدار بار بولمىسىمەن شىنايى بەينەلەنەدٸ. ەڭگٸمەدەگٸ كيٸپكەردٸڭ بٸرٸ, اۋدان ەكٸمٸ «باياعى بالا». «باياعى بالا», ول – ٶز زامانى «ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ» ناعىز قاھارمانى.
دەۋٸرلەر اۋىسقان الاساپىران كەزەڭدە زامانىنا قاراي بەيٸمدەلە العانداردىڭ تاسى ٶرگە دومالايتىنى شىندىق. ٶمٸر اعىمىن جىلدام تٷسٸنٸپ, اقشا مەن دٷنيە بيلەگەن «رىنوكتىق قاتىناس» زامانىنا تەز بەيٸمدەلگەن «باعى بالانىڭ» ٶمٸرلٸك فيلوسوفيياسى: باسىپ قالۋ, الۋ, الا بەرۋ بٸر سٶزبەن ايتقاندا جىلدام بايۋ. ونىڭ ٶزٸ باسقارىپ وتىرعان ەلگە, سول ەلدەگٸ ەرسەلٸم سەكٸلدٸ قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ٶمٸرٸ مەن وي-ارمانىنا تٷكٸرگەنٸ بار, پىسقىرمايدى دا.
- ا-ال, الا بەرٸڭدەر. سوندا بٸز سەكٸلدٸلەر, قولمەن ماقتا تەرمەيتٸندەر, سەندەيلەردٸڭ الدارىندا ەشقاشان ەڭكەيمەيتٸندەر نە ٸستەمەك كەرەك? اشتان قاتا بەرە مە? – دەگەن ەرسەلٸم سۇراعىنا:
- نەسٸ بار, كەيبٸر ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە دە اشتان قاتاتىندار از كەزدەسپەيدٸ, - دەيدٸ «باياعى بالا» - ەڭكەيمەستەردٸڭ ەنشٸسٸ سول.
«باياعى بالا» اقىماق ەمەس, تٸپتەن ول اقىلدى. سەبەبٸ, ول تابيعات زاڭىن تەرەڭ تٷسٸنٸپ وتىر. تابيعات زاڭى بويىنشا سىرتقى ورتاعا تەز بەيٸمدەلە العاندار عانا جەڭٸمپاز بولادى. وسى زاڭدىلىقتى جاقسى تٷسٸنگەن «باعى بالا»: «امال قانشا, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز ھەم بٸراقتار شىعىنداردى تالاپ ەتۋگە حاقىلى,» - دەيدٸ.
«باياعى بالانىڭ» وسى سٶزٸنەن سوڭ ويلاناسىز...
سوندا, «تەۋەلسٸزدٸك شىعىندارى» جاڭا زامانعا بەيٸمدەلە الماعان ەرسەلٸم سەكٸلدٸلەر عوي. نەگە ولار ٶزگەرگەن زامانعا بەيٸمدەلە المادى? سەبەپ نەدە? تەرەڭنەن تٷبٸرلەتە ويلاساڭىز, ەرسەلٸم زامانى تابيعي جولمەن ەمەس, رەفورمالىق جولمەن, ياعني قالىپتاسقان قوعامدىق زاڭدىلىقتاردى كٷشتەپ ٶزگەرتۋ ارقىلى ٶزگەرٸپتٸ. تابيعي زاڭدىلىق بۇزىلعان جەردە تراگەدييانىڭ باستالاتىنى اقيقات. ەرسەلٸمدەر ٶمٸر سٷرگەن «قوعامدىق مەنشٸك» زامانىنان «جەكە مەنشٸك» زامانىنا اسىقپاي, سابىرمەن بٸرتە-بٸرتە, قوعام مٷشەلەرٸنە «جەكە مەنشٸكتٸك» سانانى قالىپتاستىرۋ ارقىلى ٶتكەنٸمٸزدە, بەلكٸم, ەرسەلٸم سەكٸلدٸ «تەۋەلسٸزدٸك شىعىندارى» بولمايتىن با ەدٸ, - دەپ ويلايسىز. «باياعى بالا» مەن ەرسەلٸم اراسىنداعى ديالوگتان وسىنداي وي تٷيەسٸز.
اۋدان ەكٸمٸ «باياعى بالانىڭ» قابىلداۋى ەرسەلٸم ٶمٸرٸنە ٷكٸم ايتقانداي بولادى. بارىنان ايىرىلىپ, بولاشاعىنان ٷمٸتٸ ٷزٸلگەن ەرسەلٸم, ٶرتەنٸپ ٶلەدٸ. ەڭگٸمە ەرسەلٸمنٸڭ ٶلٸمٸمەن اياقتالادى. تەز بٸتٸپ قالعان سەكٸلدٸ.
ەرسەلٸم ٶلٸمٸ – بۇل قوعام بەتٸندەگٸ قارعىس تاڭبا. ول ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرگەن جوق, ونى ٶلتٸرگەن مىنا بٸز, ونىڭ اينالاسى!
ييا, ەرسەلٸم ٶمٸر سٷرگەن قوعام مەن ونىڭ اينالاسى, ونى ٶزٸن-ٶزٸ ٶرتەۋٸنە مەجبٷرلەدٸ!
جەتٸمٸن جىلاتىپ,جەسٸرٸن قاڭعىرتپاعان ەل ەدٸك, قالاي بولدى, بۇل ٶزٸ?
ەرسەلٸم سەكٸلدٸ ارىستاي ازاماتتىڭ ٶلٸمٸنە كٸم كٸنەلٸ? – دەگەن اششى سۇراق كٶكەيدە تۇرىپ قالادى. قوعام ٶزگەرگەن كەزدە ادامي قۇندىلىقتار دا قوسا ٶزگەرە مە? سولاي دا بولۋى مٷمكٸن... سوندا, قالاي, كٷللٸ ادامزاتقا ورتاق «ادام جولى», ادامگەرشٸلٸك شە? ول دا ٶزگەرە مە? سۇراق كٶپ. بٸراق, جاۋابى جوق. ويلاناسىڭ...
ال, مارحابات بايعۇت جازۋشى رەتٸندە ٶز ماقساتىنا جەتە بٸلدٸ. ول وقىرمانىن تٷرلٸ سەزٸمدەرگە بٶلەپ, ويلاندىرا الدى. ەڭ باسىتىسى دا وسى!
مەنٸڭ ويىمشا, «قوزاپايا» - حالقىمىزدىڭ باسىنان ٶتكەن «ٶتپەلٸ دەۋٸر» دەپ اتالاتىن بٷتٸن بٸر دەۋٸردٸڭ بارلىق اقيقات شىندىعىن شىنايى, رەاليستٸك تۇرعىدا سۋرەتتەگەن ەڭگٸمە-ەپوپەيا!
ەپوپەيا جازۋ ٷشٸن توم-توم كٸتاپ جازۋ شارت ەمەس. بٸر دەۋٸردٸڭ اقيقات شىندىعىن كەز-كەلگەن جانردا, كەز-كەلگەن پٸشٸندە سۋرەتتەي الساڭىز جەتەدٸ.
سوندىقتان دا, جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ «قوزاپايا» ەڭگٸمەسٸن بٸز, ەڭگٸمە-ەپوپەيا دەيمٸز.
تاعى دا بٸر ايتارىمىز: «قوزاپايا» دەۋٸرلەر اۋىسقاندا ٶمٸر سٷرٸپ, «قىتاي قارعىسىنا» ۇشىراعاندارعا جازۋشى مارحابات بايعۇت تاراپىنان قويىلعان مەڭگٸلٸك ەسكەرتكٸش. بۇل – اقيقات!
ال, ولار «قىتاي قارعىسىنا» ۇشىراسا دا بٸزدٸڭ ٶز قانداس باۋىرلارىمىز ەدٸ...
نۇرعالي ماحانوۆ
وقو
سوزاق اۋدانى
