Tramptyń prezidenttigi janjaldan bastaldy. Shyndyǵynda, buǵan eshkim tań qalmaidy. Sebebi onyń bir jarym jyldyq sailaýaldy úgit-nasihat naýqany daý-janjal men aitys-tartysqa, shaǵymdar men kikiljińge toly bolatyn. Al onyń tórtkúl álemdi shýlatqan ýádeleriniń ózi nege turady? Tramp óziniń sol ýádeleriniń birin oryndaimyn dep, AQSh-tyń qudaiy kórshisi Meksikamen arada diplomatiialyq janjal týdyrdy.
Amerika – endi burynǵy Amerika emes
Iá, AQSh prezidenti Donald Tramp bilikti óz qolyna alysymen, sailaýaldy ýádelerin oryndaýǵa kiristi. Osydan bir jyl buryn ol «Meksikamen aradaǵy shekarada dýal turǵyzyp, zańsyz migranttar aǵynyn toqtatý kerek» dep málimdeme jasaǵanda, onyń bul oiyn júzege asyratyn kún týatynyna eshkim senbegen. Al onyń «AQSh-qa musylmandardy kirgizbeý kerek» degen sózi Amerikanyń óz ishinde ǵana emes, Ulybritaniia men Germaniiada, basqa eýropalyq elderde narazylyq týdyrǵan. Biraq búginde prezident Tramptyń aiy ońynan týyp, aitqany bolyp tur.
Ótken juma kúni Donald Tramp migratsiialyq saiasat týraly jarlyqqa qol qoidy. Bul jarlyqqa sáikes, siriialyq bosqyndardy qabyldaýǵa tyiym salynyp, al basqa elderden keletin bosqyndardy AQSh aýmaǵyna kirgizý 120 kúnge deiin toqtatyldy.
Donald Tramp osylaisha «radikaldy musylman terroristerin» el aýmaǵyna kirgizbeýge nietti ekenin jariialady.
AQSh-tyń bosqyndarǵa qushaq jaiyp otyrmaǵany onsyz da belgili edi. Byltyr, iaǵni Barak Obama prezidenttiginiń sońǵy jylynda AQSh 10 000-dai siriialyq bosqyndy qabyldaǵan bolatyn. Salystyrý úshin aitalyq, halqynyń sany áldeqaida az Kanada byltyr 35 000 siriialyqty panalatty.
Sonymen, Tramptyń bul jarlyǵy siriialyq bosqyndardyń Amerikaǵa kelý úmitin birjola kesti.
Jalpy, 2017 jyly AQSh 50 myńdai bosqyndy qabyldaýy tiis, biraq Tramp bul baǵdarlamany oryndaýdy tórt aiǵa shegerip otyr. Buǵan qosa, Aq úi dini senim-nanymy boiynsha qýdalanǵan bosqyndardy qabyldaitynyn ashyq aitty. Biraq olardyń musylman emester ekeni anyq siiaqty. Sebebi jergilikti hristiandyq telearnaǵa bergen suhbatynda Aq úi basshysy «siriialyq hristiandarǵa kómek qolyn sozý kerektigin» aitqan.
Buǵan qosa, AQSh-qa jeti memlekettiń – Sýdan, Iemen, Liviia, Somali, Irak, Iran jáne Siriia azamattaryna 90 kúnge deiin AQSh aýmaǵyna kirýine ýaqytsha shekteý qoiyldy.
Aq úiden taratylǵan málimdemede prezidenttiń bul jarlyǵy eń áýeli AQSh-tyń ulttyq múddesin kózdeitini ashyq aitylǵan.
Donald Tramptyń ózi: «Bul tyiym barlyq musylmandarǵa qarsy baǵyttalmaǵan» dese de, atalǵan elderdiń turǵyn halqynyń kópshiligi musylman ekeni belgili. Sondyqtan onyń «Musylmandardy AQSh aýmaǵyna kirgizbeý kerek» degen uranyn júzege asyrýǵa kiriskeni túsinikti.
Sonymen qatar, AQSh-qa viza alýǵa ótinish bildirgender endi mindetti túrde áńgimeleý synaǵynan ótetin bolady. AQSh-qa saparlatyp kelgen basqa memleketter azamattaryn baqylaýdy ońailatý úshin biometrikalyq júieni engizýdi tezdetýge pármen etildi.
Jarlyq kúshine enisimen, atalǵan memleketterdiń azamattaryna ushaqqa bilet satý birden toqtatylǵan. Tipti amerikalyq vizasy bar azamattardyń ózin shekaradan jibermei jatqany týraly habarlar túsip jatyr. Tramptyń jarlyǵy «jasyl kartasy» bar, iaǵni turǵylyqty turýǵa ruqsaty bar azamattardyń ózin elden shyǵarýǵa túrtki bolýda. Jer-jerdegi áýe kompaniialary AQSh-qa bet alǵan iraktyq, irandyq, iaǵni, atalmysh jeti memlekettiń azamattaryn joldan toqtatyp, traptan túsirip alyp qalyp jatyr.
AQSh prezidenti qabyldaǵan bul sheshimderdiń saldary qandai bolary belgisiz. Ásirese, moratorii jariialanǵan memleketterdiń eshqaisysy qarymta «jaýap» qaitarǵan joq. Tek Irak parlamenti el basshylyǵyn Vashigtonǵa qarsy áreket etýge úndegen edi. Biraq osy aptada Irak memleketi AQSh prezidentiniń bul sheshimine qarsy eshqandai áreket jasamaitynyn málimdedi. Irak premer-ministri Haider ál-Abadi «DAISh» ekstremistik uiymymen kúreste Vashingtonmen tize qosyp birge qimyldaýdy jón kóretinin aitqan. Ol: «Biz túrli sheshimder qarastyryp jatyrmyz, biraq ulttyq múddege qaishy áreket etýden saq bolýymyz kerek», – dedi.
Bul jarlyq amerikalyq quqyq qorǵaýshylary men sarapshylardyń qynjylysyn týǵyzdy. Tipti, prezident jarlyǵynyń zańsyz ekenin jariialap, ony sotqa bergender bar.
«Meksika dýaldyń qajettigine senbeidi»
Donald Tramp sailaýaldy naýqany kezinde meksikalyqtardy «esirtki tasymaldaýshylar», «zorlyq jasaýshylar» dep ataǵany esimizde. Biraq keiin ol sózine abai bolýǵa úirene bastady, byltyr kúzde Meksika prezidentimen kezdesken kezde meksikalyqtardy «eńbekqor, tamasha halyq» dep tamsanǵany bar.
Áitse de, 25 qańtarda Donald Tramp AQSh pen Meksika arasynda dýal soǵý týraly jarlyqqa qol qoidy. Bul az bolǵandai, ol bul qabyrǵa qurylysynyń bar shyǵynyn Meksika óz moinyna alýy tiis dep sanaidy. Jańadan sailanǵan prezident Meksikamen arada turǵyzylatyn dýalǵa amerikalyq salyq tóleýshilerdiń aqshasy jumsalmaidy dep ýáde etken bolatyn.
Bul jarlyqqa qol qoiǵan kúndi Tramp «óte mańyzdy kún» dep atady. «Bul – bizdiń ulttyq qaýipsizdigimiz úshin ataýly kún. Basqasyn bylai qoiǵanda, biz dýal turǵyzamyz», – dedi ol.
Tramptyń oiynsha, dýal Ońtústik Amerikadan keletin zańsyz migranttar men esirtki tasymalyna tosqaýyl bolady. Buǵan qosa, shekarany kúzetý úshin qosymsha on myń jumys orny ashylatyny belgili boldy.
ABC telearnasyna bergen suhbaty barysynda Donald Tramp: «Meksika dýaldyń qurylysyn 100 paiyz moinyna alady», – dedi nyq senimmen.
AQSh biligi 1991 jyldan beri Meksikamen arada metaldan qurastyrylǵan qabyrǵa turǵyza bastaǵan, biraq bul qabyrǵa shekaranyń úshten birin ǵana boilap jatyr.
«Tramp dýaly» atalǵan joba boiynsha, eki eldiń arasyna turǵyzylatyn jańa qabyrǵanyń uzyndyǵy orta eseppen 3200 shaqyrymǵa jetedi. Al onyń qurylysyna shamamen 12 milliard dollar kerek. Biraq sarapshylardyń esebine júginsek, bul dýaldy turǵyzý shyǵyny 25 milliard dollardan asýy ǵajap emes.
AQSh prezidentiniń jarlyǵy jariia bolysymen, Meksika prezidenti Enrike Penia Neto Vashingtonǵa josparlanǵan resmi saparynan bas tartty.
Meksika basshylyǵy bul dýaldy salýǵa qarjy bólmeitinin aitýmen keledi. Meksika prezidenti «Meksika dýaldyń qajettiligine senbeidi», – dedi. Ol óz halqyna Meksika bul dýaldyń qurylysyna bir peso jumsamaitynyn aityp, ýáde bergen.
Al Donald Tramp «Tvitterdegi» paraqshasynda: «Eger Meksika óte qajetti qabyrǵany turǵyzýǵa qarjy jumsaǵysy kelmese, onda aldaǵy kezdesýdi keiinge qaldyrǵan jón», – dep jazdy.
Budan soń Aq úi basshylyǵy Meksikadan keletin taýarlarǵa importtyq salyqty ulǵaitýdy josparlap otyrǵanyn málimdedi. AQSh prezidenti bul máseleni Kongress múshelerimen aqyldasyp, salyqtan túsetin aqshany dýal qurylysyna jumsaý týraly oiyn ortaǵa salǵan. Osylaisha, Tramp «berse – qolynan, bermese – jolynan» dep, tizege basýdan taisalmaidy.
Aq úidiń baspasóz hatshysy Shon Spaiserdiń aitýynsha, 20 paiyzdyq importtyq salyq Amerika qazynasyna jylyna 10 milliard dollar túsim ákeledi. Al qazirgi tańda «Meksikadan tasymaldanatyn taýarlarǵa esh salyq salynbaidy», – dedi ol.
Biraq keibir amerikalyq senatorlardyń aitýynsha, meksikalyq taýarlarǵa importtyq salyq engizý túptiń túbinde amerikalyq tutynýshylarǵa zardabyn tigizedi. Sebebi Meksika óz tarapynan qarymta retinde amerikalyq taýarlarǵa salyq engizýi múmkin.
Buǵan deiin Meksika prezidenti Enrike Penia Neto sońǵy on jylda AQSh-qa zańsyz migranttar sany birshama azaiǵanyn málimdegen bolatyn. Al áleýmettanýshylar sońǵy eki-úsh jylda AQSh aýmaǵyna kelgen Meksika azamattarynan góri bul eldi tastap shyqqan meksikalyqtar sany kóp ekenin habarlaidy.
Osy aptada Berlinniń býrgomistri Mihael Miýller Donald Trampty dýal turǵyzýdan bas tartýǵa shaqyrdy. Býrgomistr «mundai sheshim milliondaǵan adamnyń taǵdyryn oiran etýi múmkin» dep málimdegen. «Biz, berlindikter, tutas kontinentti ekige bólýdiń qandai zardap ákelerin óte jaqsy bilemiz» degen býrgomistr tarihtaǵy Berlin qabyrǵasyn eske saldy. Biraq AQSh prezidenti mundai eskertýlerge qulaq asatyn yńǵai tanytpaidy.
AQSh Kongresi Meksikamen arada salynatyn qabyrǵanyń qurylysyn qarjylandyrýdy áli maquldaǵan joq. Eger bul joba iske asatyn bolsa, «Tramp dýaly» áli talai daýǵa sebep bolary anyq.
«Reseimen qarym-qatynasymyz tamasha bolady»
Tramptyń sailaýaldy ýádeleriniń biri – Reseimen qarym-qatynasty jaqsartý bolatyn. Aitsa aitqandai, byltyr qarasha aiyndaǵy sailaýdan soń bir aptadan keiin Donald Tramp Resei prezidenti Vladimir Pýtinmen telefon arqyly sóilesken. 28 qańtarda eki prezident taǵy da telefon arqyly áńgimelesti. Resmi derekkózder olardyń «DAISh» terroristik uiymymen kúres jaiyn jáne Siriia taǵdyryn talqylaǵanyn aitady. Bir saǵattyq áńgime barysynda budan basqa halyqaralyq máseleler men ekijaqty bailanys sóz bolǵany túsinikti. Osydan soń AQSh pen Resei prezidentteri aldaǵy úsh-tórt aida kezdesýi múmkin ekeni jaily sybys tarady. Eki prezident bir-birimen júzdes te, tanys ta emes ekendikterin aitqanymen, buǵan deiin bir-birine syrttai maqtaý aityp, qoldaý bildirip júrgeni jasyryn emes. Tramp jaqynda ǵana Reseige qarata: «Bizdiń qarym-qatynasymyz tamasha bolady dep úmittenemin» degen bolatyn.
Pýtinmen sóileserdiń aldynda Tramp Angela Merkelmen telefon arqyly habarlasqan. Germaniia kantslerimen suhbat 45 minýtqa sozylǵan kórinedi.
Keshegi aptada Ulybritaniia premer-ministri Tereza Meimen kezdesken AQSh prezidenti: «Reseige qarsy qabyldanǵan sanktsiialardyń kúshin joiýǵa áli erte», – dedi. Vashingtonǵa arnaiy saparmen barǵan Mei hanym Aq úi basshysyn Reseige qarsy ekonomikalyq qursaýdy bosatpaýǵa úgittegen kórinedi.
Tramptyń taǵy qandai ýádesi bar?
Tramp ózine deiingi prezidenttiń kezinde qabyldanǵan zańdardyń 70 paiyzynyń kúshin joiýǵa ýáde bergen. Onyń ishinde, halyqaralyq kelisim-sharttar men «Obamacare» dep atalyp ketken densaýlyq saqtaý salasynyń reformasy bar.
Prezidenttiginiń alǵashqy kúnderiniń ózinde Donald Tramp Trans-Tynyq muhity seriktestigi týraly kelisimniń jáne Meditsinalyq saqtandyrýdy qamtamasyz etý týraly baǵdarlamanyń kúshin joiatyn jarlyqqa qol qoidy.
Sondai-aq Obama muryndyq bolǵan klimattyq ózgeristerdiń saldaryn joiýǵa jáne jasyl energetikany damytýǵa qatysty qujattardyń da kúresinge tastalatyny belgili boldy. Osylaisha, Donald Tramp ózine deiingi prezident Obamanyń segiz jyldyq jumysyn joqqa shyǵaryp jatyr.
Osy kúnderi Tramp AQSh, Kanada jáne Meksika arasynda 1994 jyly jasalǵan Soltústik Amerika erkin saýda týraly kelisimdi qaita qaraýǵa bailanysty kelissózderdi bastap ketti. «Eń áýeli AQSh!» dep urandatqan Aq úi basshysy bul kelisimnen bas tartýy múmkin ekenin jasyrmaidy.
Onyń taǵy bir ýádesi NATO-men qarym-qatynasty qaita qaraýǵa qatysty bolatyn. Ázirge Tramp bul másele boiynsha naqty ustanymyn jariialaǵan joq. Ulybritaniia premer-ministrimen kezdesý barysynda NATO-men áriptestiktiń odan ári jalǵasatynyn ǵana aitty. Mei hanym bolsa, «AQSh prezidenti NATO-ny 100 paiyz qoldaidy» dep málimdedi.
Taǵy bir mańyzdy másele – Tramp AQSh-tyń iadrolyq qýatyn arttyra túsý kerek dep sanaidy. Qazirgi tańda AQSh pen Reseidiń iadrolyq qýaty jer betindegi iadrolyq arsenaldyń 90 paiyzyn quraityny málim. Bul eki eldiń ieligindegi iadrolyq qarý birin-biri birneshe márte joiýǵa jetedi. Soǵan qaramastan, Donald Tramp áskeri shyǵyndardy ulǵaitýǵa, iadrolyq arsenaldy odan ári arttyrýǵa beiil. Ol «Tvitterdegi» paraqshasynda: «AQSh óziniń iadrolyq qabiletin kúsheitip, odan ári arttyra túsý kerek. Barsha álem bul qarýǵa degen kózqarasyn ózgertkenshe solai bolýy tiis» dep jazǵan edi. Bul da Obamanyń ustanǵan saiasatyna qaishy. Aq úidiń qazirgi basshysy bolsa, iadrolyq qarýdy terroristik uiymdarǵa qarsy qoldaný múmkindigin joqqa shyǵarmaidy. Osyndaida, Hillari Klintonnyń Donald Tramp týraly: «Oǵan iadrolyq chemodandy ustatýǵa bolmaidy» degen sózi eske túsedi eriksiz…
Gúlbiǵash Omar, "Túrkistan" gazeti
