Búgingi tańda «dástúrli qundylyqtar» sóz tirkesi «dástúrli otbasylyq qundylyqtar» uǵymyn beredi. Otbasylyq qundylyqtarǵa bir-birin súiip qosylǵan erli-zaiyptylardyń otbasyn saqtaý jolyndaǵy qoldanatyn ejelden kele jatqan salt-dástúrler jatady. Árbir otbasynyń ózine ǵana tán qundylyqtarynyń bar ekendigi belgili. Otbasylyq qundylyqtardy ejelden beri kele jatqan (dástúrli), jańadan qalyptasqan (qazirgi), tálim-tárbie arqyly daryǵan (tárbieli) qundylyqtar dep, úshke bólip qarastyrýǵa bolady.
Dástúrli qundylyqtarǵa qart adamdardyń jas otbasyǵa bergen aqyl-keńesteri jatady. Ár otbasyda bul qundylyqtar ár túrli. Olardyń uqsas jaqtary da bar. Kez kelgen otbasyda dindi saqtap, nekeni buzbaý, urpaq jalǵastyryp, bala tárbieleý syndy ortaq dástúrli otbasylyq qundylyqtar qalyptasqan.
Qazirgi tańdaǵy otbasylar burynǵy salt-dástúrdi ustanǵanymen ol ustanymdar tarihi protsester nátijesinde ózgeriske ushyrai otyryp, ár otbasyda ár túrli kórinis tabýda. Salt-dástúrdiń «ozyǵy bar, tozyǵy bar» demekshi, keibir qundylyqtardyń eskishiliktiń kóleńkesinde qalyp qoiýyna qarai olardyń ornyn búkil adamzat órkenietiniń jemisi nemese jeke tulǵanyń dúnietanymy retinde qalyptasyp, zaman talabyna sai yńǵai tanytqan qazirgi qundylyqtar basyp keledi.
Árbir otbasynyń basty maqsaty baqytty ǵumyr keshý bolyp tabylady. Baqytty otbasyn qurý birinshi kezekte jas jubailardyń tárbieliligine tikelei bailanysty. «Balapan uiasynda ne kórse, ushqanda sony iledi» dep, qazaq halqy tárbieli qundylyqtardyń mańyzdylyǵyn eskertken.
Qart adamdar dástúrli otbasylyq qundylyqtar qataryna jas jubailardyń shyqqan rýyn (jeti atasyn) bilýi qajettigin jatqyzady. «Tegin bilmegen jetesiz» demekshi, olar jas jubailardyń keleshek urpaǵynyń biologiialyq (genetikalyq) jaǵynan deniniń saý, psihologiialyq jaǵynan janynyń pák týýyn qalaǵan dep bilý qajet. Bul qundylyqtyń bastapqy qyzmeti aiasynan shyǵyp, «traibalizm/rýshyldyq» túrinde ózge maqsattarǵa qyzmet ete bastaýy saiasattyń da, ekonmikanyń da kinási emes. Jahandaný protsesi barysynda alýan-túrli etnostarmen birge beibit ómir súrýdi qalaǵan adamnyń ekzistentsialistik (ómir súrýdi kózdeitin) ustanymy myna transulttyq álemde óziniń shyqqan tegine degen qushtarlyǵy men jaqyn týystarymen iyq tiresip qoǵam bolyp ǵumyr keshýdi qalaýynan týyndaýda.
Sol sebepten, búgingi qoǵamymyzdyń ózekti máseleleriniń biri «otandas» uǵymyn qalyptastyrý. Keńes Odaǵy «sovettik adam» («homo soveticus») tipin qalyptastyra almaǵannan keiin óziniń biriktirýshi fýnktsiiasyn joǵaltyp, ydyraǵanyn bilemiz. Keńes Odaǵynyń jolyn qýǵan memleketter áli de bar. Olar ǵylym tilinde «dástúrli qoǵamdar» dep atalady. Zamanyna sai aqparattanǵan adamnyń shapshań árekettiligine mundai qoǵamdar jetip te úlgere almaidy. Dástúrli qoǵamnyń biriktirýshi fýnktsiiasy adamdardyń ortaq pikiri negizinde emes, qysym kórsetý nemese qorqytý negizinde júzege asqandyǵy belgili.
Qysym jasamaityn, qorqytý saiasatyn júrgizbeitin qoǵamda ǵana «Otandy súiý» sezimi qalyptasady. Otansúigishtik degenimiz adamnyń Otan úshin ólimge bas tigýge daiyn ekendigin bildiredi. (Otansúigishtigimizdi óz-ózimizge dáleldeýimiz úshin «jappai ólý qajet eken» degen pikirden aýlaqpyz). Otansúigishtik – Otanǵa qyzmet etýge daiyn bolýdy jan-tánimen qalaýdy bildiredi. Iaǵni, Otan úshin ómir súrý degen sóz.
Jahandaný úderisterin basynan ótkerip jatqan qazirgi zamanda «Otandy súiý» sana-sezimi jetkiliksiz. Qasynda ómir súrip jatqan azamattardy «otandas» retinde qabyldaý dúnietanymyna árbir qoǵam zárý. Otan úshin ómir súretin adamdardyń arasynda ǵana shynaiy «otandastyq» dúnietanymnyń qalyptasýy múmkin ekendigin esepke ala otyryp, osy baǵytta sheteldik tájiribeniń ozyq tehnologiialaryn igergen abzal. Sonda ǵana azamattyq qoǵamnyń qarqyndy túrde damýyna qol jetkizýge bolady.
Jubailar men olardyń urpaǵyn biriktiretin qoǵamdyq bastaýysh uiym – otbasy. Otbasy adamnyń dara tulǵa retinde qalyptasýynyń eń mańyzdy quraly. Búldirshin otbasynda júrip, alǵashqy ret qoǵamdyq ómirge aralasýdy, onyń qundylyqtaryn qurmetteýdi, júris-turys normalaryn ustanýdy, ana tili men sana-sezimin úilestire otyryp qarym-qatynas jasaýdy úirenedi. Bir sózben aitqanda, otbasy degenimiz ómirlik tájiribeni meńgerýge kómektesetin tárbie oshaǵy. Dástúrli otbasy bir qajettilik. Qoǵam bolashaǵyn qazirgi otbasylardyń ishki jai-kúii anyqtaityndyǵyn esepke alǵan jón.
Túrkiia Respýblikasynda árbir azamattyń ózine ǵana tiesili jalaýy (memlekettik rámizi) bar. Ony alty jasqa tolǵan búldirshinge ata-anasy syilyq retinde syiǵa tartady. Tabystaý rásimi bala-baqshada balanyń týǵan kúnin atap ótý barysynda tort basynda jinalǵan qurdastarynyń ortasynda tárbieshi apaiynyń resmi quttyqtaýymen júzege asady. Úiine kelgen búldirshin memlekettik rámizdi kereýetininiń bas jaǵyna qurmetpen jaiǵastyryp ósedi. Eli úshin ómir súrýge daiyn urpaqtyń alǵashqy kúni osylaisha bastalady. «El bolamyn deseń, besigińdi túze» demekshi, sheteldiń osy siiaqty dástúrli otbasylyq qundylyqtarynan úlgi alý qajet.
Resei Federatsiiasynda 2014 jyldyń 1 qyrkúieginen bastap «Gotov k trýdý i oborone (GTO)» atty Búkilreseilik fizkýltýralyq-sporttyq keshendi júzege asyrý is-sharalary oryndalyp keledi [1]. Keshen 4 kezeńnen quralǵan. 1-kezeńde (2014 jyldyń 24 naýryzy men qyrkúiegi aralyǵynda) turǵyndardyń jas erekshelikterine qarai normativter anyqtalyp, quqyqtyq bazasy túzildi. 2-kezeńde (2014 jyldyń qyrkúiegi men 2015 jyldyń tamyzy aralyǵynda) aprobatsiialyq jumystar júrgizilip, 3-kezeńde (2015 jyldyń qyrkúiegi men 2016 jyldyń jeltoqsany aralyǵynda) Reseidiń barlyq ujymdarynda, jumyskerler men qarttar arasynda keshendi júzege asyrý jolǵa qoiyldy. 2017 jyldyń qańtar aiynan bastap 4-kezeń bastaldy, atalmysh keshenniń oryndalýy Reseidiń barlyq turǵyndaryna mindetteldi. Bundai ózgeristerdiń azamattardyń qoǵamdyq sanasynda joǵary deńgeili «otandas» uǵymynyń jyldam qalyptasýyna jaqyn bolashaqta yqpal etetindigi anyq. Qazaqstandyqtar úshin de osyndai bir keshendi iske qosý ýaqyt kúttirmeitin máselelerdiń biri bolyp tabylmaq. Dástúrli otbasylyq qundylyqtardy asqaqtatatyn, «Eńbek etýge jáne Otandy qorǵaýǵa daiyn» azamattardyń táni saý bolsa, jany da saý bolary, ári dástúrli emes teris piǵyldy ideologiialarǵa qarsy immýnitetiniń de joǵary bolary daýsyz.
Memlekettiń basty bailyǵy onyń azamattary. Damý baǵdarlamalarynyń maqsattary el azamattary tarapynan qurylǵan azamattyq qoǵam institýttarynyń maqsattarymen úilesken jaǵdaida ǵana oń nátije beretindigin umytpaǵan jón. Tek osyndai jaǵdaida ǵana qolaily orta qalyptasyp, áleýmettik jáne ekonomikalyq damý protsesterine qoǵamnyń barlyq segmentteriniń tiimdi qatysýy júzege asýy múmkin. Qabiletti adamdardyń qadirin biletin dúnietanymdar ǵana eldi ótkinshi daǵdarystan tez arada qutqara almaq. Azamattarymyzdyń uzaqqa sozylatyn tereń psihologiialyq ózgeristerge degen qushtarlyqtarynyń tetikteri anyqtalyp, belgilenýi tiis. Atalmysh maqsattardyń aldyńǵy qatarynda qazaqstandyqtardyń dástúrli, qazirgi jáne tárbieli otbasylyq qundylyqtaryn saqtaý, ári damytý máseleleri de oryn alǵanyn jón dep bilemiz. Sebebi otbasylyq qundylyqtar azamattyq qoǵamnyń negizi bolyp tabylady.
Baimahanov B.K.,
Qazaqstan Respýblikasy Dini isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi Din isteri komiteti Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵy direktorynyń ǵylymi is jónindegi orynbasary, t.ǵ.k.
