بٷگٸنگٸ تاڭدا «دەستٷرلٸ قۇندىلىقتار» سٶز تٸركەسٸ «دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتار» ۇعىمىن بەرەدٸ. وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا بٸر-بٸرٸن سٷيٸپ قوسىلعان ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ وتباسىن ساقتاۋ جولىنداعى قولداناتىن ەجەلدەن كەلە جاتقان سالت-دەستٷرلەر جاتادى. ەربٸر وتباسىنىڭ ٶزٸنە عانا تەن قۇندىلىقتارىنىڭ بار ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ەجەلدەن بەرٸ كەلە جاتقان (دەستٷرلٸ), جاڭادان قالىپتاسقان (قازٸرگٸ), تەلٸم-تەربيە ارقىلى دارىعان (تەربيەلٸ) قۇندىلىقتار دەپ, ٷشكە بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى.
دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارعا قارت ادامداردىڭ جاس وتباسىعا بەرگەن اقىل-كەڭەستەرٸ جاتادى. ەر وتباسىدا بۇل قۇندىلىقتار ەر تٷرلٸ. ولاردىڭ ۇقساس جاقتارى دا بار. كەز كەلگەن وتباسىدا دٸندٸ ساقتاپ, نەكەنٸ بۇزباۋ, ۇرپاق جالعاستىرىپ, بالا تەربيەلەۋ سىندى ورتاق دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتار قالىپتاسقان.
قازٸرگٸ تاڭداعى وتباسىلار بۇرىنعى سالت-دەستٷردٸ ۇستانعانىمەن ول ۇستانىمدار تاريحي پروتسەستەر نەتيجەسٸندە ٶزگەرٸسكە ۇشىراي وتىرىپ, ەر وتباسىدا ەر تٷرلٸ كٶرٸنٸس تابۋدا. سالت-دەستٷردٸڭ «وزىعى بار, توزىعى بار» دەمەكشٸ, كەيبٸر قۇندىلىقتاردىڭ ەسكٸشٸلٸكتٸڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويۋىنا قاراي ولاردىڭ ورنىن بٷكٸل ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ جەمٸسٸ نەمەسە جەكە تۇلعانىڭ دٷنيەتانىمى رەتٸندە قالىپتاسىپ, زامان تالابىنا ساي ىڭعاي تانىتقان قازٸرگٸ قۇندىلىقتار باسىپ كەلەدٸ.
ەربٸر وتباسىنىڭ باستى ماقساتى باقىتتى عۇمىر كەشۋ بولىپ تابىلادى. باقىتتى وتباسىن قۇرۋ بٸرٸنشٸ كەزەكتە جاس جۇبايلاردىڭ تەربيەلٸلٸگٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. «بالاپان ۇياسىندا نە كٶرسە, ۇشقاندا سونى ٸلەدٸ» دەپ, قازاق حالقى تەربيەلٸ قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرتكەن.
قارت ادامدار دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتار قاتارىنا جاس جۇبايلاردىڭ شىققان رۋىن (جەتٸ اتاسىن) بٸلۋٸ قاجەتتٸگٸن جاتقىزادى. «تەگٸن بٸلمەگەن جەتەسٸز» دەمەكشٸ, ولار جاس جۇبايلاردىڭ كەلەشەك ۇرپاعىنىڭ بيولوگييالىق (گەنەتيكالىق) جاعىنان دەنٸنٸڭ ساۋ, پسيحولوگييالىق جاعىنان جانىنىڭ پەك تۋۋىن قالاعان دەپ بٸلۋ قاجەت. بۇل قۇندىلىقتىڭ باستاپقى قىزمەتٸ اياسىنان شىعىپ, «ترايباليزم/رۋشىلدىق» تٷرٸندە ٶزگە ماقساتتارعا قىزمەت ەتە باستاۋى ساياساتتىڭ دا, ەكونميكانىڭ دا كٸنەسٸ ەمەس. جاھاندانۋ پروتسەسٸ بارىسىندا الۋان-تٷرلٸ ەتنوستارمەن بٸرگە بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋدٸ قالاعان ادامنىڭ ەكزيستەنتسياليستٸك (ٶمٸر سٷرۋدٸ كٶزدەيتٸن) ۇستانىمى مىنا ترانسۇلتتىق ەلەمدە ٶزٸنٸڭ شىققان تەگٸنە دەگەن قۇشتارلىعى مەن جاقىن تۋىستارىمەن يىق تٸرەسٸپ قوعام بولىپ عۇمىر كەشۋدٸ قالاۋىنان تۋىنداۋدا.
سول سەبەپتەن, بٷگٸنگٸ قوعامىمىزدىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ «وتانداس» ۇعىمىن قالىپتاستىرۋ. كەڭەس وداعى «سوۆەتتٸك ادام» («homo soveticus») تيپٸن قالىپتاستىرا الماعاننان كەيٸن ٶزٸنٸڭ بٸرٸكتٸرۋشٸ فۋنكتسيياسىن جوعالتىپ, ىدىراعانىن بٸلەمٸز. كەڭەس وداعىنىڭ جولىن قۋعان مەملەكەتتەر ەلٸ دە بار. ولار عىلىم تٸلٸندە «دەستٷرلٸ قوعامدار» دەپ اتالادى. زامانىنا ساي اقپاراتتانعان ادامنىڭ شاپشاڭ ەرەكەتتٸلٸگٸنە مۇنداي قوعامدار جەتٸپ تە ٷلگەرە المايدى. دەستٷرلٸ قوعامنىڭ بٸرٸكتٸرۋشٸ فۋنكتسيياسى ادامداردىڭ ورتاق پٸكٸرٸ نەگٸزٸندە ەمەس, قىسىم كٶرسەتۋ نەمەسە قورقىتۋ نەگٸزٸندە جٷزەگە اسقاندىعى بەلگٸلٸ.
قىسىم جاسامايتىن, قورقىتۋ ساياساتىن جٷرگٸزبەيتٸن قوعامدا عانا «وتاندى سٷيۋ» سەزٸمٸ قالىپتاسادى. وتانسٷيگٸشتٸك دەگەنٸمٸز ادامنىڭ وتان ٷشٸن ٶلٸمگە باس تٸگۋگە دايىن ەكەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. (وتانسٷيگٸشتٸگٸمٸزدٸ ٶز-ٶزٸمٸزگە دەلەلدەۋٸمٸز ٷشٸن «جاپپاي ٶلۋ قاجەت ەكەن» دەگەن پٸكٸردەن اۋلاقپىز). وتانسٷيگٸشتٸك – وتانعا قىزمەت ەتۋگە دايىن بولۋدى جان-تەنٸمەن قالاۋدى بٸلدٸرەدٸ. ياعني, وتان ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋ دەگەن سٶز.
جاھاندانۋ ٷدەرٸستەرٸن باسىنان ٶتكەرٸپ جاتقان قازٸرگٸ زاماندا «وتاندى سٷيۋ» سانا-سەزٸمٸ جەتكٸلٸكسٸز. قاسىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ازاماتتاردى «وتانداس» رەتٸندە قابىلداۋ دٷنيەتانىمىنا ەربٸر قوعام زەرۋ. وتان ٷشٸن ٶمٸر سٷرەتٸن ادامداردىڭ اراسىندا عانا شىنايى «وتانداستىق» دٷنيەتانىمنىڭ قالىپتاسۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ەسەپكە الا وتىرىپ, وسى باعىتتا شەتەلدٸك تەجٸريبەنٸڭ وزىق تەحنولوگييالارىن يگەرگەن ابزال. سوندا عانا ازاماتتىق قوعامنىڭ قارقىندى تٷردە دامۋىنا قول جەتكٸزۋگە بولادى.
جۇبايلار مەن ولاردىڭ ۇرپاعىن بٸرٸكتٸرەتٸن قوعامدىق باستاۋىش ۇيىم – وتباسى. وتباسى ادامنىڭ دارا تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇرالى. بٷلدٸرشٸن وتباسىندا جٷرٸپ, العاشقى رەت قوعامدىق ٶمٸرگە ارالاسۋدى, ونىڭ قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋدٸ, جٷرٸس-تۇرىس نورمالارىن ۇستانۋدى, انا تٸلٸ مەن سانا-سەزٸمٸن ٷيلەستٸرە وتىرىپ قارىم-قاتىناس جاساۋدى ٷيرەنەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, وتباسى دەگەنٸمٸز ٶمٸرلٸك تەجٸريبەنٸ مەڭگەرۋگە كٶمەكتەسەتٸن تەربيە وشاعى. دەستٷرلٸ وتباسى بٸر قاجەتتٸلٸك. قوعام بولاشاعىن قازٸرگٸ وتباسىلاردىڭ ٸشكٸ جاي-كٷيٸ انىقتايتىندىعىن ەسەپكە العان جٶن.
تٷركييا رەسپۋبليكاسىندا ەربٸر ازاماتتىڭ ٶزٸنە عانا تيەسٸلٸ جالاۋى (مەملەكەتتٸك رەمٸزٸ) بار. ونى التى جاسقا تولعان بٷلدٸرشٸنگە اتا-اناسى سىيلىق رەتٸندە سىيعا تارتادى. تابىستاۋ رەسٸمٸ بالا-باقشادا بالانىڭ تۋعان كٷنٸن اتاپ ٶتۋ بارىسىندا تورت باسىندا جينالعان قۇرداستارىنىڭ ورتاسىندا تەربيەشٸ اپايىنىڭ رەسمي قۇتتىقتاۋىمەن جٷزەگە اسادى. ٷيٸنە كەلگەن بٷلدٸرشٸن مەملەكەتتٸك رەمٸزدٸ كەرەۋەتٸنٸنٸڭ باس جاعىنا قۇرمەتپەن جايعاستىرىپ ٶسەدٸ. ەلٸ ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋگە دايىن ۇرپاقتىڭ العاشقى كٷنٸ وسىلايشا باستالادى. «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەمەكشٸ, شەتەلدٸڭ وسى سيياقتى دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتارىنان ٷلگٸ الۋ قاجەت.
رەسەي فەدەراتسيياسىندا 2014 جىلدىڭ 1 قىركٷيەگٸنەن باستاپ «گوتوۆ ك ترۋدۋ ي وبورونە (گتو)» اتتى بٷكٸلرەسەيلٸك فيزكۋلتۋرالىق-سپورتتىق كەشەندٸ جٷزەگە اسىرۋ ٸس-شارالارى ورىندالىپ كەلەدٸ [1]. كەشەن 4 كەزەڭنەن قۇرالعان. 1-كەزەڭدە (2014 جىلدىڭ 24 ناۋرىزى مەن قىركٷيەگٸ ارالىعىندا) تۇرعىنداردىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي نورماتيۆتەر انىقتالىپ, قۇقىقتىق بازاسى تٷزٸلدٸ. 2-كەزەڭدە (2014 جىلدىڭ قىركٷيەگٸ مەن 2015 جىلدىڭ تامىزى ارالىعىندا) اپروباتسييالىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ, 3-كەزەڭدە (2015 جىلدىڭ قىركٷيەگٸ مەن 2016 جىلدىڭ جەلتوقسانى ارالىعىندا) رەسەيدٸڭ بارلىق ۇجىمدارىندا, جۇمىسكەرلەر مەن قارتتار اراسىندا كەشەندٸ جٷزەگە اسىرۋ جولعا قويىلدى. 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ 4-كەزەڭ باستالدى, اتالمىش كەشەننٸڭ ورىندالۋى رەسەيدٸڭ بارلىق تۇرعىندارىنا مٸندەتتەلدٸ. بۇنداي ٶزگەرٸستەردٸڭ ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ساناسىندا جوعارى دەڭگەيلٸ «وتانداس» ۇعىمىنىڭ جىلدام قالىپتاسۋىنا جاقىن بولاشاقتا ىقپال ەتەتٸندٸگٸ انىق. قازاقستاندىقتار ٷشٸن دە وسىنداي بٸر كەشەندٸ ٸسكە قوسۋ ۋاقىت كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلماق. دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى اسقاقتاتاتىن, «ەڭبەك ەتۋگە جەنە وتاندى قورعاۋعا دايىن» ازاماتتاردىڭ تەنٸ ساۋ بولسا, جانى دا ساۋ بولارى, ەرٸ دەستٷرلٸ ەمەس تەرٸس پيعىلدى يدەولوگييالارعا قارسى يممۋنيتەتٸنٸڭ دە جوعارى بولارى داۋسىز.
مەملەكەتتٸڭ باستى بايلىعى ونىڭ ازاماتتارى. دامۋ باعدارلامالارىنىڭ ماقساتتارى ەل ازاماتتارى تاراپىنان قۇرىلعان ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ماقساتتارىمەن ٷيلەسكەن جاعدايدا عانا وڭ نەتيجە بەرەتٸندٸگٸن ۇمىتپاعان جٶن. تەك وسىنداي جاعدايدا عانا قولايلى ورتا قالىپتاسىپ, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق دامۋ پروتسەستەرٸنە قوعامنىڭ بارلىق سەگمەنتتەرٸنٸڭ تيٸمدٸ قاتىسۋى جٷزەگە اسۋى مٷمكٸن. قابٸلەتتٸ ادامداردىڭ قادٸرٸن بٸلەتٸن دٷنيەتانىمدار عانا ەلدٸ ٶتكٸنشٸ داعدارىستان تەز ارادا قۇتقارا الماق. ازاماتتارىمىزدىڭ ۇزاققا سوزىلاتىن تەرەڭ پسيحولوگييالىق ٶزگەرٸستەرگە دەگەن قۇشتارلىقتارىنىڭ تەتٸكتەرٸ انىقتالىپ, بەلگٸلەنۋٸ تيٸس. اتالمىش ماقساتتاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا قازاقستاندىقتاردىڭ دەستٷرلٸ, قازٸرگٸ جەنە تەربيەلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ, ەرٸ دامىتۋ مەسەلەلەرٸ دە ورىن العانىن جٶن دەپ بٸلەمٸز. سەبەبٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتار ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگٸزٸ بولىپ تابىلادى.
بايماحانوۆ ب.ك.,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى دٸني ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ٸس جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى, ت.ع.ك.
