Qai halyqty alsaq ta, onyń ózine tán turmys-tirshiligi, kúnkórisi, ádet-ǵurpy, salt-dástúri bolady. Salt-dástúr sol halyqpen birge jasasyp, onyń tarihynda óshpes iz qaldyrady. Biraq umyt bolyp bara jatqan ulttyq salt-dástúrlerimiz de joq emes. Endeshe, saltymyz sanamyzda máńgilik jańǵyryp turýy úshin dástúr sóileidi.
Atbailar (salt). Munyń da eki túri bar. Jas otaýdyń shańyraǵy kóterilgen soń aǵaiyn-týystar oǵan shashý shashyp, «keregesi keń bolsyn», «bosaǵasy berik bolsyn» degen tilek aitady. Baiǵazy beredi. Et jaqyny bosaǵaǵa jylqy bailaidy. Munyń aty «Atbailar».
«Atbailardyń» ekinshi túri – káde. Quda-qudaǵilar kelgende nemese kúieý qalyńdyǵyn alýǵa kelgende olardyń jeńgeleri aldynan shyǵyp túsirip alyp, atyn bailaidy. Bul «atbailar» dep atalatyn toi salty. Oǵan arnaiy káde beriledi. Ol kádeden taǵy bir áiel tábárik suraidy.
Aýshadiiar (dástúr). Úilený toiy kezinde aitalatyn dástúrli óleń, jyr. Jáne jai óleń emes, ózindik aitylar áni, erekshe ulttyq tárbielik mańyzy bar. Kórkem shyǵarmashylyqpen aitylatyn toi kórki, saltanat sán, ónegeli óner. Muny izdep taýyp ómirge ákelgen jazýshy Ýahap Qydyrhanov eken. Aýshadiiar jyrynyń úlgilerin sheteldegi qazaqtar saqtap, bizge jetkizgen. Shynyn aitý kerek, bul Qazaqstan elinde aitylmaidy, halyq jadynan múlde shyǵyp ketip umyt qalǵan.
Aýshadiiar úilený toiy ústinde aitylady:
Aýshadiiar bir bolar,
Jamannyń kóńili kir bolar.
Ata-anasyn syilaǵan.
Aq shalmaly bi bolar.
Aýshadiiar eki der,
Erjetkenniń erki der,
Omyraýy tolǵan on túime,
Qyz balanyń kórki der...
Aýshadiiar tórt bolar,
Qyzdyń qoiny órt bolar.
Eki jaqsy qosylsa,
Óle-ólgenshe sert bolar.
Jyr jańa qosylǵan jastarǵa arnalady. Munda aqyl, úlgi, ónege, tálim-tárbie týraly tolǵaýdy sanamalap aitýdyń halyqtyq taza bai dástúri bar. Ultymyzdyń ulaǵatty ádet saltynyń bul túrin ómirge engizetin bolsaq, mádeni qazynamyz da, ónerimiz de óse túser edi.
Biz shanshar (salt). Keń-baitaq Qazaqstan dalasynda salt-dástúrlerdiń qyzyqty túrleri kóp. Biraq olar bir-birinen onsha alshaq emes. Sonyń biri - «biz shanshar». Elimizdiń shyǵys, ońtústik jaqtarynda «jaýshy» orynyna osy «biz shanshar» salty qoldanylady. Aqsaqal-qarasaqaly aralas bir top er azamat boijetken qyzy bar úige túse qalady. Qandai sharýamen júrgenin aitpaidy, el sharýasyn, amandyq bilgen bolyp, qonaqasyn iship attanyp ketedi. Ádep boiynsha el ishinde bir top adam bulai júrmeidi. Olar ketkennen keiin otaǵasy men anasy qonaqtar otyrǵan jerdi qarap, odan shanshýly bizdi taýyp alady. Bul «bizde ul, sizde qyz bar» quda bolaiyq degendi bildiredi.
Qyz qashar (dástúr). «Bylaisha qyz qashar dástúrin ótkizetin úidi «bolys úi» deitin kórinedi. (H. Arǵynbaev). Kúieýdiń kelýin «uryn kelý» dese, qyzdyń atastyrylǵan kúieýin kórýi «qyz qashar» deidi. Bul «uryn toiy» ótetin kúni bolady. «Uryn toi» - jastar úshin kóńildi, dýmandy toilardyń biri. Buǵan jas jeńgeler men jastar qatynasady. Kúieýden alynatyn «qol ustattar», «shash sipatar», «qyz qushaqtar», «arqa jatar», «kórpe qimyldatar» taǵy sol siiaqty kádeler osy joly beriledi. Eki jastyń birin-bir kórip, tildesýi de osy toida bolady. Ekeýi de birin-biri unatyp, qalyńdyq jigitke qyz belgisi oramalyn jáne onyń ini-qaryndastaryna da túrli syilyqtar beredi.
Kúieý uryn barǵannan keiin qudalyq buzylatyn bolsa, ol qazaq zańynda óte aýyr is sanaldy. Onyń arty úlken daýǵa ulasyp jatady. Kúieý sebepsiz bas tartsa, burynǵy berilgen mal qaitarylmaidy jáne aiyp salynady. Batany qyz jaǵy buzatyn bolsa qalyń mal tolyq qaitarylady jáne aiyp tóleidi.
Shańyraq kóterý (salt). Jas otaýdyń alǵash ret shańyraǵyn kóterýdiń ózi qazaq úshin bir qyzyqty, erekshe sát. Muny qazaq salt-dástúrin jetik biletin belgili etnograf jazýshy Ahmet Júnisuly bylai dep jazǵan: «... qazaqta otaýdyń shańyraǵyn albaty adam kótermeidi. Buǵan balasy kóp, kári kúieý kerek. Ony qos atpen bolsa da alǵyzady. Yńǵaily jer bolyp, otaý óte úlken bolsa, kári kúieý shańyraqty attyń ústinde turyp kóteredi. Bul eńbegine ol ne at minedi, ne túie jetekteidi. Buǵan maldy otaýdy kótertken jaq beredi».( A. Júnisov «Fániden baqiǵa deiin»).
Ádette kiiz úidiń shańyraǵyn er adamdar kóteredi. Al, jas otaýdyń shańyraǵyn kári kúieýge kótertýde úlken mán, yrym bar. Óitkeni «jasy úlken kúieý» qashan da elge syily jáne tilektes adam. Jáne kúieý qartaiǵan saiyn jurtyna qadyry, syiy arta túsedi. Qazaq eli osy joldan áli aiyrylǵan joq. Kári kúieý kelse, aýyldyń úlken-kishisi, erkek-áieli onymen bir qaǵyspai, qajyspai qalmaidy. Onyń shańyraq kóterýinde de osyndai tereń syilastyq bar.
Shańyraq túie (dástúr). Uzatylyp kele jatqan qyzdyń jáne onyń janyndaǵy áielderdiń (sheshesi, jeńgesi, sińlisi t.b.) minip kele jatqan kóligi «shańyraq túie» dep atalady. Jáne ol kelin úshin ystyq, qasietti mal bolyp sanalady. Buǵan jolshybai kezdesken nemese bóten adam minbeidi. Eger mine qalsa, ony kórgen jurt «pálenshe kelinniń shańyraq túiesine» minip keldi dep kelemejdegen.
Ertedegi salt boiynsha, kóshte úlken shańyraq jeke túiege artylyp, aldymen júredi eken. Oǵan adam minbeidi, atpen jeteleidi, «shańyraq túie» degen sóz osydan shyqqan eken.
Qazan shegeleý (salt). Ózderi jaqsy tanityn, ázil-qaljyńy jarasqan adamdar bir-biriniń úiine bas qosyp baryp, «osy úidiń qazanyn shegelei keldik» deidi. Úi iesi ázilmen jaýap qaiyryp, «Jaqsy boldy ǵoi, qazan shegelegish sheber izdep otyr edik»,- dep qonaqjailylyq tanytyp, olarǵa qonaqasy beredi. Demek, «qazan shegeleý» qonaq bola keldik degen uǵymdy bildiredi.
Qonaqasy (dástúr). Qazaqtyń tarihi ańyz-áńgimelerinde Alash atamyz óziniń Aqarys, Bekarys, Janarys atty úsh ulyna enshi bólip bergende, ózine tiisti enshisini «Bul búkil iisi qazaqtyń bólinbegen enshisi bolsyn, muny da senderge bólip bereiin. Bul úrim-butaqtaryńa jalǵassyn. Bir-birińe qaiyrymdy bolyńdar. Alymtan sharshap-shaldyǵyp kelgen qonaqtyń enshisi – qonaqasy bolsyn» dep áraýqty atamyz batasyn bergen eken.
Ǵ. Amanovanyń «Halyqtyq pedagogika-danalyq mektebi» kitabynan
