قاي حالىقتى الساق تا, ونىڭ ٶزٸنە تەن تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ, كٷنكٶرٸسٸ, ەدەت-عۇرپى, سالت-دەستٷرٸ بولادى. سالت-دەستٷر سول حالىقپەن بٸرگە جاساسىپ, ونىڭ تاريحىندا ٶشپەس ٸز قالدىرادى. بٸراق ۇمىت بولىپ بارا جاتقان ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرٸمٸز دە جوق ەمەس. ەندەشە, سالتىمىز سانامىزدا مەڭگٸلٸك جاڭعىرىپ تۇرۋى ٷشٸن دەستٷر سٶيلەيدٸ.
اتبايلار (سالت). مۇنىڭ دا ەكٸ تٷرٸ بار. جاس وتاۋدىڭ شاڭىراعى كٶتەرٸلگەن سوڭ اعايىن-تۋىستار وعان شاشۋ شاشىپ, «كەرەگەسٸ كەڭ بولسىن», «بوساعاسى بەرٸك بولسىن» دەگەن تٸلەك ايتادى. بايعازى بەرەدٸ. ەت جاقىنى بوساعاعا جىلقى بايلايدى. مۇنىڭ اتى «اتبايلار».
«اتبايلاردىڭ» ەكٸنشٸ تٷرٸ – كەدە. قۇدا-قۇداعيلار كەلگەندە نەمەسە كٷيەۋ قالىڭدىعىن الۋعا كەلگەندە ولاردىڭ جەڭگەلەرٸ الدىنان شىعىپ تٷسٸرٸپ الىپ, اتىن بايلايدى. بۇل «اتبايلار» دەپ اتالاتىن توي سالتى. وعان ارنايى كەدە بەرٸلەدٸ. ول كەدەدەن تاعى بٸر ەيەل تەبەرٸك سۇرايدى.
اۋشادييار (دەستٷر). ٷيلەنۋ تويى كەزٸندە ايتالاتىن دەستٷرلٸ ٶلەڭ, جىر. جەنە جاي ٶلەڭ ەمەس, ٶزٸندٸك ايتىلار ەنٸ, ەرەكشە ۇلتتىق تەربيەلٸك ماڭىزى بار. كٶركەم شىعارماشىلىقپەن ايتىلاتىن توي كٶركٸ, سالتانات سەن, ٶنەگەلٸ ٶنەر. مۇنى ٸزدەپ تاۋىپ ٶمٸرگە ەكەلگەن جازۋشى ۋاحاپ قىدىرحانوۆ ەكەن. اۋشادييار جىرىنىڭ ٷلگٸلەرٸن شەتەلدەگٸ قازاقتار ساقتاپ, بٸزگە جەتكٸزگەن. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل قازاقستان ەلٸندە ايتىلمايدى, حالىق جادىنان مٷلدە شىعىپ كەتٸپ ۇمىت قالعان.
اۋشادييار ٷيلەنۋ تويى ٷستٸندە ايتىلادى:
اۋشادييار بٸر بولار,
جاماننىڭ كٶڭٸلٸ كٸر بولار.
اتا-اناسىن سىيلاعان.
اق شالمالى بي بولار.
اۋشادييار ەكٸ دەر,
ەرجەتكەننٸڭ ەركٸ دەر,
ومىراۋى تولعان ون تٷيمە,
قىز بالانىڭ كٶركٸ دەر...
اۋشادييار تٶرت بولار,
قىزدىڭ قوينى ٶرت بولار.
ەكٸ جاقسى قوسىلسا,
ٶلە-ٶلگەنشە سەرت بولار.
جىر جاڭا قوسىلعان جاستارعا ارنالادى. مۇندا اقىل, ٷلگٸ, ٶنەگە, تەلٸم-تەربيە تۋرالى تولعاۋدى سانامالاپ ايتۋدىڭ حالىقتىق تازا باي دەستٷرٸ بار. ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ەدەت سالتىنىڭ بۇل تٷرٸن ٶمٸرگە ەنگٸزەتٸن بولساق, مەدەني قازىنامىز دا, ٶنەرٸمٸز دە ٶسە تٷسەر ەدٸ.
بٸز شانشار (سالت). كەڭ-بايتاق قازاقستان دالاسىندا سالت-دەستٷرلەردٸڭ قىزىقتى تٷرلەرٸ كٶپ. بٸراق ولار بٸر-بٸرٸنەن ونشا الشاق ەمەس. سونىڭ بٸرٸ - «بٸز شانشار». ەلٸمٸزدٸڭ شىعىس, وڭتٷستٸك جاقتارىندا «جاۋشى» ورىنىنا وسى «بٸز شانشار» سالتى قولدانىلادى. اقساقال-قاراساقالى ارالاس بٸر توپ ەر ازامات بويجەتكەن قىزى بار ٷيگە تٷسە قالادى. قانداي شارۋامەن جٷرگەنٸن ايتپايدى, ەل شارۋاسىن, اماندىق بٸلگەن بولىپ, قوناقاسىن ٸشٸپ اتتانىپ كەتەدٸ. ەدەپ بويىنشا ەل ٸشٸندە بٸر توپ ادام بۇلاي جٷرمەيدٸ. ولار كەتكەننەن كەيٸن وتاعاسى مەن اناسى قوناقتار وتىرعان جەردٸ قاراپ, ودان شانشۋلى بٸزدٸ تاۋىپ الادى. بۇل «بٸزدە ۇل, سٸزدە قىز بار» قۇدا بولايىق دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
قىز قاشار (دەستٷر). «بىلايشا قىز قاشار دەستٷرٸن ٶتكٸزەتٸن ٷيدٸ «بولىس ٷي» دەيتٸن كٶرٸنەدٸ. (ح. ارعىنباەۆ). كٷيەۋدٸڭ كەلۋٸن «ۇرىن كەلۋ» دەسە, قىزدىڭ اتاستىرىلعان كٷيەۋٸن كٶرۋٸ «قىز قاشار» دەيدٸ. بۇل «ۇرىن تويى» ٶتەتٸن كٷنٸ بولادى. «ۇرىن توي» - جاستار ٷشٸن كٶڭٸلدٸ, دۋماندى تويلاردىڭ بٸرٸ. بۇعان جاس جەڭگەلەر مەن جاستار قاتىناسادى. كٷيەۋدەن الىناتىن «قول ۇستاتتار», «شاش سيپاتار», «قىز قۇشاقتار», «ارقا جاتار», «كٶرپە قيمىلداتار» تاعى سول سيياقتى كەدەلەر وسى جولى بەرٸلەدٸ. ەكٸ جاستىڭ بٸرٸن-بٸر كٶرٸپ, تٸلدەسۋٸ دە وسى تويدا بولادى. ەكەۋٸ دە بٸرٸن-بٸرٸ ۇناتىپ, قالىڭدىق جٸگٸتكە قىز بەلگٸسٸ ورامالىن جەنە ونىڭ ٸنٸ-قارىنداستارىنا دا تٷرلٸ سىيلىقتار بەرەدٸ.
كٷيەۋ ۇرىن بارعاننان كەيٸن قۇدالىق بۇزىلاتىن بولسا, ول قازاق زاڭىندا ٶتە اۋىر ٸس سانالدى. ونىڭ ارتى ٷلكەن داۋعا ۇلاسىپ جاتادى. كٷيەۋ سەبەپسٸز باس تارتسا, بۇرىنعى بەرٸلگەن مال قايتارىلمايدى جەنە ايىپ سالىنادى. باتانى قىز جاعى بۇزاتىن بولسا قالىڭ مال تولىق قايتارىلادى جەنە ايىپ تٶلەيدٸ.
شاڭىراق كٶتەرۋ (سالت). جاس وتاۋدىڭ العاش رەت شاڭىراعىن كٶتەرۋدٸڭ ٶزٸ قازاق ٷشٸن بٸر قىزىقتى, ەرەكشە سەت. مۇنى قازاق سالت-دەستٷرٸن جەتٸك بٸلەتٸن بەلگٸلٸ ەتنوگراف جازۋشى احمەت جٷنٸسۇلى بىلاي دەپ جازعان: «... قازاقتا وتاۋدىڭ شاڭىراعىن الباتى ادام كٶتەرمەيدٸ. بۇعان بالاسى كٶپ, كەرٸ كٷيەۋ كەرەك. ونى قوس اتپەن بولسا دا العىزادى. ىڭعايلى جەر بولىپ, وتاۋ ٶتە ٷلكەن بولسا, كەرٸ كٷيەۋ شاڭىراقتى اتتىڭ ٷستٸندە تۇرىپ كٶتەرەدٸ. بۇل ەڭبەگٸنە ول نە ات مٸنەدٸ, نە تٷيە جەتەكتەيدٸ. بۇعان مالدى وتاۋدى كٶتەرتكەن جاق بەرەدٸ».( ا. جٷنٸسوۆ «فەنيدەن باقيعا دەيٸن»).
ەدەتتە كيٸز ٷيدٸڭ شاڭىراعىن ەر ادامدار كٶتەرەدٸ. ال, جاس وتاۋدىڭ شاڭىراعىن كەرٸ كٷيەۋگە كٶتەرتۋدە ٷلكەن مەن, ىرىم بار. ٶيتكەنٸ «جاسى ٷلكەن كٷيەۋ» قاشان دا ەلگە سىيلى جەنە تٸلەكتەس ادام. جەنە كٷيەۋ قارتايعان سايىن جۇرتىنا قادىرى, سىيى ارتا تٷسەدٸ. قازاق ەلٸ وسى جولدان ەلٸ ايىرىلعان جوق. كەرٸ كٷيەۋ كەلسە, اۋىلدىڭ ٷلكەن-كٸشٸسٸ, ەركەك-ەيەلٸ ونىمەن بٸر قاعىسپاي, قاجىسپاي قالمايدى. ونىڭ شاڭىراق كٶتەرۋٸندە دە وسىنداي تەرەڭ سىيلاستىق بار.
شاڭىراق تٷيە (دەستٷر). ۇزاتىلىپ كەلە جاتقان قىزدىڭ جەنە ونىڭ جانىنداعى ەيەلدەردٸڭ (شەشەسٸ, جەڭگەسٸ, سٸڭلٸسٸ ت.ب.) مٸنٸپ كەلە جاتقان كٶلٸگٸ «شاڭىراق تٷيە» دەپ اتالادى. جەنە ول كەلٸن ٷشٸن ىستىق, قاسيەتتٸ مال بولىپ سانالادى. بۇعان جولشىباي كەزدەسكەن نەمەسە بٶتەن ادام مٸنبەيدٸ. ەگەر مٸنە قالسا, ونى كٶرگەن جۇرت «پەلەنشە كەلٸننٸڭ شاڭىراق تٷيەسٸنە» مٸنٸپ كەلدٸ دەپ كەلەمەجدەگەن.
ەرتەدەگٸ سالت بويىنشا, كٶشتە ٷلكەن شاڭىراق جەكە تٷيەگە ارتىلىپ, الدىمەن جٷرەدٸ ەكەن. وعان ادام مٸنبەيدٸ, اتپەن جەتەلەيدٸ, «شاڭىراق تٷيە» دەگەن سٶز وسىدان شىققان ەكەن.
قازان شەگەلەۋ (سالت). ٶزدەرٸ جاقسى تانيتىن, ەزٸل-قالجىڭى جاراسقان ادامدار بٸر-بٸرٸنٸڭ ٷيٸنە باس قوسىپ بارىپ, «وسى ٷيدٸڭ قازانىن شەگەلەي كەلدٸك» دەيدٸ. ٷي يەسٸ ەزٸلمەن جاۋاپ قايىرىپ, «جاقسى بولدى عوي, قازان شەگەلەگٸش شەبەر ٸزدەپ وتىر ەدٸك»,- دەپ قوناقجايلىلىق تانىتىپ, ولارعا قوناقاسى بەرەدٸ. دەمەك, «قازان شەگەلەۋ» قوناق بولا كەلدٸك دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ.
قوناقاسى (دەستٷر). قازاقتىڭ تاريحي اڭىز-ەڭگٸمەلەرٸندە الاش اتامىز ٶزٸنٸڭ اقارىس, بەكارىس, جانارىس اتتى ٷش ۇلىنا ەنشٸ بٶلٸپ بەرگەندە, ٶزٸنە تيٸستٸ ەنشٸسٸنٸ «بۇل بٷكٸل يٸسٸ قازاقتىڭ بٶلٸنبەگەن ەنشٸسٸ بولسىن, مۇنى دا سەندەرگە بٶلٸپ بەرەيٸن. بۇل ٷرٸم-بۇتاقتارىڭا جالعاسسىن. بٸر-بٸرٸڭە قايىرىمدى بولىڭدار. الىمتان شارشاپ-شالدىعىپ كەلگەن قوناقتىڭ ەنشٸسٸ – قوناقاسى بولسىن» دەپ ەراۋقتى اتامىز باتاسىن بەرگەن ەكەن.
ع. امانوۆانىڭ «حالىقتىق پەداگوگيكا-دانالىق مەكتەبٸ» كٸتابىنان
