Tarihqa eýrotsentristik kózqaraspen qaraityn bazbireýler «kóshpeliler kóship-qonyp júrgen, olarda irgeli qalalar men iri óndiris oryndary bolmaǵan» degen jańsaq uǵym qalyptastyrǵan. Shyntýaitynda, Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasynda aitylǵandai, «bizdiń jerimiz materialdyq mádeniettiń kóptegen dúnieleriniń paida bolǵan orny» ekeni belgili.
Túrkiler arasynda qara temirdi qamyrsha ilep, bolat balqytqan ustany kieli sanaý kýlti baiyrǵy zamannan qalyptasqan. Áigili Rashid ad-dinnen jetken derekte baiyrǵy babalarymyz Ergeneqonnan shyǵa almai tuiyqqa tirelgende Temirshi ustanyń jetpis ógiz terisinen úlken kórik jasap, sol arqyly temir taý bókterine kómir jaǵyp, taýdy eritip, sodan ataqonystaryna jetkeni baiandalady. Ǵundar dáýirindegi sol alǵashqy passionarlyq bastaýdan keiin Uly dalany dúr silkindirgen qudiretti ámirshiniń de Temirshi (Temújin) atalaýy tegin emes. Sol siiaqty tutas Túrkistanda renessans dáýirin bastaǵan Ámir Temirdiń atyn da osy qutty kieniń sarqyty deýge bolady. Sondyqtan jańa ǵasyrda domna peshte bolat balqytyp, quryshtai shyńdalǵan temirshi Elbasynyń metall óndirýdi túrkilerdiń ata kásibi retinde qaraýy – dástúr sabaqtastyǵynyń jańǵyrýy!
Alataýdaǵy Esikten, Altaidaǵy Berelden, Tarbaǵataidaǵy Eleke sazynan Altyn adamdardyń tabylýy baǵzy zamannan beri zergerlik óneriniń ozyq dástúri baitaq dalada keń taralǵanyn kórsetedi. Alǵash Uly dalada quryqtalyp, qolǵa úiretilgen jylqynyń áshekeili er-turman men temir úzeńgi, arǵymaqtyń aýyzdyǵy, salt atty saiypqyran jaýyngerdiń saýyt-saimany – ustalyq kásiptiń asyl ónimderi. Taý-tasymyzdyń qoinaýynda babalardan qalǵan jartas sýretterinde uzyn bolat naizany umsyna ustap, qolyndaǵy shashaqty bairaqty joǵary kótergen, astyndaǵy atyna da muzdai temir kejim kidirgen, aýyr qarýlanǵan túrki jaýyngeriniń beinesi jii kezdesedi. Bul – sonaý ǵasyrlardan jetken túrki bahadúriniń qaharmandyq tarihynyń rámizi, bizdiń epostarda sózben sýrettelgen barshamyzǵa tanys beineniń tastaǵy sulbasy. Jyrda «úzeńgisi úzbe altyn, quiysqany quima altyn, tebingisi terme altyn» dep beinelenetin keiipkerler. Sondyqtan bolsa kerek, temirshini, ustany, sheberdi túrk bileýshileri airyqsha qadirlegen, olarǵa erekshe áleýmettik mártebe bergen. Qoǵamda sheberlerdiń shoǵyr toby paida bolyp, olar tipti ata kásibimen ǵana shuǵyldanatyndyqtan, mashyǵyna qarai keiinnen rýlarǵa da ainalyp otyrǵan. Mysaly, temir balqytýshylardy bolatshy, kóń ileýshilerdi kóńshi, biik arbalylardy teleýler, qańqa arba jasaýshylardy qańlylar dep ataǵan. Atalmysh býyndardyń qazaq etnogeneziniń túzilisinde airyqsha aishyǵy bar, olardyń urpaqtary qazir ortamyzda júr.
Ejelgi dastan «Oǵyznamada» alǵashqy arbany jasaǵan ónertapqyshtyń aty-jóni saqtalǵan. «Oǵyz qaǵannyń sherýinde úzdik jaqsy bir sheber bar edi. Onyń aty Barmaqlyq Josyn Bilik edi. Bul sheber bir qańqa (arba) tapty. Qańqa ústine jansyz oljany tiedi, qańqanyń aldyna tiri oljany jegip, tartyp kete berdi. Halyqtyń bári muny kórip tezdetip taǵy qańqa shapty» dep jyrlanǵan. Ańyz jelisi qańlynyń shyǵýyn osyǵan aparyp tireidi.
Áigili akademikter Q.Sátbaev pen Á.Marǵulan óz zertteýlerinde Ortalyq, Soltústik jáne Shyǵys Qazaqstan aimaqtary ejelgi dáýirlerde metallýrgiia óndirýdiń iri ortalyqtary bolǵandyǵyn aitady. Ásirese, Ortalyq Qazaqstandaǵy «Qyryq shuryq», «Qalaiy qazǵan», «Myń shuńqyr», «Bes shuryq», «Jezqazǵan», «Kenqazǵan», «Usta», «Qara temir» jáne «Temirtaý» sekildi ken oryndary alǵash ret qola dáýirinde paida bolyp, keibir kenishterdi igerý orta ǵasyrlar men keiingi kezeńderge deiin jalǵasqandyǵy jóninde derekter kezdesedi. Qola dáýiriniń turǵyndary osy óńirdegi ken oryndarynan metaldyń qola, qalaiy sekildi túrlerin óńdep, ózderiniń kádelerine jarata bildi. Uly dalada metaldy igerip, adamzat turmysynda paidalaný úrdisi saq dáýirinde qarqyndy damydy. Máselen, grek jazbalarynda saq, sarmat, massagetterdiń elinde mys pen altyn qorynyń mol ekendigi jáne olardyń metall óndirýdi jetik meńgergendigi aitylady. Al Gerodot pen Strabonnyń jazbalarynda «Aziialyq skifterde altynnyń moldyǵy sonsha, olar basynan aiaǵyna deiin altyn áshekeilermen aptalǵan bai kiimder kiedi jáne astyndaǵy attarynyń da er-turmandary altyndalǵan», deidi.
Bul tarihi jazbalardy aiǵaqtaityn Qazaqstan jerinen bir emes, birneshe altyn adam qazirgi kúni tabylyp, túrk órkenietiniń saltanatyn álemge pash etti. Á.Marǵulan Gerodot aitqan mys pen altynǵa bai aziialyq skifter eli «búgingi Qazaqstannyń Ortalyq jáne Soltústik-Shyǵys aimaqtary men Altai, Tarbaǵatai óńirlerimen sáikes keledi», deidi.
Metaldyń san alýan túri Altai ólkesinde sonaý qola, saq zamanynan beri óndirile bastaǵan. Belgili arheolog S.I.Rýdenko Altai óńirinde zertteý jumystaryn júrgizip, atalmysh aimaq ejelden metallýrgiianyń iri ortalyqtary ekendigin, ári altyn qorynyń mol bolǵandyǵyn aitady. Altaidaǵy saq dáýirine tiesili – Arjan, Berel, Shilikti qorǵandarynan kóptegen altyn buiymdar tabylyp kózqýanyshqa ainaldy. Elbasy óziniń maqalasynda da Altaiǵa basa nazar aýdarýynyń sebebi, Altai – saq dáýirinen beri túgel túrkke altyn besik bolýymen qatar, iri metallýrgiia ortalyǵy ekendigimen bailanysty bolsa kerek.
«Kórgende kóz, kóńildiń Altai emi, Altaidyń ken ańqidy alǵan demi, jerinen altyn kúmis jentektelgen» dep jyrlaǵan Isa aqyn babalar rýhynyń lebimen kendi Altaidyń qazynaly áleýetin geologiialyq barlaýshylardan da erte túisinip, súisine sýrettegen deýge bolady.
Belgili túrkolog N.Ia.Bichýrin: «Altai taýy qytai jylnamalarynda Tszin-shan dep hattalǵan, maǵynasy Altyn taý» (túrk-mońǵolsha «altan» altyn degendi bildiredi) – dep tujyrymdaidy. Sol sebepti ejelden halyq arasynda: «Altaidyń sai-salasy túgel altyn», degen uǵymnyń saqtalýy da kezdeisoq bolmasa kerek-ti.
Dástúrli metall óndirý isi keiinnen ǵun, úisin jáne qańly memleketteri tusynda da áskeri jáne turmystyq mańyzǵa ie bolyp, qola men temirden qarý-jaraq pen túrli buiymdar jasaǵany belgili. Metall óńdeý, onyń ishinde temir, qorǵasyn, altyn qorytý isteri Túrk qaǵandyǵy dáýirinde qarqyndy damydy. Baiyrǵy túrkterdegi metallýrgiiaǵa qatysty derekter túrkterdiń tarih sahnasyna shyǵý kezeńimen tyǵyz bailanysty. Ol týraly qytai jylnamalarynda Altai taýyna qonys aýdarǵan Ashina túrkteri áýelde Jýjan imperiiasyna saiasi táýeldi bolyp, salyq retinde temir óndirip otyrǵandyǵy aitylady. Tarihi qujattarda Jýjandardyń bileýshisi Anahýannyń túrkterdi «meniń temir óndirýshilerim» dep ataýy temirshilik/ustalyq dástúr túrkterdiń negizgi kásipteriniń biri bolǵandyǵyn aiǵaqtaidy.
L.N.Gýmilevtiń «temir kóshpelilerge burynnan belgili bolǵan, biraq ony halyqtyń jappai qoldanýyna qol jetkizgen túrkter ǵana boldy», degen pikiri temir óndirý isi baiyrǵy babalarymyzda jalpyhalyqtyq kásipke ainalǵandyǵyn baiqatady. Altai, Hakasiia jáne Tyva óńirinde júrgizilgen arheologiialyq zertteýler nátijesinde túrk dáýirine jatatyn birqatar ken oryndary men pesh qaldyqtarynyń izderi saqtalǵany anyqtaldy. Arheologiialyq oljalardyń ishinde túrk dáýirine tán naiza, jebe, sadaq, shoqpar jáne qylysh sekildi temirden jasalǵan qarý-jaraqtardyń molynan tabylýy túrk qoǵamynda metallýrgiia isiniń aitarlyqtai joǵary deńgeide damyǵandyǵyn kórsetip berdi. Túrkter temirdi tiimdi igere otyryp, qarý-jaraq pen saýyt-saimannyń eń úzdik úlgilerine qol jetkizdi. Bul úrdis Uly dalada túrkterdiń áskeri qýatynyń jedel artyp, Orhon jyrlarynda jyrlanǵandai dúnieniń tórt buryshyn jaýlap alýyna zor yqpal etti. Túrk qaǵandyǵynyń territoriiasy keńeiip, qýatty memleketke ainalǵan tusta Uly jibek joly túrkterdiń biligine ótkeni belgili. Uly dalanyń kúretamyryna ainalǵan Jibek joly túrkterdiń saýda-ekonomikasy men saiasi-diplomatiiasynyń damýyna zor yqpal etti. Osy arqyly Batys pen Shyǵystyń altyn kópirine ainalǵan – Uly dala túrli etnostardyń jarastyqta ómir súrýine múmkindik berdi. Uly Jibek joly boiynda túrli metaldan jasalǵan buiymdar men metall túrleri de tasymaldanyp, taýar retinde baǵalanǵany jazba derekterde kezdesedi. Sol sebepten de muny keide bolat joly dep te aishyqtaidy.
Máselen, túrkterdiń Shyǵys-Rim imperiiasyna temirdi ónim retinde satqandyǵy týraly málimetter Vizantiia jazbalarynda saqtalǵan. Al vizantiialyq elshi Zemarh ózin qarsy alǵan túrkter oǵan temir satatyndyǵyn, ári ózderiniń saiasi kúsh-qýatyn baiqatý úshin temir keni men túrli metall úlgilerin usynǵanyn baiandaidy. Zemarh sol saparynda Batys túrk qaǵany Dizabýldyń qabyldaýynda bolyp, sán-saltanaty jarasqan qaǵan ordasyn bylai dep sýretteidi: «...biz qaǵandy ań aýlap, saltanat quryp júrgen jerinen keziktirdik. Qaǵan bizdi óziniń jibekpen ásemdelgen shatyryna (ordasyna) alyp bardy. Shatyr ishinde altyn taq, altyn ydystar, kúmisten jasalǵan buiymdar, altynnan jasalǵan janýar músinderi men basqa da asyl buiymdar toly eken. Odan keiin bizdi basqa bir shatyrǵa alyp bardy, onyń da bosaǵalary altyndalǵan, ishi altyn-kúmis zattarǵa bai, qaraǵan jannyń kóz jaýyn alady. Mine, túrk bileýshisiniń altyndalǵan ordasy osyndai», dep jazady. Al osy Batys túrk qaǵany Dizabýldyń sol kezde Ekitaý dep atalǵan Qarataý men Alataýdyń arasyn jailaǵan áigili Estemi qaǵan ekenin eskersek, qart Qarataýdyń qoinaýy baǵzy zamandardan beri ken oryndaryna bai ekeni taǵy belgili.
Osy oraida, L.N.Gýmilevtiń: «túrkter álemdik tarih sahnasynda Ortalyq Aziiada alǵash ret temirdi ónerkásiptik jolmen igergen halyqtyń biri bolǵan», dep túiindeýi onyń osyndai derekterge súiengendigin baiqatady. Qazaq dalasynda uzaq jyldar boiy paidalanylǵan qola, temir dáýirinen qalǵan ken oryndaryn igerý isi keiinnen Qazaq handyǵy tusynda da jalǵasqany jáne han-sultandardyń jeke kenishteriniń bolǵandyǵy týraly qyzyqty derekter bar. Mysaly, Kókshetaý mańynda áigili Shoqannyń atasy Ýálihan hannyń mys, qorǵasyn óndiretin menshikti ken oryndary bolǵandyǵy týraly qazaq jerine qupiia tapsyrmamen kelgen Sibir bólimshesiniń tyńshysy F.Nazarovtyń jazbasynda baiandalady. Ol óz jazbasynda Ýálihan han ózine tiesili «Myń shuńqyr» kenishin orys zertteýshilerine kórsetkisi kelmei, tasalap, Shangina ekspeditsiiasyn basqa baǵytqa buryp jibergendigin baiandaidy. El arasynda eger, kimde-kim han ieligindegi ken oryndaryn orys zertteýshilerine nemese syrt kózge kórsetetin bolsa, qatań jazalanady dep tyiym salǵan. Álkei Marǵulannyń zertteýlerinde menshikti ken oryndary Táýke han men Abylaidyń zamanynda da bolǵandyǵyn aitady. Altyn nemese basqa da baǵaly ken oryndary tek han áýletterine ǵana tiesili bolyp, bul dástúr qazaq qoǵamynda uzaq ýaqytqa deiin jalǵasqan. Hanǵa tiesili altyn, kúmis óndiriletin ken oryndary hannyń jeke jasaq jigitteri arqyly tonaýshylar men kóldeneń attylardan qorǵalǵan. Han altynyn (ken ornyn) qorityn jigitter týraly el arasynda «altyn qoryǵan jigitter» degen tarihi ańyzdar Tarbaǵatai men Altaidan Kókshetaýǵa deiingi jerlerge taralǵan.
Bul qyzyqty derekter Gerodottyń jazbasyndaǵy saq patshalarynyń altynyn qorityn grifondar (samuryq) týraly ańyzdy eske túsiredi. Atalǵan ańyzdardy qýattaityn Altaidaǵy saq qorǵandarynan (Berel, Pazyryq) grifon músinderi tabylǵanyn da aita ketý kerek. Ejelgi túrkterdegi metall igerý, temirshilik dástúr keiinnen keibir túrk halyqtarynda jalǵasyn tapty. Mysaly, Altaidaǵy shor, kýman jáne týba halyqtary temirshilikti negizgi kásipke ainaldyryp, keiingi ǵasyrlarda metaldan túrli zattar jasap, jońǵarlarǵa salyq tólep turǵandyǵy jóninde qyzyqty málimetter bar. Muny keshegi túrk dáýirindegi dástúrli metall óndIrýdiń tarihi sabaqtastyǵy dep te qarastyrýǵa bolady. Sonymen qatar metallýrgiiaǵa qatysty «Temir qapyǵ», «Baqyrlyq taý», «Baqyrshaq», «Temir taý», «Kúmis tóbe» sekildi jer-sý ataýlary da saqtalǵanyn aita ketýimiz kerek. Solardyń qatarynda Qarqaraly aýdanyndaǵy iri ken oryndarynyń biri «Temirshi» taýynyń ataýy sonaý kóne dáýirlerden kele jatqan toponim bolýy múmkin jáne bul ejelgi túrkterdegi temirshilik dástúrdiń kýási tárizdi kórinedi. XIX ǵasyrdyń aiaǵynda «Temirshi» taýyna kelgen geolog G.D.Romanovskii atalǵan jerden temir óndirgen kenishtiń ornyn tapqanyn baiandaidy. Bertin kele Temirshi taýy ornalasqan Ortalyq Qazaqstan aimaǵy metall óndirýdiń iri ortalyǵyna ainalyp, áigili Temirtaý metallýrgiia kombinaty salynǵany belgili. Bul Temirtaý – qazaq metallýrgteriniń qazynamyzdy baiytqan qurysh býynyn ázirlegen qasterli qala.
Qazaq etnografiiasynyń tarihynda qara temirdi qamyrsha ilep qarý-jaraq, er-turman jasaǵan, altyn-kúmisten áshekei buiymdar zerlegen nebir has sheberler bolǵany belgili. Sózdik qorymyzdaǵy «temir», «temirshi», «darqan», «zerger»,«usta», «kórik», «dúken», «tós» jáne osy taqyrypqa qatysty taǵy da basqa myńdaǵan ataýlardyń ejelgi dáýirlerde qalyptasyp, qazaqtyń tól sózine ainalǵany anyq. Qazirgi kúnde de ustalyq kásibi ulttyń jadynda saqtalyp, dástúrli túrde sabaqtasyp keledi. Aitalyq ustanyń dúkenine, kórigine, balǵa-tósine syiyný – osy kásip ielerine degen halyq kózqarasyn tanytady. Máselen, el ustashylyq kásiptiń piri Dáýitti bylai dep jyrǵa qosqan:
Áýeden kómir túsirgen,
Ot jaqpai, temir pisirgen!
Qaý kórigi baqyldap,
Balǵa tósi shaqyldap,
Er Dáýit, pirim, sen qolda!
Altaidyń ar jaǵyndaǵy aǵaiynnyń osy temirshilik dástúrdi jańǵyrtyp otyrǵanyn kórip, súisingenimiz bar. Al babasy temirden túiin túigen qalyń qazaq temirshilikti, ken qazýdy jáne ustalyqty qazir ata kásip kóre me? Bala kezimizde ár shańyraqta er-turmanmen birge balǵa men tós, qairaq turatyn. Qazir de osy igi úrdis jalǵasyp, ár shańyraqta er-turman men tós-balǵa tursa dep oilaimyz. Bul, kúndelikti ómirde qoldanbasa da, shańyraqtyń kiesi ári jastar arasynda metallýrgiianyń ata kásip retinde qabyldanýyna oń septigin tigizer asyl muramyz bolar edi degen pikirdemiz.
Darhan QYDYRÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
