تاريحقا ەۋروتسەنتريستٸك كٶزقاراسپەن قارايتىن بازبٸرەۋلەر «كٶشپەلٸلەر كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن, ولاردا ٸرگەلٸ قالالار مەن ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارى بولماعان» دەگەن جاڭساق ۇعىم قالىپتاستىرعان. شىنتۋايتىندا, ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعانداي, «بٸزدٸڭ جەرٸمٸز ماتەريالدىق مەدەنيەتتٸڭ كٶپتەگەن دٷنيەلەرٸنٸڭ پايدا بولعان ورنى» ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
تٷركٸلەر اراسىندا قارا تەمٸردٸ قامىرشا يلەپ, بولات بالقىتقان ۇستانى كيەلٸ ساناۋ كۋلتٸ بايىرعى زاماننان قالىپتاسقان. ەيگٸلٸ راشيد اد-ديننەن جەتكەن دەرەكتە بايىرعى بابالارىمىز ەرگەنەقوننان شىعا الماي تۇيىققا تٸرەلگەندە تەمٸرشٸ ۇستانىڭ جەتپٸس ٶگٸز تەرٸسٸنەن ٷلكەن كٶرٸك جاساپ, سول ارقىلى تەمٸر تاۋ بٶكتەرٸنە كٶمٸر جاعىپ, تاۋدى ەرٸتٸپ, سودان اتاقونىستارىنا جەتكەنٸ باياندالادى. عۇندار دەۋٸرٸندەگٸ سول العاشقى پاسسيونارلىق باستاۋدان كەيٸن ۇلى دالانى دٷر سٸلكٸندٸرگەن قۇدٸرەتتٸ ەمٸرشٸنٸڭ دە تەمٸرشٸ (تەمٷجين) اتالاۋى تەگٸن ەمەس. سول سيياقتى تۇتاس تٷركٸستاندا رەنەسسانس دەۋٸرٸن باستاعان ەمٸر تەمٸردٸڭ اتىن دا وسى قۇتتى كيەنٸڭ سارقىتى دەۋگە بولادى. سوندىقتان جاڭا عاسىردا دومنا پەشتە بولات بالقىتىپ, قۇرىشتاي شىڭدالعان تەمٸرشٸ ەلباسىنىڭ مەتالل ٶندٸرۋدٸ تٷركٸلەردٸڭ اتا كەسٸبٸ رەتٸندە قاراۋى – دەستٷر ساباقتاستىعىنىڭ جاڭعىرۋى!
الاتاۋداعى ەسٸكتەن, التايداعى بەرەلدەن, تارباعاتايداعى ەلەكە سازىنان التىن ادامداردىڭ تابىلۋى باعزى زاماننان بەرٸ زەرگەرلٸك ٶنەرٸنٸڭ وزىق دەستٷرٸ بايتاق دالادا كەڭ تارالعانىن كٶرسەتەدٸ. العاش ۇلى دالادا قۇرىقتالىپ, قولعا ٷيرەتٸلگەن جىلقىنىڭ ەشەكەيلٸ ەر-تۇرمان مەن تەمٸر ٷزەڭگٸ, ارعىماقتىڭ اۋىزدىعى, سالت اتتى سايىپقىران جاۋىنگەردٸڭ ساۋىت-سايمانى – ۇستالىق كەسٸپتٸڭ اسىل ٶنٸمدەرٸ. تاۋ-تاسىمىزدىڭ قويناۋىندا بابالاردان قالعان جارتاس سۋرەتتەرٸندە ۇزىن بولات نايزانى ۇمسىنا ۇستاپ, قولىنداعى شاشاقتى بايراقتى جوعارى كٶتەرگەن, استىنداعى اتىنا دا مۇزداي تەمٸر كەجٸم كيدٸرگەن, اۋىر قارۋلانعان تٷركٸ جاۋىنگەرٸنٸڭ بەينەسٸ جيٸ كەزدەسەدٸ. بۇل – سوناۋ عاسىرلاردان جەتكەن تٷركٸ باھادٷرٸنٸڭ قاھارماندىق تاريحىنىڭ رەمٸزٸ, بٸزدٸڭ ەپوستاردا سٶزبەن سۋرەتتەلگەن بارشامىزعا تانىس بەينەنٸڭ تاستاعى سۇلباسى. جىردا «ٷزەڭگٸسٸ ٷزبە التىن, قۇيىسقانى قۇيما التىن, تەبٸنگٸسٸ تەرمە التىن» دەپ بەينەلەنەتٸن كەيٸپكەرلەر. سوندىقتان بولسا كەرەك, تەمٸرشٸنٸ, ۇستانى, شەبەردٸ تٷرك بيلەۋشٸلەرٸ ايرىقشا قادٸرلەگەن, ولارعا ەرەكشە ەلەۋمەتتٸك مەرتەبە بەرگەن. قوعامدا شەبەرلەردٸڭ شوعىر توبى پايدا بولىپ, ولار تٸپتٸ اتا كەسٸبٸمەن عانا شۇعىلداناتىندىقتان, ماشىعىنا قاراي كەيٸننەن رۋلارعا دا اينالىپ وتىرعان. مىسالى, تەمٸر بالقىتۋشىلاردى بولاتشى, كٶڭ يلەۋشٸلەردٸ كٶڭشٸ, بيٸك اربالىلاردى تەلەۋلەر, قاڭقا اربا جاساۋشىلاردى قاڭلىلار دەپ اتاعان. اتالمىش بۋىنداردىڭ قازاق ەتنوگەنەزٸنٸڭ تٷزٸلٸسٸندە ايرىقشا ايشىعى بار, ولاردىڭ ۇرپاقتارى قازٸر ورتامىزدا جٷر.
ەجەلگٸ داستان «وعىزنامادا» العاشقى اربانى جاساعان ٶنەرتاپقىشتىڭ اتى-جٶنٸ ساقتالعان. «وعىز قاعاننىڭ شەرۋٸندە ٷزدٸك جاقسى بٸر شەبەر بار ەدٸ. ونىڭ اتى بارماقلىق جوسىن بٸلٸك ەدٸ. بۇل شەبەر بٸر قاڭقا (اربا) تاپتى. قاڭقا ٷستٸنە جانسىز ولجانى تيەدٸ, قاڭقانىڭ الدىنا تٸرٸ ولجانى جەگٸپ, تارتىپ كەتە بەردٸ. حالىقتىڭ بەرٸ مۇنى كٶرٸپ تەزدەتٸپ تاعى قاڭقا شاپتى» دەپ جىرلانعان. اڭىز جەلٸسٸ قاڭلىنىڭ شىعۋىن وسىعان اپارىپ تٸرەيدٸ.
ەيگٸلٸ اكادەميكتەر ق.سەتباەۆ پەن ە.مارعۇلان ٶز زەرتتەۋلەرٸندە ورتالىق, سولتٷستٸك جەنە شىعىس قازاقستان ايماقتارى ەجەلگٸ دەۋٸرلەردە مەتاللۋرگييا ٶندٸرۋدٸڭ ٸرٸ ورتالىقتارى بولعاندىعىن ايتادى. ەسٸرەسە, ورتالىق قازاقستانداعى «قىرىق شۇرىق», «قالايى قازعان», «مىڭ شۇڭقىر», «بەس شۇرىق», «جەزقازعان», «كەنقازعان», «ۇستا», «قارا تەمٸر» جەنە «تەمٸرتاۋ» سەكٸلدٸ كەن ورىندارى العاش رەت قولا دەۋٸرٸندە پايدا بولىپ, كەيبٸر كەنٸشتەردٸ يگەرۋ ورتا عاسىرلار مەن كەيٸنگٸ كەزەڭدەرگە دەيٸن جالعاسقاندىعى جٶنٸندە دەرەكتەر كەزدەسەدٸ. قولا دەۋٸرٸنٸڭ تۇرعىندارى وسى ٶڭٸردەگٸ كەن ورىندارىنان مەتالدىڭ قولا, قالايى سەكٸلدٸ تٷرلەرٸن ٶڭدەپ, ٶزدەرٸنٸڭ كەدەلەرٸنە جاراتا بٸلدٸ. ۇلى دالادا مەتالدى يگەرٸپ, ادامزات تۇرمىسىندا پايدالانۋ ٷردٸسٸ ساق دەۋٸرٸندە قارقىندى دامىدى. مەسەلەن, گرەك جازبالارىندا ساق, سارمات, ماسساگەتتەردٸڭ ەلٸندە مىس پەن التىن قورىنىڭ مول ەكەندٸگٸ جەنە ولاردىڭ مەتالل ٶندٸرۋدٸ جەتٸك مەڭگەرگەندٸگٸ ايتىلادى. ال گەرودوت پەن سترابوننىڭ جازبالارىندا «ازييالىق سكيفتەردە التىننىڭ مولدىعى سونشا, ولار باسىنان اياعىنا دەيٸن التىن ەشەكەيلەرمەن اپتالعان باي كيٸمدەر كيەدٸ جەنە استىنداعى اتتارىنىڭ دا ەر-تۇرماندارى التىندالعان», دەيدٸ.
بۇل تاريحي جازبالاردى ايعاقتايتىن قازاقستان جەرٸنەن بٸر ەمەس, بٸرنەشە التىن ادام قازٸرگٸ كٷنٸ تابىلىپ, تٷرك ٶركەنيەتٸنٸڭ سالتاناتىن ەلەمگە پاش ەتتٸ. ە.مارعۇلان گەرودوت ايتقان مىس پەن التىنعا باي ازييالىق سكيفتەر ەلٸ «بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ ورتالىق جەنە سولتٷستٸك-شىعىس ايماقتارى مەن التاي, تارباعاتاي ٶڭٸرلەرٸمەن سەيكەس كەلەدٸ», دەيدٸ.
مەتالدىڭ سان الۋان تٷرٸ التاي ٶلكەسٸندە سوناۋ قولا, ساق زامانىنان بەرٸ ٶندٸرٸلە باستاعان. بەلگٸلٸ ارحەولوگ س.ي.رۋدەنكو التاي ٶڭٸرٸندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, اتالمىش ايماق ەجەلدەن مەتاللۋرگييانىڭ ٸرٸ ورتالىقتارى ەكەندٸگٸن, ەرٸ التىن قورىنىڭ مول بولعاندىعىن ايتادى. التايداعى ساق دەۋٸرٸنە تيەسٸلٸ – ارجان, بەرەل, شٸلٸكتٸ قورعاندارىنان كٶپتەگەن التىن بۇيىمدار تابىلىپ كٶزقۋانىشقا اينالدى. ەلباسى ٶزٸنٸڭ ماقالاسىندا دا التايعا باسا نازار اۋدارۋىنىڭ سەبەبٸ, التاي – ساق دەۋٸرٸنەن بەرٸ تٷگەل تٷرككە التىن بەسٸك بولۋىمەن قاتار, ٸرٸ مەتاللۋرگييا ورتالىعى ەكەندٸگٸمەن بايلانىستى بولسا كەرەك.
«كٶرگەندە كٶز, كٶڭٸلدٸڭ التاي ەمٸ, التايدىڭ كەن اڭقيدى العان دەمٸ, جەرٸنەن التىن كٷمٸس جەنتەكتەلگەن» دەپ جىرلاعان يسا اقىن بابالار رۋحىنىڭ لەبٸمەن كەندٸ التايدىڭ قازىنالى ەلەۋەتٸن گەولوگييالىق بارلاۋشىلاردان دا ەرتە تٷيسٸنٸپ, سٷيسٸنە سۋرەتتەگەن دەۋگە بولادى.
بەلگٸلٸ تٷركولوگ ن.يا.بيچۋرين: «التاي تاۋى قىتاي جىلنامالارىندا تسزين-شان دەپ حاتتالعان, ماعىناسى التىن تاۋ» (تٷرك-موڭعولشا «التان» التىن دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ) – دەپ تۇجىرىمدايدى. سول سەبەپتٸ ەجەلدەن حالىق اراسىندا: «التايدىڭ ساي-سالاسى تٷگەل التىن», دەگەن ۇعىمنىڭ ساقتالۋى دا كەزدەيسوق بولماسا كەرەك-تٸ.
دەستٷرلٸ مەتالل ٶندٸرۋ ٸسٸ كەيٸننەن عۇن, ٷيسٸن جەنە قاڭلى مەملەكەتتەرٸ تۇسىندا دا ەسكەري جەنە تۇرمىستىق ماڭىزعا يە بولىپ, قولا مەن تەمٸردەن قارۋ-جاراق پەن تٷرلٸ بۇيىمدار جاساعانى بەلگٸلٸ. مەتالل ٶڭدەۋ, ونىڭ ٸشٸندە تەمٸر, قورعاسىن, التىن قورىتۋ ٸستەرٸ تٷرك قاعاندىعى دەۋٸرٸندە قارقىندى دامىدى. بايىرعى تٷركتەردەگٸ مەتاللۋرگيياعا قاتىستى دەرەكتەر تٷركتەردٸڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋ كەزەڭٸمەن تىعىز بايلانىستى. ول تۋرالى قىتاي جىلنامالارىندا التاي تاۋىنا قونىس اۋدارعان اشينا تٷركتەرٸ ەۋەلدە جۋجان يمپەريياسىنا ساياسي تەۋەلدٸ بولىپ, سالىق رەتٸندە تەمٸر ٶندٸرٸپ وتىرعاندىعى ايتىلادى. تاريحي قۇجاتتاردا جۋجانداردىڭ بيلەۋشٸسٸ اناحۋاننىڭ تٷركتەردٸ «مەنٸڭ تەمٸر ٶندٸرۋشٸلەرٸم» دەپ اتاۋى تەمٸرشٸلٸك/ۇستالىق دەستٷر تٷركتەردٸڭ نەگٸزگٸ كەسٸپتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعاندىعىن ايعاقتايدى.
ل.ن.گۋميلەۆتٸڭ «تەمٸر كٶشپەلٸلەرگە بۇرىننان بەلگٸلٸ بولعان, بٸراق ونى حالىقتىڭ جاپپاي قولدانۋىنا قول جەتكٸزگەن تٷركتەر عانا بولدى», دەگەن پٸكٸرٸ تەمٸر ٶندٸرۋ ٸسٸ بايىرعى بابالارىمىزدا جالپىحالىقتىق كەسٸپكە اينالعاندىعىن بايقاتادى. التاي, حاكاسييا جەنە تىۆا ٶڭٸرٸندە جٷرگٸزٸلگەن ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر نەتيجەسٸندە تٷرك دەۋٸرٸنە جاتاتىن بٸرقاتار كەن ورىندارى مەن پەش قالدىقتارىنىڭ ٸزدەرٸ ساقتالعانى انىقتالدى. ارحەولوگييالىق ولجالاردىڭ ٸشٸندە تٷرك دەۋٸرٸنە تەن نايزا, جەبە, ساداق, شوقپار جەنە قىلىش سەكٸلدٸ تەمٸردەن جاسالعان قارۋ-جاراقتاردىڭ مولىنان تابىلۋى تٷرك قوعامىندا مەتاللۋرگييا ٸسٸنٸڭ ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيدە دامىعاندىعىن كٶرسەتٸپ بەردٸ. تٷركتەر تەمٸردٸ تيٸمدٸ يگەرە وتىرىپ, قارۋ-جاراق پەن ساۋىت-سايماننىڭ ەڭ ٷزدٸك ٷلگٸلەرٸنە قول جەتكٸزدٸ. بۇل ٷردٸس ۇلى دالادا تٷركتەردٸڭ ەسكەري قۋاتىنىڭ جەدەل ارتىپ, ورحون جىرلارىندا جىرلانعانداي دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىن جاۋلاپ الۋىنا زور ىقپال ەتتٸ. تٷرك قاعاندىعىنىڭ تەرريتوريياسى كەڭەيٸپ, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالعان تۇستا ۇلى جٸبەك جولى تٷركتەردٸڭ بيلٸگٸنە ٶتكەنٸ بەلگٸلٸ. ۇلى دالانىڭ كٷرەتامىرىنا اينالعان جٸبەك جولى تٷركتەردٸڭ ساۋدا-ەكونوميكاسى مەن ساياسي-ديپلوماتيياسىنىڭ دامۋىنا زور ىقپال ەتتٸ. وسى ارقىلى باتىس پەن شىعىستىڭ التىن كٶپٸرٸنە اينالعان – ۇلى دالا تٷرلٸ ەتنوستاردىڭ جاراستىقتا ٶمٸر سٷرۋٸنە مٷمكٸندٸك بەردٸ. ۇلى جٸبەك جولى بويىندا تٷرلٸ مەتالدان جاسالعان بۇيىمدار مەن مەتالل تٷرلەرٸ دە تاسىمالدانىپ, تاۋار رەتٸندە باعالانعانى جازبا دەرەكتەردە كەزدەسەدٸ. سول سەبەپتەن دە مۇنى كەيدە بولات جولى دەپ تە ايشىقتايدى.
مەسەلەن, تٷركتەردٸڭ شىعىس-ريم يمپەريياسىنا تەمٸردٸ ٶنٸم رەتٸندە ساتقاندىعى تۋرالى مەلٸمەتتەر ۆيزانتييا جازبالارىندا ساقتالعان. ال ۆيزانتييالىق ەلشٸ زەمارح ٶزٸن قارسى العان تٷركتەر وعان تەمٸر ساتاتىندىعىن, ەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ ساياسي كٷش-قۋاتىن بايقاتۋ ٷشٸن تەمٸر كەنٸ مەن تٷرلٸ مەتالل ٷلگٸلەرٸن ۇسىنعانىن باياندايدى. زەمارح سول ساپارىندا باتىس تٷرك قاعانى ديزابۋلدىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, سەن-سالتاناتى جاراسقان قاعان ورداسىن بىلاي دەپ سۋرەتتەيدٸ: «...بٸز قاعاندى اڭ اۋلاپ, سالتانات قۇرىپ جٷرگەن جەرٸنەن كەزٸكتٸردٸك. قاعان بٸزدٸ ٶزٸنٸڭ جٸبەكپەن ەسەمدەلگەن شاتىرىنا (ورداسىنا) الىپ باردى. شاتىر ٸشٸندە التىن تاق, التىن ىدىستار, كٷمٸستەن جاسالعان بۇيىمدار, التىننان جاسالعان جانۋار مٷسٸندەرٸ مەن باسقا دا اسىل بۇيىمدار تولى ەكەن. ودان كەيٸن بٸزدٸ باسقا بٸر شاتىرعا الىپ باردى, ونىڭ دا بوساعالارى التىندالعان, ٸشٸ التىن-كٷمٸس زاتتارعا باي, قاراعان جاننىڭ كٶز جاۋىن الادى. مٸنە, تٷرك بيلەۋشٸسٸنٸڭ التىندالعان ورداسى وسىنداي», دەپ جازادى. ال وسى باتىس تٷرك قاعانى ديزابۋلدىڭ سول كەزدە ەكٸتاۋ دەپ اتالعان قاراتاۋ مەن الاتاۋدىڭ اراسىن جايلاعان ەيگٸلٸ ەستەمي قاعان ەكەنٸن ەسكەرسەك, قارت قاراتاۋدىڭ قويناۋى باعزى زامانداردان بەرٸ كەن ورىندارىنا باي ەكەنٸ تاعى بەلگٸلٸ.
وسى ورايدا, ل.ن.گۋميلەۆتٸڭ: «تٷركتەر ەلەمدٸك تاريح ساحناسىندا ورتالىق ازييادا العاش رەت تەمٸردٸ ٶنەركەسٸپتٸك جولمەن يگەرگەن حالىقتىڭ بٸرٸ بولعان», دەپ تٷيٸندەۋٸ ونىڭ وسىنداي دەرەكتەرگە سٷيەنگەندٸگٸن بايقاتادى. قازاق دالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى پايدالانىلعان قولا, تەمٸر دەۋٸرٸنەن قالعان كەن ورىندارىن يگەرۋ ٸسٸ كەيٸننەن قازاق حاندىعى تۇسىندا دا جالعاسقانى جەنە حان-سۇلتانداردىڭ جەكە كەنٸشتەرٸنٸڭ بولعاندىعى تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر بار. مىسالى, كٶكشەتاۋ ماڭىندا ەيگٸلٸ شوقاننىڭ اتاسى ۋەليحان حاننىڭ مىس, قورعاسىن ٶندٸرەتٸن مەنشٸكتٸ كەن ورىندارى بولعاندىعى تۋرالى قازاق جەرٸنە قۇپييا تاپسىرمامەن كەلگەن سٸبٸر بٶلٸمشەسٸنٸڭ تىڭشىسى ف.نازاروۆتىڭ جازباسىندا باياندالادى. ول ٶز جازباسىندا ۋەليحان حان ٶزٸنە تيەسٸلٸ «مىڭ شۇڭقىر» كەنٸشٸن ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸنە كٶرسەتكٸسٸ كەلمەي, تاسالاپ, شانگينا ەكسپەديتسيياسىن باسقا باعىتقا بۇرىپ جٸبەرگەندٸگٸن باياندايدى. ەل اراسىندا ەگەر, كٸمدە-كٸم حان يەلٸگٸندەگٸ كەن ورىندارىن ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸنە نەمەسە سىرت كٶزگە كٶرسەتەتٸن بولسا, قاتاڭ جازالانادى دەپ تىيىم سالعان. ەلكەي مارعۇلاننىڭ زەرتتەۋلەرٸندە مەنشٸكتٸ كەن ورىندارى تەۋكە حان مەن ابىلايدىڭ زامانىندا دا بولعاندىعىن ايتادى. التىن نەمەسە باسقا دا باعالى كەن ورىندارى تەك حان ەۋلەتتەرٸنە عانا تيەسٸلٸ بولىپ, بۇل دەستٷر قازاق قوعامىندا ۇزاق ۋاقىتقا دەيٸن جالعاسقان. حانعا تيەسٸلٸ التىن, كٷمٸس ٶندٸرٸلەتٸن كەن ورىندارى حاننىڭ جەكە جاساق جٸگٸتتەرٸ ارقىلى توناۋشىلار مەن كٶلدەنەڭ اتتىلاردان قورعالعان. حان التىنىن (كەن ورنىن) قوريتىن جٸگٸتتەر تۋرالى ەل اراسىندا «التىن قورىعان جٸگٸتتەر» دەگەن تاريحي اڭىزدار تارباعاتاي مەن التايدان كٶكشەتاۋعا دەيٸنگٸ جەرلەرگە تارالعان.
بۇل قىزىقتى دەرەكتەر گەرودوتتىڭ جازباسىنداعى ساق پاتشالارىنىڭ التىنىن قوريتىن گريفوندار (سامۇرىق) تۋرالى اڭىزدى ەسكە تٷسٸرەدٸ. اتالعان اڭىزداردى قۋاتتايتىن التايداعى ساق قورعاندارىنان (بەرەل, پازىرىق) گريفون مٷسٸندەرٸ تابىلعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ەجەلگٸ تٷركتەردەگٸ مەتالل يگەرۋ, تەمٸرشٸلٸك دەستٷر كەيٸننەن كەيبٸر تٷرك حالىقتارىندا جالعاسىن تاپتى. مىسالى, التايداعى شور, كۋمان جەنە تۋبا حالىقتارى تەمٸرشٸلٸكتٸ نەگٸزگٸ كەسٸپكە اينالدىرىپ, كەيٸنگٸ عاسىرلاردا مەتالدان تٷرلٸ زاتتار جاساپ, جوڭعارلارعا سالىق تٶلەپ تۇرعاندىعى جٶنٸندە قىزىقتى مەلٸمەتتەر بار. مۇنى كەشەگٸ تٷرك دەۋٸرٸندەگٸ دەستٷرلٸ مەتالل ٶندٸرۋدٸڭ تاريحي ساباقتاستىعى دەپ تە قاراستىرۋعا بولادى. سونىمەن قاتار مەتاللۋرگيياعا قاتىستى «تەمٸر قاپىع», «باقىرلىق تاۋ», «باقىرشاق», «تەمٸر تاۋ», «كٷمٸس تٶبە» سەكٸلدٸ جەر-سۋ اتاۋلارى دا ساقتالعانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. سولاردىڭ قاتارىندا قارقارالى اۋدانىنداعى ٸرٸ كەن ورىندارىنىڭ بٸرٸ «تەمٸرشٸ» تاۋىنىڭ اتاۋى سوناۋ كٶنە دەۋٸرلەردەن كەلە جاتقان توپونيم بولۋى مٷمكٸن جەنە بۇل ەجەلگٸ تٷركتەردەگٸ تەمٸرشٸلٸك دەستٷردٸڭ كۋەسٸ تەرٸزدٸ كٶرٸنەدٸ. XIX عاسىردىڭ اياعىندا «تەمٸرشٸ» تاۋىنا كەلگەن گەولوگ گ.د.رومانوۆسكيي اتالعان جەردەن تەمٸر ٶندٸرگەن كەنٸشتٸڭ ورنىن تاپقانىن باياندايدى. بەرتٸن كەلە تەمٸرشٸ تاۋى ورنالاسقان ورتالىق قازاقستان ايماعى مەتالل ٶندٸرۋدٸڭ ٸرٸ ورتالىعىنا اينالىپ, ەيگٸلٸ تەمٸرتاۋ مەتاللۋرگييا كومبيناتى سالىنعانى بەلگٸلٸ. بۇل تەمٸرتاۋ – قازاق مەتاللۋرگتەرٸنٸڭ قازىنامىزدى بايىتقان قۇرىش بۋىنىن ەزٸرلەگەن قاستەرلٸ قالا.
قازاق ەتنوگرافيياسىنىڭ تاريحىندا قارا تەمٸردٸ قامىرشا يلەپ قارۋ-جاراق, ەر-تۇرمان جاساعان, التىن-كٷمٸستەن ەشەكەي بۇيىمدار زەرلەگەن نەبٸر حاس شەبەرلەر بولعانى بەلگٸلٸ. سٶزدٸك قورىمىزداعى «تەمٸر», «تەمٸرشٸ», «دارقان», «زەرگەر»,«ۇستا», «كٶرٸك», «دٷكەن», «تٶس» جەنە وسى تاقىرىپقا قاتىستى تاعى دا باسقا مىڭداعان اتاۋلاردىڭ ەجەلگٸ دەۋٸرلەردە قالىپتاسىپ, قازاقتىڭ تٶل سٶزٸنە اينالعانى انىق. قازٸرگٸ كٷندە دە ۇستالىق كەسٸبٸ ۇلتتىڭ جادىندا ساقتالىپ, دەستٷرلٸ تٷردە ساباقتاسىپ كەلەدٸ. ايتالىق ۇستانىڭ دٷكەنٸنە, كٶرٸگٸنە, بالعا-تٶسٸنە سىيىنۋ – وسى كەسٸپ يەلەرٸنە دەگەن حالىق كٶزقاراسىن تانىتادى. مەسەلەن, ەل ۇستاشىلىق كەسٸپتٸڭ پٸرٸ دەۋٸتتٸ بىلاي دەپ جىرعا قوسقان:
ەۋەدەن كٶمٸر تٷسٸرگەن,
وت جاقپاي, تەمٸر پٸسٸرگەن!
قاۋ كٶرٸگٸ باقىلداپ,
بالعا تٶسٸ شاقىلداپ,
ەر دەۋٸت, پٸرٸم, سەن قولدا!
التايدىڭ ار جاعىنداعى اعايىننىڭ وسى تەمٸرشٸلٸك دەستٷردٸ جاڭعىرتىپ وتىرعانىن كٶرٸپ, سٷيسٸنگەنٸمٸز بار. ال باباسى تەمٸردەن تٷيٸن تٷيگەن قالىڭ قازاق تەمٸرشٸلٸكتٸ, كەن قازۋدى جەنە ۇستالىقتى قازٸر اتا كەسٸپ كٶرە مە? بالا كەزٸمٸزدە ەر شاڭىراقتا ەر-تۇرمانمەن بٸرگە بالعا مەن تٶس, قايراق تۇراتىن. قازٸر دە وسى يگٸ ٷردٸس جالعاسىپ, ەر شاڭىراقتا ەر-تۇرمان مەن تٶس-بالعا تۇرسا دەپ ويلايمىز. بۇل, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە قولدانباسا دا, شاڭىراقتىڭ كيەسٸ ەرٸ جاستار اراسىندا مەتاللۋرگييانىڭ اتا كەسٸپ رەتٸندە قابىلدانۋىنا وڭ سەپتٸگٸن تيگٸزەر اسىل مۇرامىز بولار ەدٸ دەگەن پٸكٸردەمٸز.
دارحان قىدىرەلٸ,
«ەگەمەن قازاقستان»
