Ótkenniń ónegesi – búginginiń baǵa jetpes bailyǵy. Tarih – adamzattyń shyndyqqa ainalǵan taǵdyry. Jetkenin baǵamdap, baryn baǵalaǵan qashanda júrisinen jańylmaidy. Tarihtan taǵylym túigender óz taǵdyryn aiqyndai alady. Bul rette Brodel aitqandai, tarih tulǵalardy týdyrady, sol siiaqty tarihty da tulǵalar jasaidy.
Alash ańsaryn asqaqtatqan bahadúr babalarymyz tekti tulǵalardyń tóńiregine toptasyp, irgeli memleketter qurǵan. Táńiriden jaralyp, Kókten qut alǵan, dúnieniń tórt buryshyn tiregen qudiretti qaǵandar álemdi aýzyna qaratqan. Ulysqa baǵyt-baǵdar bergen, halyqqa qutty qonys izdegen. Olar ár kezeńde «Ótúken», «Jeruiyq», «Ergeneqon», «Qyzyl alma», «Jideli baisyn» degen siiaqty túrli ataýlarmen atalsa da, túpki qazyǵy Bengý il – Máńgi el muratymen ushtasyp jatqan.
Buny dáleldeitin hatqa túsken shejire-derektiń biri – Ergeneqon jaily baian. Baiyrǵy zamannan jetken ańyz-ápsanaǵa júginsek, Oǵyz hannyń násilinen El hannyń eli shapqynshylyqqa túsip, jurty jappai qyrylyp, odan tek Qiian men Núkúz ǵana aman qutylǵan eken. Jabaiy qoilardyń artynan júrip otyrǵan olar jaýlary taba almaityn biik asýlardan ótip, jan-jaǵy qamal siiaqty zańǵar taýlarmen qorshalǵan sýly, nýly ǵajap alqap taýyp, sonda turaqtaidy. «Ergeneqon» dep ataǵan sol qonysta 400 jyl ǵumyr keship, ósip-ónedi, kóbeiedi, myńǵyrǵan maldary bolady. Atalarynyń júrip ótken ótkel joldary da umytylady. Sonda kósem Bórte-shene: «Ýa, qasietti kók bóriniń erjúrek oǵlandary, sózime qulaq salyńdar, bizdiń ata-balarymyz ejelden osy Ergeneqon jerin meken etip keledi, bul jer bizge qut boldy, alaida, ózimizdiń ata-babamyz jatqan ata jurtty umytpaiyq, baryp tabǵashtardan jerimizdi qaitaryp alaiyq» dep halyqqa úndeý tastaidy. Temirshi naýryz aiynda taýdyń temirmen qursalǵan bóligin eritip, bóriniń jol kórsetýimen taýdan túsedi. Sóitip olar jaýyn jeńip, otanyn azat etedi. Osylaisha Ergeneqonnan shyqqan kúnin jyl saiyn naýryzda toilai bastaidy. Ańyz osylai deidi.
Ǵundardyń talqandalyp, kóktúrikterdiń tarih sahnasyna shyǵýymen jáne Ashina áýletimen bailanystyrylatyn bul ańyz túrik ǵalymy Ziia Gókalptyń 1913 jyly jazǵan «Bórte shino – qurttyń aty, Ergeneqon – jurttyń aty» degen áigili jyrynan keiin qaita jańǵyrdy. Túrkiiada professorlar Fýad Kóprúli, Záki Ýálidi Toǵan, Bahaddin Ógel, Dursyn Iyldyrym syndy ǵalymdar bul týraly arnaiy zertteýler jariialady.
Árine, ol zertteýler negizinen Rashid-ad- din men Ábilǵazy Bahadúr hannyń jazbalaryna súiengen edi. Rashid-ad- din Hamadanidyń «Jami-at-Taýarih» jáne Ábilǵazy Bahadúr hannyń «Shejire-i túrk» jáne osyǵan uqsas HIII-XVII ǵasyrlar arasynda jazylǵan túrli shyǵarmalarda ańyz «Ergeneqon dastany» dep atala bastaǵan bolatyn. Ilhan saraiynda jazylǵandyqtan mońǵol ulysynyń qurylý kezeńindegi resmi tarihy ispetti qabyldaýǵa bolatyn Rashid-ad- dinniń irgeli eńbeginde Shyńǵys hannyń 22-shi babasy Bórte-sheneniń Ergeneqonnan shyǵatyny aitylǵan. Osy oqiǵa týraly XV-XVI ǵasyrlarda jazylǵan «Shajaratýl-atrak», «Taýarih-i gýzide-i nýsratnama», «Abdýllanama» siiaqty kitaptarda baiandaldy. Sondyqtan kóptegen zertteýshiler ony túrik-mońǵol halqynyń ortaq shyǵarmasy retinde baǵalaidy. Bul oraida túrki ańyzyndaǵy bóri men Bórte-shino arasyndaǵy uqsastyqqa nazar aýdarǵymyz keledi. Sonymen qatar Ashina áýleti men kóktúrikterge uran bolǵan bóri men taýteke tańbasy Borjigin (Bóritegin) áýletiniń Bórte-chino men Maraldan taraǵany jaiyndaǵy ańyzǵa sáikestigi de kezdeisoqtyq emes dep oilaimyz. Bul jerde kóńil aýdaratyn bir jait, Ergeneqondy panalaǵandar – El hannyń urpaqtary. Al El han – Oǵyz hannan taraidy. Oǵyz hannyń túrki halyqtarynyń qadym tarihyndaǵy jartylai ańyzǵa ainalǵan arǵy atasy ekeni belgili.
Jalpy, arǵy atalary asqar Altaidan tarap, este joq erte zamandardan beri kórshiles jasap, qanattas qatar ǵumyr keship kele jatqan taipalardyń tarihy da qatar órbitini anyq. Buǵan tek jaqyn jaǵrapiialyq jaǵdai men birtutas keńistik, uqsas uǵymdar men turmys-tirshilik qana emes, sonymen qatar taipalardyń shyǵý tekterine bailanysty túrli ańyz-ápsanalar men shejire-derekter, tabynatyn tabýlar men kieler, ortaq qundylyqtar siiaqty kóptegen biriktiretin faktorlar áser etse kerek.
«Ergeneqon» dastanyndaǵy motivter Rashid-ad- dinnen buryn kóktúrikterde de bolǵan. Máselen, VII-IX ǵasyrdaǵy «Chjoý-shý», «Bei-shi», «Tan-shý» jylnamalary men IH ǵasyrdaǵy Tibet derekkózderinde kóktúrik kezeńine bailanysty osyǵan uqsas ańyz aitylady. Sondai-aq Kúltegin, Bilge qaǵan jáne Tonykók jazbalarynda «taýdaǵylar qalaǵa tústi ... aldymen 70 kisi, jiylyp 700 kisi bolypty» degen joldar da Ashina áýletiniń taýdan kelgenin meńzeidi. Birýnidiń shyǵarmalarynda da taýdaǵy úńgirden shyqqan túrik áskeriniń memleket qurýy jaiynda baiandalady.
Ańyzǵa arqaý bolǵan Ergeneqonnyń orny men etimologiiasy jóninde az jazylǵan joq. Keibir zertteýshiler alǵash kezdesetin derekkózdegi «taýdyń tik bókteri» degen mánine súiene otyryp, bul sózdiń túp-tamyryn mońǵol tiline telidi.
Ergeneqon sóziniń varianttary tek mońǵol tilinde emes, túrki tilinde de bar ekeni belgili. Mysaly, qazaq jáne ózbek tilderinde ergenek/ergánák sózi «qoranyń qaqpasy, kiiz úidiń esigi» degen maǵynada qoldanylady.
Bul oraida Qoishyǵara Salǵarauly «Uly qaǵanat» kitabynda mynadai tyń boljam jasaidy: «Ábilǵazy «Ergeneqondy» – ergene – «taýdyń kemeri», qon – «ótkir» degen maǵyna beredi dep túsindiredi. Ańyzdyń deregi boiynsha «Ergene-qon» – tórt jaǵyn birdei túgel taý jartastary qorshaǵan jazyqqa berilgen ataý. Menińshe, osy «ergenek-kóń» degen sóz. Ataýdyń aitylýynda eki «k» dybysy qosylýy saldarynan «ergene-kóń» bolyp ketken siiaqty. Ergenek – esiktiń tórt buryshty jaqtaýy. Sonda «Ergenek-kóńniń» uǵymdyq máni tórt jaǵyn túgel qorshaǵan «Ergenek-qonys» degendi berip-aq turǵan tárizdi».
Rasynda, ańyzda jan-jaǵyn taý shatqaldary qorshaǵan bul ólkeniń sýy erekshe tunyq, shóbi shúigin ekeni aitylady. Aty “ergúne-kun”, “kún”-yldi dara shatqal, ergúne-tik degen maǵyna beredi, iaǵni «tik uiyq shatqal» degen sóz bolýy da yqtimal deitinder bar. Bizdińshe, Ergeneqon – “ergenek” jáne “qon” degen qos sózden turady, ol da “jan-jaǵy tik shatqaldarmen, biik taýlarmen qamal-qora siiaqty qorshalǵan qonys” degen maǵyna beredi.
Zertteýshiler arasynda jumbaq jer – qutty qonystyń qaida bolýy múmkin ekeni týraly da az aitylǵan joq. Bulardyń arasynda Ergeneqondy qazirgi Mońǵoliia jerinen izdegen zertteýshiler kópshilikti quraidy. Mysaly, I.Shmidt ony Kýký-Nordaǵy (qazirgi Qytaidyń Chynghai aimaǵy) Gún-ergi aýdanymen bir sanaidy. G.Miller men N.Bichýrin Ergenekondy Altai taýlarynda izdeýdi durys dep eseptegen. Al O.M.Kovalevskii men P.Kafarov Argýn ózeninde, Fisher Argýn ózeni alqaptarynyń birinde ekendigin alǵa tartady. D.Banzarov Ergeneqondy Qytaidaǵy áigili qorǵannyń mańyna ornalasqan Ishki Mońǵolstandaǵy taý jotalarynda deidi. Mońǵoliialyq tarihshy H.Perlee ony Uly Hingan taýlaryndaǵy Hailar ózeniniń arnasynda izdegen. Reseilik túrkitanýshy ǵalym L.R.Kyzlasov Ergeneqondy Argýn ózeniniń alqabynda ekendigin jazǵan, taǵy bir orys tarihshy E.I.Kychanov bolsa Uly Hingan taýlary men Argýn ózenimen bailanystyrady. Mońǵol ǵalymy L.Bilegt Rashid-ad- dinniń eńbegindegi Onon, Kerýlen, Býrhan-Haldýn, Dalan-Baljýd t.s.s. toponimdermen birge Argýn ataýy kezdesetindikten, Ergeneqondy Mońǵoliianyń soltústik shekarasyna jaqyn ornalasqan Argýn jotalarynan izdeý qajettigin aitady.
Bul oraida Ergeneqon – Argýn degen sózder ózara uqsas bolǵanymen «Ergeneqon» dastanyn alǵash qaǵaz betine túsirgen Rashid-ad-dinniń eńbeginde atalǵan toponimniń basqasha jazylýy bul pikirdi tyǵyryqqa tireidi. Ekinshiden, Argýn taýynyń mońǵoldar tarapynan kieli dep sanalýy týraly málimet te joqtyń qasy. Kerisinshe Altai taýlaryn túrkilerdiń de, kóshpeli ózge de rý-taipalar tarapynan qasietti sanalatyndyǵy kóptegen jazbasha derekterde taiǵa tańba basqandai anyq kezdesedi. Mysaly, kóktúrikterdiń Altai taýlaryndaǵy «babalarynyń úńgirleri» turǵan jerde jyl saiyn dini rásimder ótkizgendigi jazylǵan.
Kóptegen zertteýshiler qutty qonys retinde Ashina rýy paida bolǵan Altai taýlarynyń ońtústik-batys jaǵyndaǵy aimaqty kórsetýge tyrysqan. Al Altai taýlarynyń bul beti negizinen jotalardan turady, basqa betkeilerine qaraǵanda onyń kishirek jáne topyraǵynyń da qunarly emestigi belgili. Altai taýlarynyń bul jaǵynda tabiǵi jáne jaǵrapiialyq qurylymyna qarai dastanda sýrettelgendei tik jartastary bar alqap kezdespeidi. Sondyqtan Qytai jylnamasyndaǵy kóktúrikterdiń babalary jasyrynǵan biik taý da, Rashid-ad- din men Ábilǵazy Bahadúr han aitatyn Ergeneqon da Altai taýlarynyń ońtústik-batys bókterimen sáikespeidi. Negizi Ashina rýynyń jaratylys ápsanasy jazylǵan qytai jylnamasynyń birinde bul taýdyń Gaochannyń (Týrfan) soltústiginde ekendigi aitylǵanymen, osy jylnamadaǵy ekinshi ańyz bul jerdi Altai taýlarynyń basqa tarapynan izdeý qajettigin alǵa tartady. Ol ańyzdaǵy dushpan shabýylynan aman qalǵan kisiniń balalary memleket qurǵan jerler Týrfannan shalǵai jerlermen – Abakan, Enisei, Batys Saian taýlarymen sáikesedi. Ápsanada tórtinshi uldyń mekeni anyq atalmasa da, ańyzdaǵy joldardan bul jerdiń Altai taýlarynyń soltústik jaǵy ekeni ańǵarylady. Atalǵan ańyzda aǵaiyndylar turǵan jerlerdiń óte sýyq ekendigi, aǵalary ot jaǵýdy úirengende, basqalarynyń ony basshy etip sailaǵany aitylady.
Halyqaralyq Túrki akademiiasy 2014-2015 jyldary arnaiy joba aiasynda Ergeneqondy izdeý jumystaryn júrgizdi. Sonyń nátijesinde Altaidyń Berel aimaǵynan joǵaryda 3 myń metr biiktigindegi Qaraqaba jazyǵynan II-VII ǵasyrlardaǵy qonys aimaǵyn tapty. Altai taýlarynyń soltústik-batysyndaǵy, Shyǵys Qazaqstannyń Katon-Qaraǵai aýdanynda arheologiialyq qazba jumystary júrgizildi. Nátijede Akademiia Túrkiia, Ázerbaijan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tatarstan, Ózbekstan jáne Mońǵoliia elderiniń bilikti ǵalymdaryn shaqyryp, aimaqqa arnaiy ǵylymi ekspeditsiia uiymdastyrdy. Onyń nátijesinde túrki tarihyn zertteýshi ǵalymdar osy aimaqtyń Ergeneqon bolýy múmkin degen bailamǵa toqtady. Rasynda bul jer, birinshiden, Ergeneqon jyrynda sýrettelgendei tórt tarapy tik jartastarmen qorshalǵan, tumsa tabiǵaty ǵajap, ormandy, sýly jasyl aimaq eken. Ekinshiden, taýlardyń tóbesindegi oimaqtai ǵana bul jazyqta metalldyń mol qory bar ekeni belgili. Úshinshiden, arheologiialyq qazba jumystary nátijesinde munda ǵundardyń sońy men kóktúrikterdiń basy bolyp sanalatyn dáýirde turǵyndardyń uzaq ýaqyt ómir súrgeni anyqtaldy.
Qalai degende, adamzat balasynyń jer betine túsken sátten bastap joǵaltqan jumaǵyn izdei bastaǵany anyq. Sondyqtan, «Jeruiyq» uǵymy kóptegen shejire-ańyzdarda, kóne kitaptarda, baǵzy dástúrin saqtaǵan ulttar men ulystarda kezdesedi. Al túbi bir túrki halyqtary ǵana emes, jalpy jylqynyń jalynda eseigen jaýynger kóshpeli jurttardyń barshasy Altaidy qasiet tutyp, qadirleitini taǵy aqiqat. Sodan bolsa kerek, Alashtyń aqiyq aqyny Maǵjan asqaq Altaidy asaý taidai túrikti tapqan altyn anaǵa, ata miras – altyn taqqa teńeidi. Alysta aýyr azap shekken baýyryn aq sútin emip, pana tapqan Altaiǵa qaita oralýǵa shaqyrady.
Bul tusta taǵy bir eskererlik jait, búginde birneshe memlekettiń enshisinde jatqan asqar Altaidyń tórt tarapyn – Qazaqstan, Resei, Mońǵoliia jáne Qytai aýmaǵyn qazaqtardyń mekendeitini. Bul da, Maǵjan aqyn aitqandai, kóp túrik enshi alyp tarqasqanda, qarashańyraqtyń qazaqta qalǵanyn aiǵaqtai túsedi. Endeshe, este joq yqylym zamannan beri altyn qazyq Altaidy – Ergeneqondy ainala qonystanyp, qasietti jerin qasterlep otyrǵan qazaq jurtynan Máńgilik el muratynyń qaita jańǵyrýy zańdylyq siiaqty.
Darhan Qydyráli,
Halyqaralyq Túrki akademiiasynyń prezidenti.
«Egemen Qazaqstan» gazeti aktsionerlik qoǵamynyń Basqarma tóraǵasy.
«Egemen Qazaqstan» gazeti
