Daniiar Álimuhammeduly: "Taǵdyr" máselesinde keibir musylmandar shekten shyǵady

– Daniiar Álimuhammeduly, adam boiyndaǵy izgilik, adamgershilik sekildi qundy qasietter búginde joǵalyp bara jatqandai. Shynynda da, meiirimdi, izgi adamdardy kórsek, tańyrqai qaraityn boldyq. Bul qandai qubylys?

– Bismilláhir rahmaanir rahiim! Jalpy, izgilik pen imandylyq siiaqty qasietter qai zamanda bolmasyn adam balasynyń boiyndaǵy qundylyq bolyp sanalǵan. «Malym – janymnyń, janym – arymnyń sadaǵasy» dep qazaq atamyz aitpaqshy, adamnyń ishki tazalyǵy onyń eń úlken bailyǵy. Qazir qunsyzdyq qundy bolyp, qundylyq qunsyz bolyp bara jatyr. Adam balasy rýhani quldyrap, ishki dúniesi ábden tozǵan ýaqytta adamdy rýhani baiytatyn dúnieler jetispei jatady. Bul másele kez kelgen adamdy oilandyrady. Kez kelgen adam ne úshin ómir súrip júrmin degen oiǵa keledi. Buryn astyń aldynda Quran oqylmai, dastarhanǵa úlken kisiler bata bermei, asqa eshkim qol sozbaityn. Atadan balaǵa miras bolǵan osyndai qundylyqtarymyz búginde birtindep seiilip, tipti, úzilip bara jatqandai. Bul bir ǵana mysal. Árine, mundai jaǵdailar ulttyǵymyzdan, imanymyzdan, dinimizden aiyrylýǵa sebepshi bolady. Sol úshin mundai dúnielerdi din jolyndaǵy bizder qariialarymyz, el aǵalary bastap halyqqa imandylyqty nasihattap barynsha jetkizýimiz kerek. Eger nasihattyń barlyǵy júrekpen aitylsa, ol mindetti túrde júrekterden oryn alady. Búgin ony eshkim baǵalamaǵan kúnde de, erteń jastarymyz uǵatyn bolady.

Jalpy alyp qarastyrǵanda «izgilik» – aýqymdy taqyryp. Júreginde imany bar adam izgi bolady. Imandy adam degen sóz – birinshiden ózin adam dep tanyǵan, Alla bir, al Muhammed (s.ǵ.s.) paiǵambar ekenin moiyndaǵan adam. Barshaǵa belgili, biyl QMDB tarapynan tórt qujat jaryq kórdi. Sol tórt qujattyń biri musylmannyń tulǵalyq beinesine qatysty. Musylmannyń boiynan tabylýy kerek on túrli sipat aitylady. Onyń ishinde otansúigish, izgilikti bolý, sabyrly bolý, bilim izdený, meiirimdi bolý, jan-jaqty bolý, Otanyn qorǵaý, ózgelerge meiirimdi bolý siiaqty sipattar berilgen. Búginde musylman degen atty kóterip júrgen kópshilik. Biraq, árbir musylmannyń boiynan tabylýy kerek bolǵan osyndai qundylyqtar adamdardyń boiynda azaiyp ketti. Keibir adamdardyń boiynda musylmanshylyqtyń aty túgili, iisi de joq. Kóp adam musylman bolý kerek degendi túsinbei keledi. Qudaiǵa sený óz aldyna, Qudaiǵa sengennen keiin adam óziniń bolmysyn, adami qasietin saqtap, dinge, musylmandyqqa kir keltirmei ǵumyr keshýi kerek. Onyń otbasynyń aldyndaǵy, qoǵamnyń aldyndaǵy mindetteri, qyzmet ornyndaǵy adaldyǵy árbir azamatqa búgingi kúni óte qajet dúnie. Biz ulaǵatty sózderdi burynda úlken kisilerden estitinbiz. Al izgilikke baǵyttaityn sózderdi qazir ǵalamtordan izdeitin boldyq. Qazirgi adamdar kez kelgen bir suraq týyndasa, dereý ǵalamtorǵa júginedi. Biraq, ǵalamtor bizderge aqylshy bola almaidy. Bul aqparat quraly ǵana. Adamdarǵa aqylshy bolatyn tulǵalar kerek.

Qai zamanda bolmasyn, adam balasy azǵyndyqqa, imansyzdyqqa bet alyp otyrǵan. Alla Taǵala adamdarǵa paiǵambarlardy jiberip, neniń aq, neniń qara ekenin túsindirgen. Endi búgingi tańda paiǵambarlar kelmegenimen, Allaǵa shúkir bizge úlgi, baǵyt-baǵdar bola alatyn Quranymyz bar. Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) bar. Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) naqyl sózderin jetkizgen ǵulamalarymyzdyń eńbekteri bar. Adam balasy ár ýaqytta izdeniste bolýy kerek. Men Alla úshin ne istedim degen oidyń bolǵany jón. Adam Allaǵa bir qadam jaqyndasa, Alla Taǵala bizge on qadam jaqyndai túsedi eken. Ol degen sóz – Alla bizge on jaqsylyqtyń esigin ashady. On báleniń aldyn alady. Dárejemizdi arttyrady. Búginde adam balasynyń jaqsylyqqa qadam basýy nelikten qiyn bolyp qaldy? Adamdy azǵyrýshy Ibilis bar. Materialdyq nárse búgin adamdy ábden jaýlap aldy. Dúniedegi qundylyq pen aqyrettegi iman qundylyǵy ekeýi eki nárse. Bul ekeýiniń biri sál basym bolsa, ekinshisi álsirei túsedi. Eger adamnyń rýhani qundylyǵy artsa, onyń sońynan dúnie qundylyǵy ózdiginen ilese beredi. Adamnyń imany kúsheigen saiyn, adam ózi oilamaǵan, múlde qiialyna kelmegen yryzdyq-nesibeni berip qoiady. Al, tek dúnie qundylyǵymen ǵana ǵumyr keshken adamnyń imandylyǵy álsirei túsedi. Iman esh ýaqytta dúnieniń sońynan qýmaidy. Ǵulamalarymyz bizge osy nárseni túsindirgen.

– Qoǵamda bolyp jatqan túrli keleńsizdikterge qarap, paiǵam­barymyz (s.ǵ.s.) aityp ketken aqyrza­man belgilerin ańǵarýǵa bolady. Tipti, ol belgilerdiń kóptigi sonsha, qiiamet jaqyn qaldy ma degen oi keledi...

– Asyl dinimizdiń bastaý bulaǵy sanalar Quran men súnnette qiiamettiń qashan bolatyny tek Allaǵa ǵana málim ekeni aitylǵan. Mysaly, «Náml» súresiniń 65-aiatynda: «Kókter men jerdegi kómesti Alladan basqa eshkim bilmeidi» delinedi. Al qiiamettiń belgileri jaily Quran aiattary men Paiǵambarymyzdan (s.ǵ.s.) sahih tizbekpen jet­ken hadister jaily islam ǵulamalarynyń tom-tom kitaptary bar.

Dinine berik ár musylman qiiamettiń belgilerine oi júgirtip, pikir qylýy saýapty is. Sebebi, munda aqyrǵy kúnge daiarlyq, Alla aldyndaǵy suraq-jaýapqa ázirlik, ólimdi eske alý tárizdi dinimizdiń basty buiryqtaryna moiynsunýshylyq jatyr. Al Qiiamet kúnine  beiqamdyq – musylman pendelerdi imannan alystatyp, taqýalyqtan tosady hám qiiamet azabyn umyttyrady.

Qazirgi kúngi Qiiamettiń aldynda ómir súrýdemiz. Áhli súnnet ǵalymdarynyń basym kópshiliginiń pikirinshe, Qiiamettiń kishi belgili búgingi kúni ainalamyzda bolyp jatyr.

Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadisterinde qiiamettiń kishi jáne úlken belgiler dep ekige bólinedi. Ol kún jaily Alla Taǵala «Aǵraf» súresiniń 187 aiatynda: «(Muhammed (s.ǵ.s.)!) Olar senen Qiiamettiń qashan bolatyndyǵyn suraidy. «Shynynda, onyń málimeti Rabbymnyń qasynda, Onyń mezgilin Ol ǵana bildiredi. Kókter men jerdegi aýyr jaǵdai (Qiiamet) senderge kenetten keledi», – de. Olar sen ony zerttep otyrǵandai-aq surastyrady. «Shynynda, onyń bilimi Allanyń qasynda, biraq adamdardyń kóbi ony túsinbeidi», – dep ait» delinedi.

Mysaly: paiǵambarymyz Muhammed ﴾s.ǵ.s.﴿ Hýzaifadan ﴾r.a.﴿ jetken hadisinde: «Biz jinalyp qiiamet kúnin eske alyp otyrǵanymyzda, Nábi (s.ǵ.s.) kelip: «Sender ne máseleni talqylap otyrsyńdar?» – dedi.

– Qiiamet kúnin eske alyp otyrmyz.

– Sender on belgini kórmei qiiamet kúni bolmaidy.

Hadiste aitylǵan on belgi tápsirshi ǵalymdardyń pikirinshe qiiamet kúniniń jaqyndaýynyń úlken belgilerine jatady.

Al qiiamet kúni jaqyndaǵanynda úlken belgileri birinen soń biri qatar keledi. Úlken qiiamettiń belgisi kóp. Máselen, Máhdidiń shyǵýy, Hazreti Isanyń kókten túsýi, Dabbátýl ardtyń kelýi, Iájýj jáne Májýj qaýymynyń shyǵýy,  Dúnieni tútin qaptaidy, kún batystan shyǵady, jer betin ottyń sharpýy, jerlerdiń shógýi, Qaǵbanyń qulatylýy úlken on belgige jatady.

Iá, ǵalymdar: «qiiamettiń jaqyndaý belgileri buzyqtyq pen ádepsizdiktiń jaiylýy; kórshilerdiń haqysynyń buzylýy; týystyq qatynastardyń úzilýi. Opasyzdyń senimge ie bolyp, amanat júktelgen adamnyń qiianatqa barýy; bilimniń joǵalýy (bedeliniń joǵalýy), saýatsyzdyqtyń tórge shyǵýy, jezóksheliktiń jer júzin qaptaýy, araq ishýdiń kúndelikti ádetke ainalýy, elý áielge bir kúieý bolatyndai dárejede erkekterdiń sanynyń azaiýy qiiamet belgilerine jatady», - degen.

– Qazirgi adasqan aǵym kóp. Solardyń arasynda taǵdyrǵa senbeýshiler men ony joqqa shyǵarýshylar da bar. Bul týraly ne aitasyz?

– Ýmeia halifatynyń alǵashqy kezeńinde «taǵdyr» men «qaza» máselesi tóńireginde túrli pikirtalas bolǵan. Mine, osy taǵdyr máselesinde keibir musylmandar shekten shyǵady. «Alla adamnyń isine aralaspaidy, pendeniń ózi barlyq isin tańdaýmen erikti túrde jasaidy, taǵdyr degen joq» degendi alǵa tartady. Taǵdyrdy joqqa shyǵarýshy bul topty «qadariia» dep atady.

Qadariia aǵymynyń shyǵý tarihy jaiynda tarihshylar túrli pikir aitady. Alaida kóptegen tarihshy ǵalymdardyń pikirinshe, bul aǵym Irak elindegi Basra qalasynda paida bolǵan. Sebebi, Irak sol kezeńderde ideologiialyq tartystyń oshaǵyna ainalǵan edi. Mine, osyndai bir kezeńde taǵdyrdy joqqa shyǵarýshy top paida bolǵan. Taǵdyrǵa senýdi alǵash ret teristegen, taǵdyrǵa iman etýdi qabyl etpegen – Maǵbád ál-Jýhani men Ǵailan ád-Dimashqi. Olar Iraktyq hristiannan úirengen senimderin ózgelerge nasihattaýǵa kóshedi. Maǵbád ál-Jýhani óz missiiasyn Irak aimaǵynda ýaǵyzdaýǵa tyryssa, Ǵailan ád-Dimashqi Shamda jaiýǵa talpyndy.

Ǵailan ád-Dimashqi Sham qalasynda óziniń senimin tarata otyryp, halifa Omar ibn Abdýlazizben senim máselesinde pikir talastyryp, tipti, halifa Omar ibn Abdýlazizge: «Ái, Omar! Kórip tursyń, biraq túsinbeisiń. Qaraisyń, biraq kóre almaisyń. Ái, Omar! Sen Islamnyń qýraǵan túsinikteri ishinde ósip jetilgenińdi bilip qoi. Súnnet aiaq asty etilip, bidǵattar kóbeiýde. Ǵalymdar qoryqqanynan eshteńe aita almaidy. Úmmetti qutqaratyn imam bolǵandai, apatqa dýshar etetin imam da bar. Sen qaisy imamnansyń?», dep hat joldaidy. Hatta bastan-aiaq halifa Omar ibn Abdýlazizdi synaidy. Omar ibn Abdýlaziz Ǵailandy raiynan qaitýǵa shaqyrdy. Aqyrynda Ǵailandy jeńip, táýbege keltirgende Ǵailan halifa Omar ibn Abdýlazizge: «Ei, múminderdiń ámirshisi! Saǵan adasýshy bolyp keldim, sen meni týra jolǵa saldyń. Saǵan kór bolyp kelip edim, kózimdi ashtyń. Saǵan saýatsyz bolyp kelip edim, saýatymdy ashtyń. Allahqa ant etemin budan keiin bul máselede eshteńe aitpaimyn»,– degen.

Alaida halifa Omar ibn Abdýlaziz 720 jyly qaitys bolǵan soń, Ǵailan ád-Dimashqi eski áýenin qaita basady.  Keiinnen kelgen halifa Hisham bilikke qarsy aitylǵan sóz iaki árekettiń sybysyn estise, qaýiptiń aldyn alý úshin aiaýsyz jazalaityn.

Hisham ibn Abdýlmalik Ǵailandy baqylaýǵa alyp, emin-erkin úgit-nasihat jasaýyna qatań tyiym saldy. Biraq Ǵailandy sebepsiz óltirýdi jón kórmei, bir syltaý izdeidi. Sóitip, sol kezeńdegi tanymal Sham ǵulamasy, faqih (quqyqshysy) Imam Áýzaǵimen pikir talastyrýǵa shaqyrdy. Ǵailan Hishamnyń aldyna barǵanda halifa oǵan: «Osy el sen jaiynda kóbirek áńgime aitady», – degende, ol: «Ei, halifa iem! Menimen pikir talastyrýǵa qalaǵan kisini shaqyryńyz, eger men sózden jeńilsem basymdy shabyńyz», deidi. Osy sózden soń Imam Áýzaǵimen pikir talastyrady.

Imam Áýzaǵi Ǵailanǵa:

– Bir suraq suraiyn ba, álde úsh pe, múmkin tórt suraq qoiaiyn, – degende, Ǵailan:

– Úsh suraq qoi, – deidi. Imam Áýzaǵi:

– Alla Taǵala tyiym salǵan bir nársege úkim berip, sony taǵdyrǵa telý múmkin be? Osyny aitshy, – deidi. Ǵailan:

– Muny bilmedim, – dep jaýap beredi. Imam Áýzaǵi:

– Alla Taǵala ámir etken nársesiniń jasalýyna Ózi kedergi bola ma? – dep suraidy. Ǵailan:

– Bul birinshisinen de qiyn eken. Muny da bilmedim, – deidi. Imam Áýzaǵi:

– Alla Taǵala haram etken bir nárseniń jasalýyna kómektese me? Ǵailan:

– Bul suraq aldyńǵy ekeýinen de qiyn eken. Muny da bilmeimin, – dep jaýap beredi.

Óz aýzynan qaǵynǵan Ǵailan ád-Dimashqi osylaisha basy kesiledi. Bul suraqtardyń jaýaby mynadai edi:

1. Alla Adam ataǵa jannatta bir jemisti jeýge tyiym salǵanymen, sol jemisti jeýdi taǵdyrǵa jazyp qoiǵandyqtan, Adam ata sony jegen.

2. Alla Adamdy jaratyp, Ibiliske sájde et dep buiyryp, sájde etý ámiriniń oryndalýyna kedergi boldy (Alla qalasa Ibilisti kúshtep sájde jasatar edi).

3. Alla ólekse, qan, dońyz etin haram etkenimen qiyn-qystaý ýaqytta jeýge ruqsat beredi. Osylaisha haram etken bir istiń oryndalýyna múmkindik berdi.

Qadariia aǵymy ýaqyt óte kele jańa sipat alyp, tarihta mýǵtaziláǵa oryn beredi. Qadariia aǵymy óz arasynda on segiz topqa bólindi. Olardyń basym kópshiligin mýǵtazilitter qurady.

– Álemdi dúrliktirip otyrǵan DAISh uiymynyń negizgi ustanymdary sáláfilik aǵym ekendigi belgili. Bul aǵymdy qoldaýshylar bizdiń elimizde de sońǵy ýaqytta jii kórinip júr. Bul aǵym bizdiń elge qashan jáne qalai kelip úlgerdi?

– Sáláfilik tarihta «harijittik» áreket retinde de tanymal bolǵan. Óitkeni olardyń áreketterindegi qatygezdik, óz ustanymdaryna qosylmaǵandardy kápir dep aiyptaý árketteri harijit aqidasynyń (seniminiń) kóshirmesi ispetti. Sondai-aq, olar ózderin «mýýahhidýn» (birlik jolyndaǵylar) dep ataǵan. Ibn Taimiianyń joly men Hanbali mázhabyn ustanatyndaryn aitqanymen, Hanbali mázhabyna qaishy keletin tustary jeterlik. Sáláfiler ózderin: «Biz senimde sáláf, amalda hanbali mázhabyn ustanamyz. Negizinde Ahmad ibn Hanbal senimde sáláfty ustaǵan. Biz de amal men itiqadta Hanbalimiz. Sáláfilik degen nárse joq. Muhammed ibn Abdýlýahhab bilimimen jáne isimen osy mázhabty jańartqan Shaihýlislam», dep sipattaidy. Shyndyǵynda olardyń tarihta jasaǵan qatygezdik pen zulymdyqtary islamǵa qaishy keledi.

Sáláfilik ideologiiany qoldaýshylar islam áleminiń kóptegen elderinde belsendi jumys jasaýda. Keńes Úkimeti qulaǵannan keiin Orta Aziia elderine, sonyń ishinde qazaq jerine táýelsizdik alǵannan keiingi jyldarda kele bastady. Salafilik ideologiia ókilderi elimizde alǵashqy kezde qaiyrymdylyq qorlar ashyp, dini saýat ashý kýrstaryn, arab tilin úiretetin oqý oryndaryn ashyp, kóptegen jastardyń sanasyn ýlady. Qala berse orys tiline aýdarylǵan tegin dini ádebietter taratýmen dini saýaty joq qandastarymyzdy óz qatarlaryna tarta bildi. Toqsanynshy jyldary kóptegen jastar dini bilim alý maqsatynda arab elderine bet aldy. Sonyń  ishinde osy ideologiianyń shyrmaýyna ilikken keibir jastar oqýyn tamamdap, elge oralǵan soń sol dini aǵymnyń ustanymdaryn jaiýǵa kóshkendigin Ábsattar qajy Derbisáli «Biz ustanatyn dini jol» atty eńbeginde atap ótedi.

Olar alǵashqy kezde dinge yqylas tanytqan adamǵa túrli dini ádebietter, ýaǵyz jazylǵan aýdio-beine jazbalar usynady. Ondai ýaǵyzdarda ashyq jihadqa shaqyrý, halifat qurý sekildi ekstremistik ideialar bolmaidy. Biraq bul kitaptar men broshiýralardyń negizgi maqsaty – adam sanasyna sáláfiliktiń bazalyq ideialaryn (shirk, bidaǵat t.b.) sińirý, sol arqyly bolashaqta ekstremistik ideialardy (kápirlerge, adasqandarǵa qarsy jihad, memlekettik qurylymdy qulatý t.b.) jatsynbaityndai etý bolatyn. Búginde elimizde bolyp jatqan lańkestik áreketter sol jumystarynyń «jemisi».

Bul aǵym ókilderi áhli súnnet jolyn ustanýshy 4 mázhabtyń bireýin de ustanbai ózderin «sýnna» jolynda júrmiz, «sáláfpyz» dep sanaidy. Al negizgi áhli súnnet jolyn ustanýshylar hanafi, shafi, máliki, hanbali mázhabtary ekendigi tarihi shyndyq. Islam tarihyndaǵy shynaiy sáláf jolyn ustanýshylar qoǵam birligi men yntymaǵyna, musylmannyń aýyzbirshiligine syzat túsiretin eshqandai oǵash qylyq kórsetpegen. Al atalmysh aǵym ókilderi ózderin sáláf sanai otyryp, ózi sekildi senimdi ustanbaǵan musylmandy kápir, múshirik dep, ondai janǵa qol kóterýdi kúná sanamaidy. Áhli súnnet ǵalymdary ruqsat berip, qanshama ǵasyr boiy jalǵasyn taýyp kelgen keibir dini máseleni bidǵat sanap, musylman jamaǵaty arasynda iritki salýda.

Bizdiń elimizde sáláfilik aǵymnyń shyrmaýyna negizinen 17 men 40 jas aralyǵyndaǵy jastar, sonyń ishinde stýdentter kóbirek tartylǵan. Toqsanynshy jyldary arab elderinen kelgen azamattar ashqan kýrstar men qorlar sáláfilik «ilimdi» nasihattady. Qazaqstan Res­pýb­likasy aýmaǵynda resmi dini birlestik bolyp tirkelmese de, olar kóbinese túrli qaiyrymdylyq qorlardyń atyn jamylyp, óz ideologiiasyn taratyp keldi.

Ókinishke qarai, bul aǵym ókilderi izgilik pen meiirimdiliktiń ornyna qatigezdik pen dórekilikti tý etip ustanyp, islam dinine orny tolmas zalalyn tigizdi. Mysaly, islamdaǵy otbasyn qurý máselesin múldem uiat jaǵdaiǵa jetkizdi. Dinimizdiń kóp áiel alýǵa ruqsat bergen keńshiligin durys paiymdamai úilený men ajyrasýdy nápsi qalaýlaryna sáikes jasap, qarapaiym jurtshylyqty islamǵa úrke qaraityn jaǵdaiǵa jetkizdi.

Búginde bul baǵytty ustanýshylardyń ózderi birneshe aǵymdarǵa bólinip ketti. Negizi kez kelgen aǵym ýaqyt óte kele ózara kelise almai tarmaqtarǵa bólinetindigi aqiqat. Olardyń bulai bólinýine birneshe sebepter túrtki bolǵan. Máselen, amal etpegen jan «kápir me, álde musylman ba?», «kápirlermen odaqtasýǵa bola ma, bolmai ma?»,  «basshyǵa baǵyný», «patshanyń saiasatyn qoldaý nemese qoldamaý» sekildi ári aqidaǵa ári saiasatqa qatysty máseleler tóńireginde kelise almai «madhalitter», «sýrýriler», «takfirler» bolyp bólinip ketken. Atalmysh aǵym ókilderiniń ustazdary men negizge alatyn ádebietteri bir bola tura bir-birlerin adasýshylyqpen, kúpirlikpen aiyptap, tek ózderin ǵana týra jolda júrgen musylman retinde sanaidy.

– Áńgimeńizge rahmet!

Suhbattasqan Álimhan SYRBAI,

E-Islam.kz