بٷگٸنگٸ سۇحباتىمىزدا ادامدار اراسىنداعى ادامگەرشٸلٸك سەكٸلدٸ قۇندى قاسيەتتەردٸڭ قۇلدىراۋى, اداسقان اعىمدار مەن تاعدىرعا سەنبەۋ مەسەلەسٸ تٶڭٸرەگٸندە قمدب-نىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا ٶكٸل يمامى دانييار ەليمۇحاممەدۇلىمەن از-كەم ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.
– دانييار ەليمۇحاممەدۇلى, ادام بويىنداعى ٸزگٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك سەكٸلدٸ قۇندى قاسيەتتەر بٷگٸندە جوعالىپ بارا جاتقانداي. شىنىندا دا, مەيٸرٸمدٸ, ٸزگٸ ادامداردى كٶرسەك, تاڭىرقاي قارايتىن بولدىق. بۇل قانداي قۇبىلىس?
– بيسميللەھير راحماانير راحييم! جالپى, ٸزگٸلٸك پەن يماندىلىق سيياقتى قاسيەتتەر قاي زاماندا بولماسىن ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى قۇندىلىق بولىپ سانالعان. «مالىم – جانىمنىڭ, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ قازاق اتامىز ايتپاقشى, ادامنىڭ ٸشكٸ تازالىعى ونىڭ ەڭ ٷلكەن بايلىعى. قازٸر قۇنسىزدىق قۇندى بولىپ, قۇندىلىق قۇنسىز بولىپ بارا جاتىر. ادام بالاسى رۋحاني قۇلدىراپ, ٸشكٸ دٷنيەسٸ ەبدەن توزعان ۋاقىتتا ادامدى رۋحاني بايىتاتىن دٷنيەلەر جەتٸسپەي جاتادى. بۇل مەسەلە كەز كەلگەن ادامدى ويلاندىرادى. كەز كەلگەن ادام نە ٷشٸن ٶمٸر سٷرٸپ جٷرمٸن دەگەن ويعا كەلەدٸ. بۇرىن استىڭ الدىندا قۇران وقىلماي, داستارحانعا ٷلكەن كٸسٸلەر باتا بەرمەي, اسقا ەشكٸم قول سوزبايتىن. اتادان بالاعا ميراس بولعان وسىنداي قۇندىلىقتارىمىز بٷگٸندە بٸرتٸندەپ سەيٸلٸپ, تٸپتٸ, ٷزٸلٸپ بارا جاتقانداي. بۇل بٸر عانا مىسال. ەرينە, مۇنداي جاعدايلار ۇلتتىعىمىزدان, يمانىمىزدان, دٸنٸمٸزدەن ايىرىلۋعا سەبەپشٸ بولادى. سول ٷشٸن مۇنداي دٷنيەلەردٸ دٸن جولىنداعى بٸزدەر قارييالارىمىز, ەل اعالارى باستاپ حالىققا يماندىلىقتى ناسيحاتتاپ بارىنشا جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك. ەگەر ناسيحاتتىڭ بارلىعى جٷرەكپەن ايتىلسا, ول مٸندەتتٸ تٷردە جٷرەكتەردەن ورىن الادى. بٷگٸن ونى ەشكٸم باعالاماعان كٷندە دە, ەرتەڭ جاستارىمىز ۇعاتىن بولادى.
جالپى الىپ قاراستىرعاندا «ٸزگٸلٸك» – اۋقىمدى تاقىرىپ. جٷرەگٸندە يمانى بار ادام ٸزگٸ بولادى. يماندى ادام دەگەن سٶز – بٸرٸنشٸدەن ٶزٸن ادام دەپ تانىعان, اللا بٸر, ال مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبار ەكەنٸن مويىنداعان ادام. بارشاعا بەلگٸلٸ, بيىل قمدب تاراپىنان تٶرت قۇجات جارىق كٶردٸ. سول تٶرت قۇجاتتىڭ بٸرٸ مۇسىلماننىڭ تۇلعالىق بەينەسٸنە قاتىستى. مۇسىلماننىڭ بويىنان تابىلۋى كەرەك ون تٷرلٸ سيپات ايتىلادى. ونىڭ ٸشٸندە وتانسٷيگٸش, ٸزگٸلٸكتٸ بولۋ, سابىرلى بولۋ, بٸلٸم ٸزدەنۋ, مەيٸرٸمدٸ بولۋ, جان-جاقتى بولۋ, وتانىن قورعاۋ, ٶزگەلەرگە مەيٸرٸمدٸ بولۋ سيياقتى سيپاتتار بەرٸلگەن. بٷگٸندە مۇسىلمان دەگەن اتتى كٶتەرٸپ جٷرگەن كٶپشٸلٸك. بٸراق, ەربٸر مۇسىلماننىڭ بويىنان تابىلۋى كەرەك بولعان وسىنداي قۇندىلىقتار ادامداردىڭ بويىندا ازايىپ كەتتٸ. كەيبٸر ادامداردىڭ بويىندا مۇسىلمانشىلىقتىڭ اتى تٷگٸلٸ, يٸسٸ دە جوق. كٶپ ادام مۇسىلمان بولۋ كەرەك دەگەندٸ تٷسٸنبەي كەلەدٸ. قۇدايعا سەنۋ ٶز الدىنا, قۇدايعا سەنگەننەن كەيٸن ادام ٶزٸنٸڭ بولمىسىن, ادامي قاسيەتٸن ساقتاپ, دٸنگە, مۇسىلماندىققا كٸر كەلتٸرمەي عۇمىر كەشۋٸ كەرەك. ونىڭ وتباسىنىڭ الدىنداعى, قوعامنىڭ الدىنداعى مٸندەتتەرٸ, قىزمەت ورنىنداعى ادالدىعى ەربٸر ازاماتقا بٷگٸنگٸ كٷنٸ ٶتە قاجەت دٷنيە. بٸز ۇلاعاتتى سٶزدەردٸ بۇرىندا ٷلكەن كٸسٸلەردەن ەستيتٸنبٸز. ال ٸزگٸلٸككە باعىتتايتىن سٶزدەردٸ قازٸر عالامتوردان ٸزدەيتٸن بولدىق. قازٸرگٸ ادامدار كەز كەلگەن بٸر سۇراق تۋىنداسا, دەرەۋ عالامتورعا جٷگٸنەدٸ. بٸراق, عالامتور بٸزدەرگە اقىلشى بولا المايدى. بۇل اقپارات قۇرالى عانا. ادامدارعا اقىلشى بولاتىن تۇلعالار كەرەك.
قاي زاماندا بولماسىن, ادام بالاسى ازعىندىققا, يمانسىزدىققا بەت الىپ وتىرعان. اللا تاعالا ادامدارعا پايعامبارلاردى جٸبەرٸپ, نەنٸڭ اق, نەنٸڭ قارا ەكەنٸن تٷسٸندٸرگەن. ەندٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا پايعامبارلار كەلمەگەنٸمەن, اللاعا شٷكٸر بٸزگە ٷلگٸ, باعىت-باعدار بولا الاتىن قۇرانىمىز بار. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بار. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ناقىل سٶزدەرٸن جەتكٸزگەن عۇلامالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرٸ بار. ادام بالاسى ەر ۋاقىتتا ٸزدەنٸستە بولۋى كەرەك. مەن اللا ٷشٸن نە ٸستەدٸم دەگەن ويدىڭ بولعانى جٶن. ادام اللاعا بٸر قادام جاقىنداسا, اللا تاعالا بٸزگە ون قادام جاقىنداي تٷسەدٸ ەكەن. ول دەگەن سٶز – اللا بٸزگە ون جاقسىلىقتىڭ ەسٸگٸن اشادى. ون بەلەنٸڭ الدىن الادى. دەرەجەمٸزدٸ ارتتىرادى. بٷگٸندە ادام بالاسىنىڭ جاقسىلىققا قادام باسۋى نەلٸكتەن قيىن بولىپ قالدى? ادامدى ازعىرۋشى ٸبٸلٸس بار. ماتەريالدىق نەرسە بٷگٸن ادامدى ەبدەن جاۋلاپ الدى. دٷنيەدەگٸ قۇندىلىق پەن اقىرەتتەگٸ يمان قۇندىلىعى ەكەۋٸ ەكٸ نەرسە. بۇل ەكەۋٸنٸڭ بٸرٸ سەل باسىم بولسا, ەكٸنشٸسٸ ەلسٸرەي تٷسەدٸ. ەگەر ادامنىڭ رۋحاني قۇندىلىعى ارتسا, ونىڭ سوڭىنان دٷنيە قۇندىلىعى ٶزدٸگٸنەن ٸلەسە بەرەدٸ. ادامنىڭ يمانى كٷشەيگەن سايىن, ادام ٶزٸ ويلاماعان, مٷلدە قييالىنا كەلمەگەن ىرىزدىق-نەسٸبەنٸ بەرٸپ قويادى. ال, تەك دٷنيە قۇندىلىعىمەن عانا عۇمىر كەشكەن ادامنىڭ يماندىلىعى ەلسٸرەي تٷسەدٸ. يمان ەش ۋاقىتتا دٷنيەنٸڭ سوڭىنان قۋمايدى. عۇلامالارىمىز بٸزگە وسى نەرسەنٸ تٷسٸندٸرگەن.
– قوعامدا بولىپ جاتقان تٷرلٸ كەلەڭسٸزدٸكتەرگە قاراپ, پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ايتىپ كەتكەن اقىرزامان بەلگٸلەرٸن اڭعارۋعا بولادى. تٸپتٸ, ول بەلگٸلەردٸڭ كٶپتٸگٸ سونشا, قييامەت جاقىن قالدى ما دەگەن وي كەلەدٸ...
– اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ باستاۋ بۇلاعى سانالار قۇران مەن سٷننەتتە قييامەتتٸڭ قاشان بولاتىنى تەك اللاعا عانا مەلٸم ەكەنٸ ايتىلعان. مىسالى, «نەمل» سٷرەسٸنٸڭ 65-اياتىندا: «كٶكتەر مەن جەردەگٸ كٶمەستٸ اللادان باسقا ەشكٸم بٸلمەيدٸ» دەلٸنەدٸ. ال قييامەتتٸڭ بەلگٸلەرٸ جايلى قۇران اياتتارى مەن پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.) ساحيح تٸزبەكپەن جەتكەن حاديستەر جايلى يسلام عۇلامالارىنىڭ توم-توم كٸتاپتارى بار.
دٸنٸنە بەرٸك ەر مۇسىلمان قييامەتتٸڭ بەلگٸلەرٸنە وي جٷگٸرتٸپ, پٸكٸر قىلۋى ساۋاپتى ٸس. سەبەبٸ, مۇندا اقىرعى كٷنگە دايارلىق, اللا الدىنداعى سۇراق-جاۋاپقا ەزٸرلٸك, ٶلٸمدٸ ەسكە الۋ تەرٸزدٸ دٸنٸمٸزدٸڭ باستى بۇيرىقتارىنا مويىنسۇنۋشىلىق جاتىر. ال قييامەت كٷنٸنە بەيقامدىق – مۇسىلمان پەندەلەردٸ يماننان الىستاتىپ, تاقۋالىقتان توسادى ھەم قييامەت ازابىن ۇمىتتىرادى.
قازٸرگٸ كٷنگٸ قييامەتتٸڭ الدىندا ٶمٸر سٷرۋدەمٸز. ەھلي سٷننەت عالىمدارىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, قييامەتتٸڭ كٸشٸ بەلگٸلٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ اينالامىزدا بولىپ جاتىر.
پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرٸندە قييامەتتٸڭ كٸشٸ جەنە ٷلكەن بەلگٸلەر دەپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. ول كٷن جايلى اللا تاعالا «اعراف» سٷرەسٸنٸڭ 187 اياتىندا: «(مۇحاممەد (س.ع.س.)!) ولار سەنەن قييامەتتٸڭ قاشان بولاتىندىعىن سۇرايدى. «شىنىندا, ونىڭ مەلٸمەتٸ راببىمنىڭ قاسىندا, ونىڭ مەزگٸلٸن ول عانا بٸلدٸرەدٸ. كٶكتەر مەن جەردەگٸ اۋىر جاعداي (قييامەت) سەندەرگە كەنەتتەن كەلەدٸ», – دە. ولار سەن ونى زەرتتەپ وتىرعانداي-اق سۇراستىرادى. «شىنىندا, ونىڭ بٸلٸمٸ اللانىڭ قاسىندا, بٸراق ادامداردىڭ كٶبٸ ونى تٷسٸنبەيدٸ», – دەپ ايت» دەلٸنەدٸ.
مىسالى: پايعامبارىمىز مۇحاممەد ﴾س.ع.س.﴿ حۋزايفادان ﴾ر.ا.﴿ جەتكەن حاديسٸندە: «بٸز جينالىپ قييامەت كٷنٸن ەسكە الىپ وتىرعانىمىزدا, نەبي (س.ع.س.) كەلٸپ: «سەندەر نە مەسەلەنٸ تالقىلاپ وتىرسىڭدار?» – دەدٸ.
– قييامەت كٷنٸن ەسكە الىپ وتىرمىز.
– سەندەر ون بەلگٸنٸ كٶرمەي قييامەت كٷنٸ بولمايدى.
حاديستە ايتىلعان ون بەلگٸ تەپسٸرشٸ عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە قييامەت كٷنٸنٸڭ جاقىنداۋىنىڭ ٷلكەن بەلگٸلەرٸنە جاتادى.
ال قييامەت كٷنٸ جاقىنداعانىندا ٷلكەن بەلگٸلەرٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ قاتار كەلەدٸ. ٷلكەن قييامەتتٸڭ بەلگٸسٸ كٶپ. مەسەلەن, مەھديدٸڭ شىعۋى, حازرەتٸ يسانىڭ كٶكتەن تٷسۋٸ, داببەتۋل اردتىڭ كەلۋٸ, يەجۋج جەنە مەجۋج قاۋىمىنىڭ شىعۋى, دٷنيەنٸ تٷتٸن قاپتايدى, كٷن باتىستان شىعادى, جەر بەتٸن وتتىڭ شارپۋى, جەرلەردٸڭ شٶگۋٸ, قاعبانىڭ قۇلاتىلۋى ٷلكەن ون بەلگٸگە جاتادى.
يە, عالىمدار: «قييامەتتٸڭ جاقىنداۋ بەلگٸلەرٸ بۇزىقتىق پەن ەدەپسٸزدٸكتٸڭ جايىلۋى; كٶرشٸلەردٸڭ حاقىسىنىڭ بۇزىلۋى; تۋىستىق قاتىناستاردىڭ ٷزٸلۋٸ. وپاسىزدىڭ سەنٸمگە يە بولىپ, امانات جٷكتەلگەن ادامنىڭ قيياناتقا بارۋى; بٸلٸمنٸڭ جوعالۋى (بەدەلٸنٸڭ جوعالۋى), ساۋاتسىزدىقتىڭ تٶرگە شىعۋى, جەزٶكشەلٸكتٸڭ جەر جٷزٸن قاپتاۋى, اراق ٸشۋدٸڭ كٷندەلٸكتٸ ەدەتكە اينالۋى, ەلۋ ەيەلگە بٸر كٷيەۋ بولاتىنداي دەرەجەدە ەركەكتەردٸڭ سانىنىڭ ازايۋى قييامەت بەلگٸلەرٸنە جاتادى», - دەگەن.
– قازٸرگٸ اداسقان اعىم كٶپ. سولاردىڭ اراسىندا تاعدىرعا سەنبەۋشٸلەر مەن ونى جوققا شىعارۋشىلار دا بار. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز?
– ۋمەيا حاليفاتىنىڭ العاشقى كەزەڭٸندە «تاعدىر» مەن «قازا» مەسەلەسٸ تٶڭٸرەگٸندە تٷرلٸ پٸكٸرتالاس بولعان. مٸنە, وسى تاعدىر مەسەلەسٸندە كەيبٸر مۇسىلماندار شەكتەن شىعادى. «اللا ادامنىڭ ٸسٸنە ارالاسپايدى, پەندەنٸڭ ٶزٸ بارلىق ٸسٸن تاڭداۋمەن ەرٸكتٸ تٷردە جاسايدى, تاعدىر دەگەن جوق» دەگەندٸ العا تارتادى. تاعدىردى جوققا شىعارۋشى بۇل توپتى «قادارييا» دەپ اتادى.
قادارييا اعىمىنىڭ شىعۋ تاريحى جايىندا تاريحشىلار تٷرلٸ پٸكٸر ايتادى. الايدا كٶپتەگەن تاريحشى عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل اعىم يراك ەلٸندەگٸ باسرا قالاسىندا پايدا بولعان. سەبەبٸ, يراك سول كەزەڭدەردە يدەولوگييالىق تارتىستىڭ وشاعىنا اينالعان ەدٸ. مٸنە, وسىنداي بٸر كەزەڭدە تاعدىردى جوققا شىعارۋشى توپ پايدا بولعان. تاعدىرعا سەنۋدٸ العاش رەت تەرٸستەگەن, تاعدىرعا يمان ەتۋدٸ قابىل ەتپەگەن – ماعبەد ەل-جۋھاني مەن عايلان ەد-ديماشقي. ولار يراكتىق حريستياننان ٷيرەنگەن سەنٸمدەرٸن ٶزگەلەرگە ناسيحاتتاۋعا كٶشەدٸ. ماعبەد ەل-جۋھاني ٶز ميسسيياسىن يراك ايماعىندا ۋاعىزداۋعا تىرىسسا, عايلان ەد-ديماشقي شامدا جايۋعا تالپىندى.
عايلان ەد-ديماشقي شام قالاسىندا ٶزٸنٸڭ سەنٸمٸن تاراتا وتىرىپ, حاليفا ومار يبن ابدۋلازيزبەن سەنٸم مەسەلەسٸندە پٸكٸر تالاستىرىپ, تٸپتٸ, حاليفا ومار يبن ابدۋلازيزگە: «ەي, ومار! كٶرٸپ تۇرسىڭ, بٸراق تٷسٸنبەيسٸڭ. قارايسىڭ, بٸراق كٶرە المايسىڭ. ەي, ومار! سەن يسلامنىڭ قۋراعان تٷسٸنٸكتەرٸ ٸشٸندە ٶسٸپ جەتٸلگەنٸڭدٸ بٸلٸپ قوي. سٷننەت اياق استى ەتٸلٸپ, بيدعاتتار كٶبەيۋدە. عالىمدار قورىققانىنان ەشتەڭە ايتا المايدى. ٷممەتتٸ قۇتقاراتىن يمام بولعانداي, اپاتقا دۋشار ەتەتٸن يمام دا بار. سەن قايسى يمامنانسىڭ?», دەپ حات جولدايدى. حاتتا باستان-اياق حاليفا ومار يبن ابدۋلازيزدٸ سىنايدى. ومار يبن ابدۋلازيز عايلاندى رايىنان قايتۋعا شاقىردى. اقىرىندا عايلاندى جەڭٸپ, تەۋبەگە كەلتٸرگەندە عايلان حاليفا ومار يبن ابدۋلازيزگە: «ەي, مٷمٸندەردٸڭ ەمٸرشٸسٸ! ساعان اداسۋشى بولىپ كەلدٸم, سەن مەنٸ تۋرا جولعا سالدىڭ. ساعان كٶر بولىپ كەلٸپ ەدٸم, كٶزٸمدٸ اشتىڭ. ساعان ساۋاتسىز بولىپ كەلٸپ ەدٸم, ساۋاتىمدى اشتىڭ. اللاھقا انت ەتەمٸن بۇدان كەيٸن بۇل مەسەلەدە ەشتەڭە ايتپايمىن»,– دەگەن.
الايدا حاليفا ومار يبن ابدۋلازيز 720 جىلى قايتىس بولعان سوڭ, عايلان ەد-ديماشقي ەسكٸ ەۋەنٸن قايتا باسادى. كەيٸننەن كەلگەن حاليفا ھيشام بيلٸككە قارسى ايتىلعان سٶز ياكي ەرەكەتتٸڭ سىبىسىن ەستٸسە, قاۋٸپتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن اياۋسىز جازالايتىن.
ھيشام يبن ابدۋلماليك عايلاندى باقىلاۋعا الىپ, ەمٸن-ەركٸن ٷگٸت-ناسيحات جاساۋىنا قاتاڭ تىيىم سالدى. بٸراق عايلاندى سەبەپسٸز ٶلتٸرۋدٸ جٶن كٶرمەي, بٸر سىلتاۋ ٸزدەيدٸ. سٶيتٸپ, سول كەزەڭدەگٸ تانىمال شام عۇلاماسى, فاقيھ (قۇقىقشىسى) يمام ەۋزاعيمەن پٸكٸر تالاستىرۋعا شاقىردى. عايلان ھيشامنىڭ الدىنا بارعاندا حاليفا وعان: «وسى ەل سەن جايىندا كٶبٸرەك ەڭگٸمە ايتادى», – دەگەندە, ول: «ەي, حاليفا يەم! مەنٸمەن پٸكٸر تالاستىرۋعا قالاعان كٸسٸنٸ شاقىرىڭىز, ەگەر مەن سٶزدەن جەڭٸلسەم باسىمدى شابىڭىز», دەيدٸ. وسى سٶزدەن سوڭ يمام ەۋزاعيمەن پٸكٸر تالاستىرادى.
يمام ەۋزاعي عايلانعا:
– بٸر سۇراق سۇرايىن با, ەلدە ٷش پە, مٷمكٸن تٶرت سۇراق قويايىن, – دەگەندە, عايلان:
– ٷش سۇراق قوي, – دەيدٸ. يمام ەۋزاعي:
– اللا تاعالا تىيىم سالعان بٸر نەرسەگە ٷكٸم بەرٸپ, سونى تاعدىرعا تەلۋ مٷمكٸن بە? وسىنى ايتشى, – دەيدٸ. عايلان:
– مۇنى بٸلمەدٸم, – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. يمام ەۋزاعي:
– اللا تاعالا ەمٸر ەتكەن نەرسەسٸنٸڭ جاسالۋىنا ٶزٸ كەدەرگٸ بولا ما? – دەپ سۇرايدى. عايلان:
– بۇل بٸرٸنشٸسٸنەن دە قيىن ەكەن. مۇنى دا بٸلمەدٸم, – دەيدٸ. يمام ەۋزاعي:
– اللا تاعالا حارام ەتكەن بٸر نەرسەنٸڭ جاسالۋىنا كٶمەكتەسە مە? عايلان:
– بۇل سۇراق الدىڭعى ەكەۋٸنەن دە قيىن ەكەن. مۇنى دا بٸلمەيمٸن, – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ.
ٶز اۋزىنان قاعىنعان عايلان ەد-ديماشقي وسىلايشا باسى كەسٸلەدٸ. بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى مىناداي ەدٸ:
1. اللا ادام اتاعا جانناتتا بٸر جەمٸستٸ جەۋگە تىيىم سالعانىمەن, سول جەمٸستٸ جەۋدٸ تاعدىرعا جازىپ قويعاندىقتان, ادام اتا سونى جەگەن.
2. اللا ادامدى جاراتىپ, ٸبٸلٸسكە سەجدە ەت دەپ بۇيىرىپ, سەجدە ەتۋ ەمٸرٸنٸڭ ورىندالۋىنا كەدەرگٸ بولدى (اللا قالاسا ٸبٸلٸستٸ كٷشتەپ سەجدە جاساتار ەدٸ).
3. اللا ٶلەكسە, قان, دوڭىز ەتٸن حارام ەتكەنٸمەن قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا جەۋگە رۇقسات بەرەدٸ. وسىلايشا حارام ەتكەن بٸر ٸستٸڭ ورىندالۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
قادارييا اعىمى ۋاقىت ٶتە كەلە جاڭا سيپات الىپ, تاريحتا مۋعتازيلەعا ورىن بەرەدٸ. قادارييا اعىمى ٶز اراسىندا ون سەگٸز توپقا بٶلٸندٸ. ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸن مۋعتازيليتتەر قۇرادى.
– ەلەمدٸ دٷرلٸكتٸرٸپ وتىرعان دايش ۇيىمىنىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمدارى سەلەفيلٸك اعىم ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. بۇل اعىمدى قولداۋشىلار بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە سوڭعى ۋاقىتتا جيٸ كٶرٸنٸپ جٷر. بۇل اعىم بٸزدٸڭ ەلگە قاشان جەنە قالاي كەلٸپ ٷلگەردٸ?
– سەلەفيلٸك تاريحتا «حاريجيتتٸك» ەرەكەت رەتٸندە دە تانىمال بولعان. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ ەرەكەتتەرٸندەگٸ قاتىگەزدٸك, ٶز ۇستانىمدارىنا قوسىلماعانداردى كەپٸر دەپ ايىپتاۋ ەركەتتەرٸ حاريجيت اقيداسىنىڭ (سەنٸمٸنٸڭ) كٶشٸرمەسٸ ٸسپەتتٸ. سونداي-اق, ولار ٶزدەرٸن «مۋۋاححيدۋن» (بٸرلٸك جولىنداعىلار) دەپ اتاعان. يبن تايمييانىڭ جولى مەن حانبالي مەزھابىن ۇستاناتىندارىن ايتقانىمەن, حانبالي مەزھابىنا قايشى كەلەتٸن تۇستارى جەتەرلٸك. سەلەفيلەر ٶزدەرٸن: «بٸز سەنٸمدە سەلەف, امالدا حانبالي مەزھابىن ۇستانامىز. نەگٸزٸندە احماد يبن حانبال سەنٸمدە سەلەفتى ۇستاعان. بٸز دە امال مەن يتيقادتا حانباليمٸز. سەلەفيلٸك دەگەن نەرسە جوق. مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاھھاب بٸلٸمٸمەن جەنە ٸسٸمەن وسى مەزھابتى جاڭارتقان شايحۋليسلام», دەپ سيپاتتايدى. شىندىعىندا ولاردىڭ تاريحتا جاساعان قاتىگەزدٸك پەن زۇلىمدىقتارى يسلامعا قايشى كەلەدٸ.
سەلەفيلٸك يدەولوگييانى قولداۋشىلار يسلام ەلەمٸنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە بەلسەندٸ جۇمىس جاساۋدا. كەڭەس ٷكٸمەتٸ قۇلاعاننان كەيٸن ورتا ازييا ەلدەرٸنە, سونىڭ ٸشٸندە قازاق جەرٸنە تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ جىلداردا كەلە باستادى. سالافيلٸك يدەولوگييا ٶكٸلدەرٸ ەلٸمٸزدە العاشقى كەزدە قايىرىمدىلىق قورلار اشىپ, دٸني ساۋات اشۋ كۋرستارىن, اراب تٸلٸن ٷيرەتەتٸن وقۋ ورىندارىن اشىپ, كٶپتەگەن جاستاردىڭ ساناسىن ۋلادى. قالا بەرسە ورىس تٸلٸنە اۋدارىلعان تەگٸن دٸني ەدەبيەتتەر تاراتۋمەن دٸني ساۋاتى جوق قانداستارىمىزدى ٶز قاتارلارىنا تارتا بٸلدٸ. توقسانىنشى جىلدارى كٶپتەگەن جاستار دٸني بٸلٸم الۋ ماقساتىندا اراب ەلدەرٸنە بەت الدى. سونىڭ ٸشٸندە وسى يدەولوگييانىڭ شىرماۋىنا ٸلٸككەن كەيبٸر جاستار وقۋىن تامامداپ, ەلگە ورالعان سوڭ سول دٸني اعىمنىڭ ۇستانىمدارىن جايۋعا كٶشكەندٸگٸن ەبساتتار قاجى دەربٸسەلٸ «بٸز ۇستاناتىن دٸني جول» اتتى ەڭبەگٸندە اتاپ ٶتەدٸ.
ولار العاشقى كەزدە دٸنگە ىقىلاس تانىتقان ادامعا تٷرلٸ دٸني ەدەبيەتتەر, ۋاعىز جازىلعان اۋديو-بەينە جازبالار ۇسىنادى. ونداي ۋاعىزداردا اشىق جيھادقا شاقىرۋ, حاليفات قۇرۋ سەكٸلدٸ ەكسترەميستٸك يدەيالار بولمايدى. بٸراق بۇل كٸتاپتار مەن بروشيۋرالاردىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ادام ساناسىنا سەلەفيلٸكتٸڭ بازالىق يدەيالارىن (شيرك, بيداعات ت.ب.) سٸڭٸرۋ, سول ارقىلى بولاشاقتا ەكسترەميستٸك يدەيالاردى (كەپٸرلەرگە, اداسقاندارعا قارسى جيھاد, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدى قۇلاتۋ ت.ب.) جاتسىنبايتىنداي ەتۋ بولاتىن. بٷگٸندە ەلٸمٸزدە بولىپ جاتقان لاڭكەستٸك ەرەكەتتەر سول جۇمىستارىنىڭ «جەمٸسٸ».
بۇل اعىم ٶكٸلدەرٸ ەھلي سٷننەت جولىن ۇستانۋشى 4 مەزھابتىڭ بٸرەۋٸن دە ۇستانباي ٶزدەرٸن «سۋننا» جولىندا جٷرمٸز, «سەلەفپىز» دەپ سانايدى. ال نەگٸزگٸ ەھلي سٷننەت جولىن ۇستانۋشىلار حانافي, شافي, مەليكي, حانبالي مەزھابتارى ەكەندٸگٸ تاريحي شىندىق. يسلام تاريحىنداعى شىنايى سەلەف جولىن ۇستانۋشىلار قوعام بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعىنا, مۇسىلماننىڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸنە سىزات تٷسٸرەتٸن ەشقانداي وعاش قىلىق كٶرسەتپەگەن. ال اتالمىش اعىم ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸن سەلەف ساناي وتىرىپ, ٶزٸ سەكٸلدٸ سەنٸمدٸ ۇستانباعان مۇسىلماندى كەپٸر, مٷشٸرٸك دەپ, ونداي جانعا قول كٶتەرۋدٸ كٷنە سانامايدى. ەھلي سٷننەت عالىمدارى رۇقسات بەرٸپ, قانشاما عاسىر بويى جالعاسىن تاۋىپ كەلگەن كەيبٸر دٸني مەسەلەنٸ بيدعات ساناپ, مۇسىلمان جاماعاتى اراسىندا ٸرٸتكٸ سالۋدا.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە سەلەفيلٸك اعىمنىڭ شىرماۋىنا نەگٸزٸنەن 17 مەن 40 جاس ارالىعىنداعى جاستار, سونىڭ ٸشٸندە ستۋدەنتتەر كٶبٸرەك تارتىلعان. توقسانىنشى جىلدارى اراب ەلدەرٸنەن كەلگەن ازاماتتار اشقان كۋرستار مەن قورلار سەلەفيلٸك «ٸلٸمدٸ» ناسيحاتتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا رەسمي دٸني بٸرلەستٸك بولىپ تٸركەلمەسە دە, ولار كٶبٸنەسە تٷرلٸ قايىرىمدىلىق قورلاردىڭ اتىن جامىلىپ, ٶز يدەولوگيياسىن تاراتىپ كەلدٸ.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل اعىم ٶكٸلدەرٸ ٸزگٸلٸك پەن مەيٸرٸمدٸلٸكتٸڭ ورنىنا قاتٸگەزدٸك پەن دٶرەكٸلٸكتٸ تۋ ەتٸپ ۇستانىپ, يسلام دٸنٸنە ورنى تولماس زالالىن تيگٸزدٸ. مىسالى, يسلامداعى وتباسىن قۇرۋ مەسەلەسٸن مٷلدەم ۇيات جاعدايعا جەتكٸزدٸ. دٸنٸمٸزدٸڭ كٶپ ەيەل الۋعا رۇقسات بەرگەن كەڭشٸلٸگٸن دۇرىس پايىمداماي ٷيلەنۋ مەن اجىراسۋدى نەپسٸ قالاۋلارىنا سەيكەس جاساپ, قاراپايىم جۇرتشىلىقتى يسلامعا ٷركە قارايتىن جاعدايعا جەتكٸزدٸ.
بٷگٸندە بۇل باعىتتى ۇستانۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸ بٸرنەشە اعىمدارعا بٶلٸنٸپ كەتتٸ. نەگٸزٸ كەز كەلگەن اعىم ۋاقىت ٶتە كەلە ٶزارا كەلٸسە الماي تارماقتارعا بٶلٸنەتٸندٸگٸ اقيقات. ولاردىڭ بۇلاي بٶلٸنۋٸنە بٸرنەشە سەبەپتەر تٷرتكٸ بولعان. مەسەلەن, امال ەتپەگەن جان «كەپٸر مە, ەلدە مۇسىلمان با?», «كەپٸرلەرمەن وداقتاسۋعا بولا ما, بولماي ما?», «باسشىعا باعىنۋ», «پاتشانىڭ ساياساتىن قولداۋ نەمەسە قولداماۋ» سەكٸلدٸ ەرٸ اقيداعا ەرٸ ساياساتقا قاتىستى مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە كەلٸسە الماي «مادحاليتتەر», «سۋرۋريلەر», «تاكفيرلەر» بولىپ بٶلٸنٸپ كەتكەن. اتالمىش اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ ۇستازدارى مەن نەگٸزگە الاتىن ەدەبيەتتەرٸ بٸر بولا تۇرا بٸر-بٸرلەرٸن اداسۋشىلىقپەن, كٷپٸرلٸكپەن ايىپتاپ, تەك ٶزدەرٸن عانا تۋرا جولدا جٷرگەن مۇسىلمان رەتٸندە سانايدى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان ەلٸمحان سىرباي,
E-Islam.kz
.jpg)
