Kollaj: Ult.kz
Sońǵy ýaqytta Tursynbek pen Móldir, Nursultan men Fariza, Aqsuńqar men Arai siiaqty juldyzdy juptardyń otbasylyq máselesi men jaqynda ǵana tuńǵyshy ómirge kelgen sportshy Mahmud Sabyrhannyń ekinshi ret úilenýi qoǵam talqysyna tústi. Qoǵamnyń pikiri ekige bólinip, tipti kópshilik qarsy tarabyna «cancel» jariialap jatyr. Osy oraida Ult.kz tilshisi qazirgi zamandaǵy «cancel culture» mádenieti týraly psiholog Áliia Bazarbai, feminist Áigerim Qusaiynqyzy jáne PR mamany Saltanat Áskerbekqyzynyń adamgershilik, etika, zań jáne mádeniet turǵysynan pikirin surap kórdi.
Spikerlermen qoǵamdaǵy ádil syn men beibereket aiyptaý arasyndaǵy shekara anyqtalyp, tanymal tulǵalardyń jeke ómiri men qoǵamdyq jaýapkershiligi talqylady. Olardyń sózinshe, «cancel culture» tek jappai aiyptaý emes, moraldyq jaýapkershilikti eske salatyn qural ekenin kórsetedi jáne onyń paidaly ári ziiandy jaqtaryn salystyrady. Sonymen qatar, áleýmettik jelilerdegi manipýliatsiia men jalǵan aqparat qaýpi de qarastyrylǵan.
Áliia Bazarbai, psiholog:
«Tursynbekti jazalaityndai eshteńe joq»
Rasynda bul bastapqyda qoǵamda ádilettilik ornatý úshin paida bolǵan kúsh edi. Iaǵni zorlyq jasaǵan, ádiletsizdik jasaǵan tulǵalarǵa qysym kórsetip, abyroiyn, karerasyn joiýǵa baǵyttalǵan. Bir qaraǵanda, iá, bul durys sekildi, keide qoǵamda sózine isi sai emes, «Batyrlyǵy – álsizge, buqpalyǵy – kúshtiniń aldynda» adamdar bar. Ondai jandardy qoǵam bolyp áshkereleý durys.
Degenmen «cancel culture» mádenieti ádil bolmai qalýy yqtimal. Burynǵy aitqan sózi nemese qateligi úshin qysymǵa ushyraýy múmkin.
Mysaly qazir Tursynbekti joiaiyq degendei usynystar aitylýda. Óz basym bul durys emes dep oilaimyn. Tursynbek otbasyn saqtap qalmady dep solai jasaýǵa bola ma?! Árine áieli Móldirge, balalaryna qiyn, tipti Tursynbekke de ońai emes dep oilaimyn. Meniń oiymsha, kez-kelgen qatelik nemese qiyndyq adamǵa ósý úshin beriledi. Rýhani jaǵynan qarasaq bul ómirde máńgi eshteńe joq, búgin bar, erteń joq. Sondyqtan eshteńeni, eshkimdi menshiktei almaimyz. Árkimniń óz tańdaýy bar. Bul ómirde eshteńege kepildik joq. Árine, áiel retinde Móldirdi túsinýge bolady, aýyr, biraq synaqtyń jeńili bar ma? Iaǵni adamdar qatelesý arqyly, synaq arqyly ósedi. Munyń bári taǵdyrdyń zańdarymen ózi retteledi. Jaqsylyqqa – jaqsylyqpen, jamandyqqa – jamandyqpen qaitady. Al endi zań buzsa, Ata zańymyz bar. Bul jerde anaý aitqandai Tursynbekti jazalaityndai eshteńe joq. Bul ómir, ómirde bári bolýy múmkin. Synaq demekshi, bireýge aqsha jetispeidi, bireýge ataq jetpeidi, bireýge densaýlyq jetpeidi. Alla olarǵa munyń bárin berdi, tek endi osylai synaý kerek bolyp turǵan bolar. Buryn Paiǵambarlar synaq kelmese jylaityn bolǵan eken, óitkeni onyń qaiyryn olar biledi.
«Cancel» de synaq qoi, ony ishki rýhy myqty adamdar qasqaiyp turyp kóteredi, endi bireýler synyp qalýy múmkin. Bul bir abyroidan aiyrylý sekildi dúnie. Senimdi qaitarý múmkin be, joq pa, ýaqyt kórsetedi. Múmkin bári burynǵydai bolmaityn shyǵar. Bastysy synaqtan sabaq alyp, adamdyǵyńdy saqtap qalý. Ishki rýhy biik adamǵa eshteńe qorqynyshty bolmaidy.
Áigerim Qusaiynqyzy, feminist:
«Áielderdiń únsizdik spirali buzyldy»
Áýeli aitarym, Qazaqstanda men baiqaǵan bir nárse bar: qandai da bir kelispeýshilikti nemese pikir aiyrmashylyǵyn kópshilik erkindik pen sóz bostandyǵyna qarsy shyqqandyq dep qabyldaidy. Bireýdiń negativti pikirin de, bireýdiń konstrýktivti synyn da birden «kánseldep», iaǵni jappai aiyptap shyǵa keledi.
Biraq «kánseldeý» – bul jeke adamnyń pikirine qarsy shyǵý emes, ol jappai sipattaǵy qubylys. Iaǵni, bir top adamnyń ózara kelispeýshiligi nemese narazylyǵynyń bárin «cancel culture» dep ataý durys emes. Sancel – naqty bir toptyń belgili bir taqyrypqa qatysty óz ustanymyn bildirýi ǵana. Sol sebepti bir top ekinshi toptyń ózine unamaityn pozitsiiasyna bailanysty bárin jappai «kánseldep» shyǵýdan saq bolýymyz kerek. Óitkeni bul mádeniettiń qunsyzdanýyna, qoǵamnyń birjaqty kózqarasqa urynýyna ákeledi.
«Sancel culture» mádenieti qandai jaǵdaida týyndaidy?
Kez kelgen adam óz áreketi úshin eki túrli jaýapkershilikke tartylady: quqyqtyq jáne moraldyq.
Quqyqtyq jaýapkershilik zańmen retteledi – ol qylmystyq, ákimshilik nemese azamattyq bolýy múmkin. Al moraldyq jaýapkershilik naqty bir qujatta jazylmaǵanymen, qoǵamnyń mádenieti men dástúrinen qalyptasqan. Iaǵni, bir áreket zań júzinde jazalanbasa da, qoǵam ony durys emes dep qabyldaýy múmkin. Mine, osyndai kezde moraldyq qysym, iaǵni «cancel culture» paida bolady.
Mysaly, belgili bir adam zań boiynsha jaza alǵanymen, qoǵam ol jazany jetkiliksiz dep eseptep, onyń shyǵarmashylyǵyn, qyzmetin boikottaýy múmkin. Bul – moraldyq jaýapkershiliktiń kórinisi.
Tursynbekke qatysty mysaldy alaiyq. Eger Móldirdiń suhbatynan keiin Tursynbektiń kontsertterine bilet ótpei qalsa, telearnalar onymen jumys isteýden bas tartsa – bul «cancel culture» bolar edi. Al ázirge bolyp jatqan nárse – qoǵamnyń jai ǵana reaktsiiasy, emotsiialyq jaýap. Bul kánsel emes, qoǵamdyq pikirdiń tabiǵi kórinisi.
Salystyrý úshin: byltyr Britni Spirs kitabyn shyǵarǵan kezde Djastin Timberleikke qarsy shyn máninde «cancel culture» oryn alǵan edi – onyń kontsertteri ótpei qaldy, kompaniialar onymen seriktestikti toqtatty. Al Tursynbekke qatysty mundai jappai boikot ázirge baiqalmaidy.
Qazir Móldirdiń suhbatynan keiingi reaktsiia qoǵamnyń óz súiiktisine renishin, narazylyǵyn bildirý ǵana. Bul – syn, ashyq pikirtalas, biraq «cancel» deńgeiine jetpegen qubylys.
Eger bolashaqta telearnalar, teatrlar nemese demeýshiler Tursynbekpen jumys isteýden naqty túrde bas tartsa, mine, sol kezde ǵana biz «cancel culture» týraly aita alamyz.
Qazir bolyp jatqan jaǵdai – qoǵamnyń oiana bastaǵanynyń belgisi. Áielderdiń únsiz qalmai, óz tájiribesin ashyq aitýy – úlken mádeni ózgeris. Bul qubylysty «otbasylyq qundylyqtarǵa qaýip» dep emes, jyldar boiy únsiz qalǵan áielderdiń jan aiqaiynyń kórinisi dep túsiný kerek.
Sondyqtan Móldirdi kemsitip, onyń synyn «býlling» nemese «jaman piǵyl» dep qabyldamaý qajet. Kerisinshe, bul – qoǵamdaǵy etika, adam quqyǵy, empatiia týraly pikirtalastyń bastamasy.
Biz kez kelgen pikirtalasty mádeniet pen etika sheńberinde júrgize bilýimiz kerek. Sebebi «cancel culture»-niń de, sóz bostandyǵynyń da túpki maqsaty – adamgershilik pen jaýapkershilikti arttyrý.
Etika máselesin Aristotel zamanynan beri talqylap kelemiz. «Ethos» – minez, rýh degendi bildiredi. «Zań bar jerde etika nege kerek?» degen suraq jii týyndaidy. Sebebi zań – syrtqy tártipti, al etika – ishki ar-ojdandy retteidi. Eger qoǵam tek zańmen ómir súrse, ol adamgershiliksiz, al eger tek etikamen ómir súrse, tártipsiz bolar edi. Sondyqtan ekeýi qatar júrýi kerek.
Qazir biz Qazaqstanda jańa kezeńge aiaq basyp otyrmyz. Áielderdiń únsizdik spirali buzyldy. Endi eshkim únsiz qalmaidy. Bul – damýdyń belgisi.
Móldir de, Tursynbek te jeke tulǵalar, biraq olardyń oqiǵasy – tutas qoǵamnyń ainasy. Biz bul jaǵdaidan úirenip, ádil, meiirimdi ári syndarly qoǵam bolýǵa umtylýymyz kerek.
Saltanat Áskerbekqyzy, PR mamany:
«Synaǵanyń bári cancel culture emes»
Jalpy shyǵys qoǵamdaryndaǵy «uiat» degen uǵymnyń ózi jai ǵana sóz emes. Onyń túpki maǵynasynda tereń etika, ádep, adamgershilik jatyr.
Adamgershilik turǵysynan ómirde adam óz ádebin saqtaýy kerek. Mádenietti bolýy, kópshilik aldynda ózin ustaýy – mine, osynyń bári «uiat» uǵymynyń túp tamyrynda jatyr. Ókinishke qarai, biz bul sózdiń mánin burmalap, stereotipke ainaldyryp jiberdik. Al shyn máninde, «uiat» túsiniginiń túbinde úlken filosofiia bar.
Mysaly, adam kópshilik aldyna shyqqanda, ol tek óz atynan emes, qoǵam mádenietiniń ókili retinde jaýapkershilik arqalaidy. Mádeniet adamy, sahna adamy – bári óz isimen úlgi kórsetýi tiis. «Maǵan qarap, ózgeler ne úirenedi?» degen suraq árbir adamnyń sanasynda turýy kerek.
«Uiat» degenimiz – qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný. Sondyqtan onyń ar jaǵynda úlken moraldyq mazmun jatyr.
Mysalǵa, bizdiń mádenietimizdegi «Qyz Jibek» filmin eske alaiyq. Onda Bekejan Tólegendi óltirgen soń, halyq ony batyr bolsa da, erjúrek bolsa da, keshirmeidi. Óitkeni dala zańynda ádilet pen uiat bárinen joǵary turǵan. Sol filmde Bekejandy jazalaý sáti bar, onyń basyn idirip, halyq aldynda uiatqa qaldyrady. Bul – «jerge qaratty» degen uǵymnyń kórinisi.
Qazaq «qarnymnyń ashqanyna emes, qadirimniń ketkenine jylaimyn» deidi. Osy maqaldyń ózinde úlken mán bar. Qazaqtyń dala zańynda, maqal-mátelderinde tunyp turǵan etika men mádeniet bar. Buryn tártip pen qoǵamdy ustap turǵan da – osy moraldyq filosofiialar edi.
Sondyqtan qazaq «qarabet boldy» deidi. Bul – uiatqa qaldy, abyroiynan airyldy degen sóz. Iaǵni árkim óziniń bedelimen, abyroiymen ómir súrgen.
Biz keiin bul uǵymdy burmalap, tar maǵynada túsinetin boldyq. Biraq shyn máninde, onyń túp negizinde ádep, mádeniet, óz-ózińdi ustaý mádenieti jatyr.
Bul ne úshin qajet? Óitkeni qoǵamda adamdar belgili bir ortaq erejeni saqtaýy kerek. «Aq – aq, qara – qara» dep aitý úshin.
Biraq qazirgi zamanda, ásirese áleýmettik jelilerde, «maǵan unaidy – unamaidy», «meniń jeke pikirim bar» degen ustanymdar kóbeiip ketti. Adamdar jeke pikir men qoǵamdyq jaýapkershilikti shatastyrady. Árkimniń jeke oi aitýǵa quqy bar, biraq ol kópshilikke ziian keltirmeýi tiis.
Ókinishke qarai, búginde emotsiiasyn basqara almaityndar kóbeidi. Bireý úshin beitarap nárse, ekinshi adamǵa aýyr tiip jatady. Sol sebepti kez kelgen is-árekettiń de, minezdiń de belgili bir shegi bolýy kerek.
Qazaqta «úlkendi syila, kishini qurmette» deidi. Mine, osy tárizdi erejeler saqtalmasa, qoǵamda «cancel culture» sekildi túsinispeýshilikter paida bolady.
Meniń aitaiyn degenim, «aq pen qara» degen ustanym. Iaǵni, bireýdi synaǵanda da ádilet bolý kerek. Synaǵanyń bári cancel culture emes.
Synnyń ózi ádiletti, negizdi bolýy tiis.
Mysaly, men áńgimeni aqsha, tabys taqyrybynan bastaǵam. Bireýdiń tabysy joǵary, bireýdiń tabysy tómen bolýy múmkin. Biraq tabysy tómen adam bai adamdy nege synaidy? Ol neni synaidy? Eger álgi tabysy joǵary adam ómirde eńbektenip, izdenip, qosymsha oqyp, mashyqtanyp, kúndiz-túni eńbek etip jetse, onda ol adamdy synaýǵa bola ma?
Iaǵni, adamnyń eńbegi bar, qabileti bar, ómirge degen talpynysy bar. Ol ózi jumys istep, óz eńbegimen jetip otyr. Al bireý ony jai ǵana qyzǵanyshpen synaityn bolsa, bul – ádiletti syn emes.
Sondyqtan bireýdi synamas buryn, «meniń aityp turǵanym ádiletti me, joq pa?» dep oilaný kerek. Múmkin, ol adam jai ǵana saǵan unamaityn shyǵar, minezi basqa shyǵar. Al eger másele jeke qatynasyńa bailanysty bolsa, ol bólek áńgime.
Mysal retinde jýyrda bolǵan oqiǵany alaiyq. Qairat fýtbol komandasy Madridpen oinaǵanda, Nurlan Qoianbaev pen Prezident pýlyndaǵy bir jýrnalist arasynda kikiljiń týyndady. Nurlan Qoianbaev jýrnalistke: «Baltabaev Prezidenttiń janynda júrip qutyryp ketipsiz ǵoi. Koianbaev emes, Nýrlan Koianbaev dep jazbaisyz ba? Patriot bolsańyz qazaqsha jazyp jibermeisiz ba?» degen sekildi renish bildirdi.
Keiin bul jaǵdai áleýmettik jelide úlken talqyǵa ainaldy. Kópshilik jýrnalisti emes, kerisinshe Nurlan Qoianbaevty synai bastady. Al shyn máninde, jýrnalistiń syny oryndy edi.
Ol Nurlan Qoianbaevtyń Qairat komandasyna qatysty aitqan qaljyńyn synǵa alǵan bolatyn. Óitkeni Nurlan Qoianbaev otandyq komandany mysqyldap, kúlkige ainaldyrǵandai boldy.
Al shyn namysty azamat bolsa, kerisinshe, óz elimizdiń komandasyn qoldamai ma?
Men ózim de sol jýrnalistiń jazbasyn oqydym. Ol jerde aitylǵan oi ádil dep sanaimyn. Nurlan Qoianbaev – óz isiniń sheberi, súiikti akter, kinoprodiýser. Biraq dál sol sáttegi qaljyńy orynsyz boldy. Óitkeni ult namysy men mádenietine kelgende ázildiń de shegi bar.
Al endi kópshilik áleýmettik jelide Nurlan Qoianbaevty emes, sol jýrnalisti synap, onyń jeke basyna tiisip ketti. «Ol kim ózi? Prezident pýlynda júrgeni úshin keýdesin kerip júr me?» degen siiaqty pikirler aityldy. Bul – durys emes.
Másele onyń qai jerde isteitini emes, aityp turǵan oiynyń ádildiginde. Eger ol durys nárseni aityp otyrsa, biz sony moiyndai bilýimiz kerek.
Ókinishke qarai, qoǵamda jii kezdesetin qubylys, bir máseleni talqylai otyryp, adamdar negizgi taqyryptan aýytqyp ketedi. Bireýdiń kiimin, ishken-jegenin, jumys ornyn, jasyn, áleýmettik statýsyn sóz etedi. Bul –mádeniettiń tómendegeni.
Sondyqtan meniń túiindep aitaiyn degenim: adam syn aitqanda da ádil bolý kerek. Synnyń ózinde de shekara, mádeniet, etika bolýy tiis.
Men cancel culture-di qubylys dep aitpas edim. Sebebi qubylys degenimiz –buryn-sońdy bolmaǵan, jańa, qoǵamǵa beitanys nárse. Al cancel culture bizdiń mádenietimizde burynnan bar «uiat», «ádep», «jarasym» uǵymdarynyń jańa ataýy ǵana.
Iá, cancel culture kerek. Biraq ol belgili bir shekte, mádeniet pen etika saqtalǵan jaǵdaida ǵana paidaly bolady. Eger adam óz oiyn erkin, biraq sypaiy túrde jetkize bilse, ol pikir alýandyǵyn damytady, qoǵamda ashyq dialog qalyptastyrady. Bul – kez kelgen damyǵan qoǵamǵa qajet qasiet.
Árkimniń óz pikiri bar, árkim dúnieni ártúrli túsinedi. Biraq sol pikirdi ortaǵa salmas buryn, onyń mádenietin, ádebin saqtaý qajet. Eger syn konstrýktivti, iaǵni túzetýge, jaqsartýǵa baǵyttalǵan bolsa, ol óte paidaly. Mundai pikir almasý azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyna, oilaý mádenietiniń ósýine, adamnyń jeke deńgeiiniń kóterilýine áser etedi.
Shyn máninde, áleýmettik jeliniń arqasynda biz qoǵamdaǵy ádiletsizdikterdi, teńsizdikterdi ashyq aitýǵa múmkindik aldyq. Kez kelgen adamnyń quqy taptalǵan jaǵdaida, ádiletsizdikke qarsy pikir aitý, bul cancel culture-diń durys, paidaly túri. Iaǵni ádil syn, oryndy aiyptaý.
Mundai jaǵdaida cancel culture qoǵamnyń ósýine, ózgerýine kómektesedi. Sebebi qoǵam toqtap qalmaidy, ol únemi damýda. Sondyqtan ashyq pikir bildirý, óz oiyńdy aitý – qajet nárse. Biraq ol árqashan mádeni sheńberde bolýy tiis.
Al eger cancel culture beibereket aiyptaýǵa, jek kórýge, adamnyń jeke ómirine aralasýǵa ainalsa, onda ol teris qubylysqa ainalady. Sebebi adamnyń jeke ómir súrýge, jeke baqytty bolýǵa konstitýtsiialyq quqyǵy bar.
Bireýdi synamas buryn, «men onyń jeke ómirine qol suǵyp turǵan joqpyn ba?» dep oilaý kerek. Eger ol adamnyń jeke tańdaýy bolsa, onda ony synaýǵa bizdiń quqyǵymyz joq. Árkim óz ómirimen ainalysqany durys.
Al eger cancel culture qoǵamdaǵy shynaiy áleýmettik, mádeni nemese etikalyq máselelerdi qozǵaýǵa baǵyttalsa, onda ol óte paidaly qural.
Biraq sońǵy jyldary kópshilik keide juldyzdardyń jeke ómirin talqylaýǵa tym áýestenip ketti. Mysaly, kim kimge ǵashyq boldy, kim ajyrasty — bul jeke másele. Bul jerde qoǵam aralasýǵa tiis emes. Óitkeni ár adamnyń sezimi, tańdaýy óz erkinde.
Degenmen, eger belgili tulǵa kópshilik aldynda júrip, otbasy qundylyǵyn, adamdyq ádepti buzsa, qoǵam oǵan baǵa berýge quqyly. Sebebi ol úlgi kórsetetin adam.
Mine, osy jerde cancel culture-diń oryndy jaǵy bar: ol adamǵa jaýapkershilikti eske salady.
Iaǵni, juldyzdar, tanymal tulǵalar da ózderin qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikten joǵary qoimaýy kerek.
Sol sebepti cancel culture keide paidaly ról atqarady: ol adamdarǵa, ásirese tanymal tulǵalarǵa óz is-áreketiniń saldaryn umytpaýǵa, mádeniet pen ádepti saqtaýǵa eskertý jasaidy.
Kez kelgen syn – bul múmkindik. Biraq sol synnyń ishinde ne aitylyp jatyr, ol neden týyndap otyr, mine, másele sonda. Eger syn konstrýktivti bolsa, iaǵni onyń ishinde naqty adam quqyǵy, qoǵamdyq normalar, dástúrge nemese moraldyq-etikalyq qundylyqtarǵa qaishy máseleler sóz bolsa, onda mundai syn paidaly.
Kez kelgen adamǵa, ol juldyz bolsyn, qoǵam qairatkeri bolsyn, ne jai adam bolsyn, syn aitylýy múmkin. Eger sol synnyń ishinde ádilettilik, zańdylyq bolsa, ol adamǵa ózin, óz isin jaqsartýǵa múmkindik beredi.
Piar salasynda nemese qyzmet kórsetý salasynda da syn – resýrs. Mysaly, klienttiń shaǵymy qyzmetti jetildirýge kómektesedi. Bul – keri bailanys. Sondyqtan synnyń túr-túri bar, biraq eń mańyzdysy, onyń mazmuny men maqsaty.
Piar turǵysynan qarasaq, syn – ósý men damý quraly. Biraq qazirgi tendentsiia, iaǵni áleýmettik jelidegi jappai jamandaý, bul – úlken qaýip.
Nege? Óitkeni adamdardyń kópshiligi emotsiiasyn basqara almaidy. Keide ashýmen jazylǵan pikirler, balaǵat, qarǵaý – shekten shyǵyp ketedi.
Men keide osyndai agressivti pikirlerdiń avtorlarynyń paraqshasyna kirip, zerttep qaraimyn. Sebebi ózim osy sala mamanymyn. Sonda baiqaitynym, mundai adamdardyń kóbinde ishki ashý, jeke ómirindegi qanaǵatsyzdyq, óz ómirine jaýapkershilik almaý bar.
Buǵan qosa, áleýmettik jelilerde «bottar» dep atalatyn jasandy akkaýnttar bar. Olar ádeii qoǵamda janjal, ultaralyq qaqtyǵys týdyrý úshin jazba qaldyrady. Ókinishke qarai, Qazaqstanda da mundai bottardyń bar ekenin baiqaýǵa bolady, olardyń kóbi syrttan basqarylýy da múmkin.
Sondyqtan munda eki túrli qaýip bar:
Emotsiialyq mádeniettiń tómendeýi, iaǵni adamdardyń óz ashýyn, emotsiiasyn baqylamaýy.
Manipýliatsiia men jalǵan statistika, iaǵni jasandy akkaýnttar arqyly qoǵamnyń pikirin burmalaý.
Mysaly, álemdik tájiribede mundai jaǵdailar kóp bolǵan. Reseide ánshi Alsýdyń qyzy qatysqan halyqaralyq baiqaýda bot-fermalar daýys berip, ony birinshi orynǵa shyǵaryp jibergen jaǵdai esińizde shyǵar.
Sol siiaqty, áleýmettik jelilerde jasandy akkaýnttar ashyp, pikir jazý, ultarazdyq týdyrý, nemese petitsiialarǵa jalǵan qol jinaý, bul – óte qaýipti qubylys.
Iaǵni biz keide shynaiy qoǵam pikirin emes, bottardyń manipýliatsiiasyn kórip otyrmyz.
Sondyqtan qoǵam retinde biz bul máselelerge saýatty qaraýymyz kerek. Áleýmettik jelidegi ár aqparatqa sene bermei, ony tekserý mádenietin damytýymyz qajet.
Taǵy bir mańyzdy nárse, adamdar óz ómirine jaýapkershilik alýy kerek. Bireýdiń ómirin talqylap, ýaqyt joǵaltqansha, sol ýaqytty óz damýyna, óz isine, óz baqytyna jumsaǵan áldeqaida paidaly.
Jappai jek kórýshilik mádenietiniń artynda kóbine jeke jaýapkershilikten qashý turady. Keibir adamdar óz ómirine kóńili tolmai, kináni memleketten, basqalardan izdeidi. Biraq bul da saýat pen sananyń máselesi.
Adamnyń minez-qulqyn zertteitin psihologiiada belgili uǵym bar: bala kezinde ata-anasy jaýapkershilikti óz moinyna alsa, ol eseigen soń da soǵan úirenip qalady. Keiin ómirinde qiyndyq týsa, ony bireý kelip sheship beredi dep kútedi. Sol sebepti keibir eresek adamdar da jaýapkershilikten qashady, jeńil jol izdeidi.
Mine, osynyń bári qoǵamdaǵy agressiia men jek kórýshilikke sebep bolatyn tereń psihologiialyq jáne mádeni faktorlar.
Qorytyndylai aitqanda, bizge eń qajeti – syn mádenieti.
Iaǵni syn aitqanda:
ádil bolý,
naqty dálelge súiený,
jeke ómir men jeke shekaralardy qurmetteý,
emotsiiaǵa erik bermeý.
Sonda ǵana syn qoǵamnyń damýyna, adam sanasynyń ósýine qyzmet etedi.
Sonymen «cancel culture» qazirgi qoǵamda adamgershilik, etika jáne moraldyq jaýapkershilikti eske salatyn qural retinde kórinis taýyp jatyr. Psiholog Áliia Bazarbai ony adamǵa synaq retinde qabyldaýǵa bolatyn qubylys dep baǵalasa, feminist Áigerim Qusaiynqyzy qoǵamdaǵy ádil syn men beibereket aiyptaý arasyndaǵy shekarany aiqyndap, áielderdiń únsizdik spirali buzylǵanyn atap ótti. PR mamany Saltanat Áskerbekqyzy syn men «cancel culture»-niń mádeniet pen etikaǵa negizdelgende ǵana paidaly ekenin, al jeke ómirge aralasý teris qubylysqa ákeletinin aitty. Iaǵni «cancel culture» qoǵam úshin paidaly bolý úshin ádil, konstrýktivti, mádeni jáne moraldyq sheńberde júzege asýy tiis. Ol jeke tulǵany jazalaý quraly emes, kerisinshe, tanymal adamdarǵa óz is-áreketiniń saldaryn eske salatyn jáne qoǵamdaǵy etikalyq normalardy saqtaýǵa múmkindik beretin qural.
Aqbota Musabekqyzy
