كوللاج: Ult.kz
سوڭعى ۋاقىتتا تۇرسىنبەك پەن مٶلدٸر, نۇرسۇلتان مەن فاريزا, اقسۇڭقار مەن اراي سيياقتى جۇلدىزدى جۇپتاردىڭ وتباسىلىق مەسەلەسٸ مەن جاقىندا عانا تۇڭعىشى ٶمٸرگە كەلگەن سپورتشى ماحمۇد سابىرحاننىڭ ەكٸنشٸ رەت ٷيلەنۋٸ قوعام تالقىسىنا تٷستٸ. قوعامنىڭ پٸكٸرٸ ەكٸگە بٶلٸنٸپ, تٸپتٸ كٶپشٸلٸك قارسى تارابىنا «cancel» جارييالاپ جاتىر. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ قازٸرگٸ زامانداعى «cancel culture» مەدەنيەتٸ تۋرالى پسيحولوگ ەلييا بازارباي, فەمينيست ەيگەرٸم قۇسايىنقىزى جەنە PR مامانى سالتانات ەسكەربەكقىزىنىڭ ادامگەرشٸلٸك, ەتيكا, زاڭ جەنە مەدەنيەت تۇرعىسىنان پٸكٸرٸن سۇراپ كٶردٸ.
سپيكەرلەرمەن قوعامداعى ەدٸل سىن مەن بەيبەرەكەت ايىپتاۋ اراسىنداعى شەكارا انىقتالىپ, تانىمال تۇلعالاردىڭ جەكە ٶمٸرٸ مەن قوعامدىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ تالقىلادى. ولاردىڭ سٶزٸنشە, «cancel culture» تەك جاپپاي ايىپتاۋ ەمەس, مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ەسكە سالاتىن قۇرال ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ جەنە ونىڭ پايدالى ەرٸ زيياندى جاقتارىن سالىستىرادى. سونىمەن قاتار, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ مانيپۋلياتسييا مەن جالعان اقپارات قاۋپٸ دە قاراستىرىلعان.
ەلييا بازارباي, پسيحولوگ:
«تۇرسىنبەكتٸ جازالايتىنداي ەشتەڭە جوق»
راسىندا بۇل باستاپقىدا قوعامدا ەدٸلەتتٸلٸك ورناتۋ ٷشٸن پايدا بولعان كٷش ەدٸ. ياعني زورلىق جاساعان, ەدٸلەتسٸزدٸك جاساعان تۇلعالارعا قىسىم كٶرسەتٸپ, ابىرويىن, كارەراسىن جويۋعا باعىتتالعان. بٸر قاراعاندا, يە, بۇل دۇرىس سەكٸلدٸ, كەيدە قوعامدا سٶزٸنە ٸسٸ ساي ەمەس, «باتىرلىعى – ەلسٸزگە, بۇقپالىعى – كٷشتٸنٸڭ الدىندا» ادامدار بار. ونداي جانداردى قوعام بولىپ ەشكەرەلەۋ دۇرىس.
دەگەنمەن «cancel culture» مەدەنيەتٸ ەدٸل بولماي قالۋى ىقتيمال. بۇرىنعى ايتقان سٶزٸ نەمەسە قاتەلٸگٸ ٷشٸن قىسىمعا ۇشىراۋى مٷمكٸن.
مىسالى قازٸر تۇرسىنبەكتٸ جويايىق دەگەندەي ۇسىنىستار ايتىلۋدا. ٶز باسىم بۇل دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. تۇرسىنبەك وتباسىن ساقتاپ قالمادى دەپ سولاي جاساۋعا بولا ما?! ەرينە ەيەلٸ مٶلدٸرگە, بالالارىنا قيىن, تٸپتٸ تۇرسىنبەككە دە وڭاي ەمەس دەپ ويلايمىن. مەنٸڭ ويىمشا, كەز-كەلگەن قاتەلٸك نەمەسە قيىندىق ادامعا ٶسۋ ٷشٸن بەرٸلەدٸ. رۋحاني جاعىنان قاراساق بۇل ٶمٸردە مەڭگٸ ەشتەڭە جوق, بٷگٸن بار, ەرتەڭ جوق. سوندىقتان ەشتەڭەنٸ, ەشكٸمدٸ مەنشٸكتەي المايمىز. ەركٸمنٸڭ ٶز تاڭداۋى بار. بۇل ٶمٸردە ەشتەڭەگە كەپٸلدٸك جوق. ەرينە, ەيەل رەتٸندە مٶلدٸردٸ تٷسٸنۋگە بولادى, اۋىر, بٸراق سىناقتىڭ جەڭٸلٸ بار ما? ياعني ادامدار قاتەلەسۋ ارقىلى, سىناق ارقىلى ٶسەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ تاعدىردىڭ زاڭدارىمەن ٶزٸ رەتتەلەدٸ. جاقسىلىققا – جاقسىلىقپەن, جاماندىققا – جاماندىقپەن قايتادى. ال ەندٸ زاڭ بۇزسا, اتا زاڭىمىز بار. بۇل جەردە اناۋ ايتقانداي تۇرسىنبەكتٸ جازالايتىنداي ەشتەڭە جوق. بۇل ٶمٸر, ٶمٸردە بەرٸ بولۋى مٷمكٸن. سىناق دەمەكشٸ, بٸرەۋگە اقشا جەتٸسپەيدٸ, بٸرەۋگە اتاق جەتپەيدٸ, بٸرەۋگە دەنساۋلىق جەتپەيدٸ. اللا ولارعا مۇنىڭ بەرٸن بەردٸ, تەك ەندٸ وسىلاي سىناۋ كەرەك بولىپ تۇرعان بولار. بۇرىن پايعامبارلار سىناق كەلمەسە جىلايتىن بولعان ەكەن, ٶيتكەنٸ ونىڭ قايىرىن ولار بٸلەدٸ.
«Cancel» دە سىناق قوي, ونى ٸشكٸ رۋحى مىقتى ادامدار قاسقايىپ تۇرىپ كٶتەرەدٸ, ەندٸ بٸرەۋلەر سىنىپ قالۋى مٷمكٸن. بۇل بٸر ابىرويدان ايىرىلۋ سەكٸلدٸ دٷنيە. سەنٸمدٸ قايتارۋ مٷمكٸن بە, جوق پا, ۋاقىت كٶرسەتەدٸ. مٷمكٸن بەرٸ بۇرىنعىداي بولمايتىن شىعار. باستىسى سىناقتان ساباق الىپ, ادامدىعىڭدى ساقتاپ قالۋ. ٸشكٸ رۋحى بيٸك ادامعا ەشتەڭە قورقىنىشتى بولمايدى.
ەيگەرٸم قۇسايىنقىزى, فەمينيست:
«ەيەلدەردٸڭ ٷنسٸزدٸك سپيرالٸ بۇزىلدى»
ەۋەلٸ ايتارىم, قازاقستاندا مەن بايقاعان بٸر نەرسە بار: قانداي دا بٸر كەلٸسپەۋشٸلٸكتٸ نەمەسە پٸكٸر ايىرماشىلىعىن كٶپشٸلٸك ەركٸندٸك پەن سٶز بوستاندىعىنا قارسى شىققاندىق دەپ قابىلدايدى. بٸرەۋدٸڭ نەگاتيۆتٸ پٸكٸرٸن دە, بٸرەۋدٸڭ كونسترۋكتيۆتٸ سىنىن دا بٸردەن «كەنسەلدەپ», ياعني جاپپاي ايىپتاپ شىعا كەلەدٸ.
بٸراق «كەنسەلدەۋ» – بۇل جەكە ادامنىڭ پٸكٸرٸنە قارسى شىعۋ ەمەس, ول جاپپاي سيپاتتاعى قۇبىلىس. ياعني, بٸر توپ ادامنىڭ ٶزارا كەلٸسپەۋشٸلٸگٸ نەمەسە نارازىلىعىنىڭ بەرٸن «cancel culture» دەپ اتاۋ دۇرىس ەمەس. سancel – ناقتى بٸر توپتىڭ بەلگٸلٸ بٸر تاقىرىپقا قاتىستى ٶز ۇستانىمىن بٸلدٸرۋٸ عانا. سول سەبەپتٸ بٸر توپ ەكٸنشٸ توپتىڭ ٶزٸنە ۇنامايتىن پوزيتسيياسىنا بايلانىستى بەرٸن جاپپاي «كەنسەلدەپ» شىعۋدان ساق بولۋىمىز كەرەك. ٶيتكەنٸ بۇل مەدەنيەتتٸڭ قۇنسىزدانۋىنا, قوعامنىڭ بٸرجاقتى كٶزقاراسقا ۇرىنۋىنا ەكەلەدٸ.
«سancel culture» مەدەنيەتٸ قانداي جاعدايدا تۋىندايدى?
كەز كەلگەن ادام ٶز ەرەكەتٸ ٷشٸن ەكٸ تٷرلٸ جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى: قۇقىقتىق جەنە مورالدىق.
قۇقىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸك زاڭمەن رەتتەلەدٸ – ول قىلمىستىق, ەكٸمشٸلٸك نەمەسە ازاماتتىق بولۋى مٷمكٸن. ال مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸك ناقتى بٸر قۇجاتتا جازىلماعانىمەن, قوعامنىڭ مەدەنيەتٸ مەن دەستٷرٸنەن قالىپتاسقان. ياعني, بٸر ەرەكەت زاڭ جٷزٸندە جازالانباسا دا, قوعام ونى دۇرىس ەمەس دەپ قابىلداۋى مٷمكٸن. مٸنە, وسىنداي كەزدە مورالدىق قىسىم, ياعني «cancel culture» پايدا بولادى.
مىسالى, بەلگٸلٸ بٸر ادام زاڭ بويىنشا جازا العانىمەن, قوعام ول جازانى جەتكٸلٸكسٸز دەپ ەسەپتەپ, ونىڭ شىعارماشىلىعىن, قىزمەتٸن بويكوتتاۋى مٷمكٸن. بۇل – مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
تۇرسىنبەككە قاتىستى مىسالدى الايىق. ەگەر مٶلدٸردٸڭ سۇحباتىنان كەيٸن تۇرسىنبەكتٸڭ كونتسەرتتەرٸنە بيلەت ٶتپەي قالسا, تەلەارنالار ونىمەن جۇمىس ٸستەۋدەن باس تارتسا – بۇل «cancel culture» بولار ەدٸ. ال ەزٸرگە بولىپ جاتقان نەرسە – قوعامنىڭ جاي عانا رەاكتسيياسى, ەموتسييالىق جاۋاپ. بۇل كەنسەل ەمەس, قوعامدىق پٸكٸردٸڭ تابيعي كٶرٸنٸسٸ.
سالىستىرۋ ٷشٸن: بىلتىر بريتني سپيرس كٸتابىن شىعارعان كەزدە دجاستين تيمبەرلەيككە قارسى شىن مەنٸندە «cancel culture» ورىن العان ەدٸ – ونىڭ كونتسەرتتەرٸ ٶتپەي قالدى, كومپانييالار ونىمەن سەرٸكتەستٸكتٸ توقتاتتى. ال تۇرسىنبەككە قاتىستى مۇنداي جاپپاي بويكوت ەزٸرگە بايقالمايدى.
قازٸر مٶلدٸردٸڭ سۇحباتىنان كەيٸنگٸ رەاكتسييا قوعامنىڭ ٶز سٷيٸكتٸسٸنە رەنٸشٸن, نارازىلىعىن بٸلدٸرۋ عانا. بۇل – سىن, اشىق پٸكٸرتالاس, بٸراق «cancel» دەڭگەيٸنە جەتپەگەن قۇبىلىس.
ەگەر بولاشاقتا تەلەارنالار, تەاترلار نەمەسە دەمەۋشٸلەر تۇرسىنبەكپەن جۇمىس ٸستەۋدەن ناقتى تٷردە باس تارتسا, مٸنە, سول كەزدە عانا بٸز «cancel culture» تۋرالى ايتا الامىز.
قازٸر بولىپ جاتقان جاعداي – قوعامنىڭ ويانا باستاعانىنىڭ بەلگٸسٸ. ەيەلدەردٸڭ ٷنسٸز قالماي, ٶز تەجٸريبەسٸن اشىق ايتۋى – ٷلكەن مەدەني ٶزگەرٸس. بۇل قۇبىلىستى «وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا قاۋٸپ» دەپ ەمەس, جىلدار بويى ٷنسٸز قالعان ەيەلدەردٸڭ جان ايقايىنىڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ تٷسٸنۋ كەرەك.
سوندىقتان مٶلدٸردٸ كەمسٸتٸپ, ونىڭ سىنىن «بۋللينگ» نەمەسە «جامان پيعىل» دەپ قابىلداماۋ قاجەت. كەرٸسٸنشە, بۇل – قوعامداعى ەتيكا, ادام قۇقىعى, ەمپاتييا تۋرالى پٸكٸرتالاستىڭ باستاماسى.
بٸز كەز كەلگەن پٸكٸرتالاستى مەدەنيەت پەن ەتيكا شەڭبەرٸندە جٷرگٸزە بٸلۋٸمٸز كەرەك. سەبەبٸ «cancel culture»-نٸڭ دە, سٶز بوستاندىعىنىڭ دا تٷپكٸ ماقساتى – ادامگەرشٸلٸك پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارتتىرۋ.
ەتيكا مەسەلەسٸن اريستوتەل زامانىنان بەرٸ تالقىلاپ كەلەمٸز. «Ethos» – مٸنەز, رۋح دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. «زاڭ بار جەردە ەتيكا نەگە كەرەك?» دەگەن سۇراق جيٸ تۋىندايدى. سەبەبٸ زاڭ – سىرتقى تەرتٸپتٸ, ال ەتيكا – ٸشكٸ ار-وجداندى رەتتەيدٸ. ەگەر قوعام تەك زاڭمەن ٶمٸر سٷرسە, ول ادامگەرشٸلٸكسٸز, ال ەگەر تەك ەتيكامەن ٶمٸر سٷرسە, تەرتٸپسٸز بولار ەدٸ. سوندىقتان ەكەۋٸ قاتار جٷرۋٸ كەرەك.
قازٸر بٸز قازاقستاندا جاڭا كەزەڭگە اياق باسىپ وتىرمىز. ەيەلدەردٸڭ ٷنسٸزدٸك سپيرالٸ بۇزىلدى. ەندٸ ەشكٸم ٷنسٸز قالمايدى. بۇل – دامۋدىڭ بەلگٸسٸ.
مٶلدٸر دە, تۇرسىنبەك تە جەكە تۇلعالار, بٸراق ولاردىڭ وقيعاسى – تۇتاس قوعامنىڭ ايناسى. بٸز بۇل جاعدايدان ٷيرەنٸپ, ەدٸل, مەيٸرٸمدٸ ەرٸ سىندارلى قوعام بولۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك.
سالتانات ەسكەربەكقىزى, PR مامانى:
«سىناعانىڭ بەرٸ cancel culture ەمەس»
جالپى شىعىس قوعامدارىنداعى «ۇيات» دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸ جاي عانا سٶز ەمەس. ونىڭ تٷپكٸ ماعىناسىندا تەرەڭ ەتيكا, ەدەپ, ادامگەرشٸلٸك جاتىر.
ادامگەرشٸلٸك تۇرعىسىنان ٶمٸردە ادام ٶز ەدەبٸن ساقتاۋى كەرەك. مەدەنيەتتٸ بولۋى, كٶپشٸلٸك الدىندا ٶزٸن ۇستاۋى – مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ «ۇيات» ۇعىمىنىڭ تٷپ تامىرىندا جاتىر. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز بۇل سٶزدٸڭ مەنٸن بۇرمالاپ, ستەرەوتيپكە اينالدىرىپ جٸبەردٸك. ال شىن مەنٸندە, «ۇيات» تٷسٸنٸگٸنٸڭ تٷبٸندە ٷلكەن فيلوسوفييا بار.
مىسالى, ادام كٶپشٸلٸك الدىنا شىققاندا, ول تەك ٶز اتىنان ەمەس, قوعام مەدەنيەتٸنٸڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالايدى. مەدەنيەت ادامى, ساحنا ادامى – بەرٸ ٶز ٸسٸمەن ٷلگٸ كٶرسەتۋٸ تيٸس. «ماعان قاراپ, ٶزگەلەر نە ٷيرەنەدٸ?» دەگەن سۇراق ەربٸر ادامنىڭ ساناسىندا تۇرۋى كەرەك.
«ۇيات» دەگەنٸمٸز – قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋ. سوندىقتان ونىڭ ار جاعىندا ٷلكەن مورالدىق مازمۇن جاتىر.
مىسالعا, بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزدەگٸ «قىز جٸبەك» فيلمٸن ەسكە الايىق. وندا بەكەجان تٶلەگەندٸ ٶلتٸرگەن سوڭ, حالىق ونى باتىر بولسا دا, ەرجٷرەك بولسا دا, كەشٸرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ دالا زاڭىندا ەدٸلەت پەن ۇيات بەرٸنەن جوعارى تۇرعان. سول فيلمدە بەكەجاندى جازالاۋ سەتٸ بار, ونىڭ باسىن يدٸرٸپ, حالىق الدىندا ۇياتقا قالدىرادى. بۇل – «جەرگە قاراتتى» دەگەن ۇعىمنىڭ كٶرٸنٸسٸ.
قازاق «قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادٸرٸمنٸڭ كەتكەنٸنە جىلايمىن» دەيدٸ. وسى ماقالدىڭ ٶزٸندە ٷلكەن مەن بار. قازاقتىڭ دالا زاڭىندا, ماقال-مەتەلدەرٸندە تۇنىپ تۇرعان ەتيكا مەن مەدەنيەت بار. بۇرىن تەرتٸپ پەن قوعامدى ۇستاپ تۇرعان دا – وسى مورالدىق فيلوسوفييالار ەدٸ.
سوندىقتان قازاق «قارابەت بولدى» دەيدٸ. بۇل – ۇياتقا قالدى, ابىرويىنان ايرىلدى دەگەن سٶز. ياعني ەركٸم ٶزٸنٸڭ بەدەلٸمەن, ابىرويىمەن ٶمٸر سٷرگەن.
بٸز كەيٸن بۇل ۇعىمدى بۇرمالاپ, تار ماعىنادا تٷسٸنەتٸن بولدىق. بٸراق شىن مەنٸندە, ونىڭ تٷپ نەگٸزٸندە ەدەپ, مەدەنيەت, ٶز-ٶزٸڭدٸ ۇستاۋ مەدەنيەتٸ جاتىر.
بۇل نە ٷشٸن قاجەت? ٶيتكەنٸ قوعامدا ادامدار بەلگٸلٸ بٸر ورتاق ەرەجەنٸ ساقتاۋى كەرەك. «اق – اق, قارا – قارا» دەپ ايتۋ ٷشٸن.
بٸراق قازٸرگٸ زاماندا, ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە, «ماعان ۇنايدى – ۇنامايدى», «مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸم بار» دەگەن ۇستانىمدار كٶبەيٸپ كەتتٸ. ادامدار جەكە پٸكٸر مەن قوعامدىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ شاتاستىرادى. ەركٸمنٸڭ جەكە وي ايتۋعا قۇقى بار, بٸراق ول كٶپشٸلٸككە زييان كەلتٸرمەۋٸ تيٸس.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸندە ەموتسيياسىن باسقارا المايتىندار كٶبەيدٸ. بٸرەۋ ٷشٸن بەيتاراپ نەرسە, ەكٸنشٸ ادامعا اۋىر تيٸپ جاتادى. سول سەبەپتٸ كەز كەلگەن ٸس-ەرەكەتتٸڭ دە, مٸنەزدٸڭ دە بەلگٸلٸ بٸر شەگٸ بولۋى كەرەك.
قازاقتا «ٷلكەندٸ سىيلا, كٸشٸنٸ قۇرمەتتە» دەيدٸ. مٸنە, وسى تەرٸزدٸ ەرەجەلەر ساقتالماسا, قوعامدا «cancel culture» سەكٸلدٸ تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتەر پايدا بولادى.
مەنٸڭ ايتايىن دەگەنٸم, «اق پەن قارا» دەگەن ۇستانىم. ياعني, بٸرەۋدٸ سىناعاندا دا ەدٸلەت بولۋ كەرەك. سىناعانىڭ بەرٸ cancel culture ەمەس.
سىننىڭ ٶزٸ ەدٸلەتتٸ, نەگٸزدٸ بولۋى تيٸس.
مىسالى, مەن ەڭگٸمەنٸ اقشا, تابىس تاقىرىبىنان باستاعام. بٸرەۋدٸڭ تابىسى جوعارى, بٸرەۋدٸڭ تابىسى تٶمەن بولۋى مٷمكٸن. بٸراق تابىسى تٶمەن ادام باي ادامدى نەگە سىنايدى? ول نەنٸ سىنايدى? ەگەر ەلگٸ تابىسى جوعارى ادام ٶمٸردە ەڭبەكتەنٸپ, ٸزدەنٸپ, قوسىمشا وقىپ, ماشىقتانىپ, كٷندٸز-تٷنٸ ەڭبەك ەتٸپ جەتسە, وندا ول ادامدى سىناۋعا بولا ما?
ياعني, ادامنىڭ ەڭبەگٸ بار, قابٸلەتٸ بار, ٶمٸرگە دەگەن تالپىنىسى بار. ول ٶزٸ جۇمىس ٸستەپ, ٶز ەڭبەگٸمەن جەتٸپ وتىر. ال بٸرەۋ ونى جاي عانا قىزعانىشپەن سىنايتىن بولسا, بۇل – ەدٸلەتتٸ سىن ەمەس.
سوندىقتان بٸرەۋدٸ سىناماس بۇرىن, «مەنٸڭ ايتىپ تۇرعانىم ەدٸلەتتٸ مە, جوق پا?» دەپ ويلانۋ كەرەك. مٷمكٸن, ول ادام جاي عانا ساعان ۇنامايتىن شىعار, مٸنەزٸ باسقا شىعار. ال ەگەر مەسەلە جەكە قاتىناسىڭا بايلانىستى بولسا, ول بٶلەك ەڭگٸمە.
مىسال رەتٸندە جۋىردا بولعان وقيعانى الايىق. قايرات فۋتبول كومانداسى مادريدپەن ويناعاندا, نۇرلان قويانباەۆ پەن پرەزيدەنت پۋلىنداعى بٸر جۋرناليست اراسىندا كيكٸلجٸڭ تۋىندادى. نۇرلان قويانباەۆ جۋرناليستكە: «بالتاباەۆ پرەزيدەنتتٸڭ جانىندا جٷرٸپ قۇتىرىپ كەتٸپسٸز عوي. كويانباەۆ ەمەس, نۋرلان كويانباەۆ دەپ جازبايسىز با? پاتريوت بولساڭىز قازاقشا جازىپ جٸبەرمەيسٸز با?» دەگەن سەكٸلدٸ رەنٸش بٸلدٸردٸ.
كەيٸن بۇل جاعداي ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ٷلكەن تالقىعا اينالدى. كٶپشٸلٸك جۋرناليستٸ ەمەس, كەرٸسٸنشە نۇرلان قويانباەۆتى سىناي باستادى. ال شىن مەنٸندە, جۋرناليستٸڭ سىنى ورىندى ەدٸ.
ول نۇرلان قويانباەۆتىڭ قايرات كومانداسىنا قاتىستى ايتقان قالجىڭىن سىنعا العان بولاتىن. ٶيتكەنٸ نۇرلان قويانباەۆ وتاندىق كوماندانى مىسقىلداپ, كٷلكٸگە اينالدىرعانداي بولدى.
ال شىن نامىستى ازامات بولسا, كەرٸسٸنشە, ٶز ەلٸمٸزدٸڭ كومانداسىن قولداماي ما?
مەن ٶزٸم دە سول جۋرناليستٸڭ جازباسىن وقىدىم. ول جەردە ايتىلعان وي ەدٸل دەپ سانايمىن. نۇرلان قويانباەۆ – ٶز ٸسٸنٸڭ شەبەرٸ, سٷيٸكتٸ اكتەر, كينوپروديۋسەر. بٸراق دەل سول سەتتەگٸ قالجىڭى ورىنسىز بولدى. ٶيتكەنٸ ۇلت نامىسى مەن مەدەنيەتٸنە كەلگەندە ەزٸلدٸڭ دە شەگٸ بار.
ال ەندٸ كٶپشٸلٸك ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە نۇرلان قويانباەۆتى ەمەس, سول جۋرناليستٸ سىناپ, ونىڭ جەكە باسىنا تيٸسٸپ كەتتٸ. «ول كٸم ٶزٸ? پرەزيدەنت پۋلىندا جٷرگەنٸ ٷشٸن كەۋدەسٸن كەرٸپ جٷر مە?» دەگەن سيياقتى پٸكٸرلەر ايتىلدى. بۇل – دۇرىس ەمەس.
مەسەلە ونىڭ قاي جەردە ٸستەيتٸنٸ ەمەس, ايتىپ تۇرعان ويىنىڭ ەدٸلدٸگٸندە. ەگەر ول دۇرىس نەرسەنٸ ايتىپ وتىرسا, بٸز سونى مويىنداي بٸلۋٸمٸز كەرەك.
ٶكٸنٸشكە قاراي, قوعامدا جيٸ كەزدەسەتٸن قۇبىلىس, بٸر مەسەلەنٸ تالقىلاي وتىرىپ, ادامدار نەگٸزگٸ تاقىرىپتان اۋىتقىپ كەتەدٸ. بٸرەۋدٸڭ كيٸمٸن, ٸشكەن-جەگەنٸن, جۇمىس ورنىن, جاسىن, ەلەۋمەتتٸك ستاتۋسىن سٶز ەتەدٸ. بۇل –مەدەنيەتتٸڭ تٶمەندەگەنٸ.
سوندىقتان مەنٸڭ تٷيٸندەپ ايتايىن دەگەنٸم: ادام سىن ايتقاندا دا ەدٸل بولۋ كەرەك. سىننىڭ ٶزٸندە دە شەكارا, مەدەنيەت, ەتيكا بولۋى تيٸس.
مەن cancel culture-دٸ قۇبىلىس دەپ ايتپاس ەدٸم. سەبەبٸ قۇبىلىس دەگەنٸمٸز –بۇرىن-سوڭدى بولماعان, جاڭا, قوعامعا بەيتانىس نەرسە. ال cancel culture بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزدە بۇرىننان بار «ۇيات», «ەدەپ», «جاراسىم» ۇعىمدارىنىڭ جاڭا اتاۋى عانا.
يە, cancel culture كەرەك. بٸراق ول بەلگٸلٸ بٸر شەكتە, مەدەنيەت پەن ەتيكا ساقتالعان جاعدايدا عانا پايدالى بولادى. ەگەر ادام ٶز ويىن ەركٸن, بٸراق سىپايى تٷردە جەتكٸزە بٸلسە, ول پٸكٸر الۋاندىعىن دامىتادى, قوعامدا اشىق ديالوگ قالىپتاستىرادى. بۇل – كەز كەلگەن دامىعان قوعامعا قاجەت قاسيەت.
ەركٸمنٸڭ ٶز پٸكٸرٸ بار, ەركٸم دٷنيەنٸ ەرتٷرلٸ تٷسٸنەدٸ. بٸراق سول پٸكٸردٸ ورتاعا سالماس بۇرىن, ونىڭ مەدەنيەتٸن, ەدەبٸن ساقتاۋ قاجەت. ەگەر سىن كونسترۋكتيۆتٸ, ياعني تٷزەتۋگە, جاقسارتۋعا باعىتتالعان بولسا, ول ٶتە پايدالى. مۇنداي پٸكٸر الماسۋ ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا, ويلاۋ مەدەنيەتٸنٸڭ ٶسۋٸنە, ادامنىڭ جەكە دەڭگەيٸنٸڭ كٶتەرٸلۋٸنە ەسەر ەتەدٸ.
شىن مەنٸندە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ ارقاسىندا بٸز قوعامداعى ەدٸلەتسٸزدٸكتەردٸ, تەڭسٸزدٸكتەردٸ اشىق ايتۋعا مٷمكٸندٸك الدىق. كەز كەلگەن ادامنىڭ قۇقى تاپتالعان جاعدايدا, ەدٸلەتسٸزدٸككە قارسى پٸكٸر ايتۋ, بۇل cancel culture-دٸڭ دۇرىس, پايدالى تٷرٸ. ياعني ەدٸل سىن, ورىندى ايىپتاۋ.
مۇنداي جاعدايدا cancel culture قوعامنىڭ ٶسۋٸنە, ٶزگەرۋٸنە كٶمەكتەسەدٸ. سەبەبٸ قوعام توقتاپ قالمايدى, ول ٷنەمٸ دامۋدا. سوندىقتان اشىق پٸكٸر بٸلدٸرۋ, ٶز ويىڭدى ايتۋ – قاجەت نەرسە. بٸراق ول ەرقاشان مەدەني شەڭبەردە بولۋى تيٸس.
ال ەگەر cancel culture بەيبەرەكەت ايىپتاۋعا, جەك كٶرۋگە, ادامنىڭ جەكە ٶمٸرٸنە ارالاسۋعا اينالسا, وندا ول تەرٸس قۇبىلىسقا اينالادى. سەبەبٸ ادامنىڭ جەكە ٶمٸر سٷرۋگە, جەكە باقىتتى بولۋعا كونستيتۋتسييالىق قۇقىعى بار.
بٸرەۋدٸ سىناماس بۇرىن, «مەن ونىڭ جەكە ٶمٸرٸنە قول سۇعىپ تۇرعان جوقپىن با?» دەپ ويلاۋ كەرەك. ەگەر ول ادامنىڭ جەكە تاڭداۋى بولسا, وندا ونى سىناۋعا بٸزدٸڭ قۇقىعىمىز جوق. ەركٸم ٶز ٶمٸرٸمەن اينالىسقانى دۇرىس.
ال ەگەر cancel culture قوعامداعى شىنايى ەلەۋمەتتٸك, مەدەني نەمەسە ەتيكالىق مەسەلەلەردٸ قوزعاۋعا باعىتتالسا, وندا ول ٶتە پايدالى قۇرال.
بٸراق سوڭعى جىلدارى كٶپشٸلٸك كەيدە جۇلدىزداردىڭ جەكە ٶمٸرٸن تالقىلاۋعا تىم ەۋەستەنٸپ كەتتٸ. مىسالى, كٸم كٸمگە عاشىق بولدى, كٸم اجىراستى — بۇل جەكە مەسەلە. بۇل جەردە قوعام ارالاسۋعا تيٸس ەمەس. ٶيتكەنٸ ەر ادامنىڭ سەزٸمٸ, تاڭداۋى ٶز ەركٸندە.
دەگەنمەن, ەگەر بەلگٸلٸ تۇلعا كٶپشٸلٸك الدىندا جٷرٸپ, وتباسى قۇندىلىعىن, ادامدىق ەدەپتٸ بۇزسا, قوعام وعان باعا بەرۋگە قۇقىلى. سەبەبٸ ول ٷلگٸ كٶرسەتەتٸن ادام.
مٸنە, وسى جەردە cancel culture-دٸڭ ورىندى جاعى بار: ول ادامعا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ەسكە سالادى.
ياعني, جۇلدىزدار, تانىمال تۇلعالار دا ٶزدەرٸن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتەن جوعارى قويماۋى كەرەك.
سول سەبەپتٸ cancel culture كەيدە پايدالى رٶل اتقارادى: ول ادامدارعا, ەسٸرەسە تانىمال تۇلعالارعا ٶز ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ سالدارىن ۇمىتپاۋعا, مەدەنيەت پەن ەدەپتٸ ساقتاۋعا ەسكەرتۋ جاسايدى.
كەز كەلگەن سىن – بۇل مٷمكٸندٸك. بٸراق سول سىننىڭ ٸشٸندە نە ايتىلىپ جاتىر, ول نەدەن تۋىنداپ وتىر, مٸنە, مەسەلە سوندا. ەگەر سىن كونسترۋكتيۆتٸ بولسا, ياعني ونىڭ ٸشٸندە ناقتى ادام قۇقىعى, قوعامدىق نورمالار, دەستٷرگە نەمەسە مورالدىق-ەتيكالىق قۇندىلىقتارعا قايشى مەسەلەلەر سٶز بولسا, وندا مۇنداي سىن پايدالى.
كەز كەلگەن ادامعا, ول جۇلدىز بولسىن, قوعام قايراتكەرٸ بولسىن, نە جاي ادام بولسىن, سىن ايتىلۋى مٷمكٸن. ەگەر سول سىننىڭ ٸشٸندە ەدٸلەتتٸلٸك, زاڭدىلىق بولسا, ول ادامعا ٶزٸن, ٶز ٸسٸن جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
پيار سالاسىندا نەمەسە قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىندا دا سىن – رەسۋرس. مىسالى, كليەنتتٸڭ شاعىمى قىزمەتتٸ جەتٸلدٸرۋگە كٶمەكتەسەدٸ. بۇل – كەرٸ بايلانىس. سوندىقتان سىننىڭ تٷر-تٷرٸ بار, بٸراق ەڭ ماڭىزدىسى, ونىڭ مازمۇنى مەن ماقساتى.
پيار تۇرعىسىنان قاراساق, سىن – ٶسۋ مەن دامۋ قۇرالى. بٸراق قازٸرگٸ تەندەنتسييا, ياعني ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ جاپپاي جامانداۋ, بۇل – ٷلكەن قاۋٸپ.
نەگە? ٶيتكەنٸ ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەموتسيياسىن باسقارا المايدى. كەيدە اشۋمەن جازىلعان پٸكٸرلەر, بالاعات, قارعاۋ – شەكتەن شىعىپ كەتەدٸ.
مەن كەيدە وسىنداي اگرەسسيۆتٸ پٸكٸرلەردٸڭ اۆتورلارىنىڭ پاراقشاسىنا كٸرٸپ, زەرتتەپ قارايمىن. سەبەبٸ ٶزٸم وسى سالا مامانىمىن. سوندا بايقايتىنىم, مۇنداي ادامداردىڭ كٶبٸندە ٸشكٸ اشۋ, جەكە ٶمٸرٸندەگٸ قاناعاتسىزدىق, ٶز ٶمٸرٸنە جاۋاپكەرشٸلٸك الماۋ بار.
بۇعان قوسا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە «بوتتار» دەپ اتالاتىن جاساندى اككاۋنتتار بار. ولار ەدەيٸ قوعامدا جانجال, ۇلتارالىق قاقتىعىس تۋدىرۋ ٷشٸن جازبا قالدىرادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازاقستاندا دا مۇنداي بوتتاردىڭ بار ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى, ولاردىڭ كٶبٸ سىرتتان باسقارىلۋى دا مٷمكٸن.
سوندىقتان مۇندا ەكٸ تٷرلٸ قاۋٸپ بار:
ەموتسييالىق مەدەنيەتتٸڭ تٶمەندەۋٸ, ياعني ادامداردىڭ ٶز اشۋىن, ەموتسيياسىن باقىلاماۋى.
مانيپۋلياتسييا مەن جالعان ستاتيستيكا, ياعني جاساندى اككاۋنتتار ارقىلى قوعامنىڭ پٸكٸرٸن بۇرمالاۋ.
مىسالى, ەلەمدٸك تەجٸريبەدە مۇنداي جاعدايلار كٶپ بولعان. رەسەيدە ەنشٸ السۋدىڭ قىزى قاتىسقان حالىقارالىق بايقاۋدا بوت-فەرمالار داۋىس بەرٸپ, ونى بٸرٸنشٸ ورىنعا شىعارىپ جٸبەرگەن جاعداي ەسٸڭٸزدە شىعار.
سول سيياقتى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جاساندى اككاۋنتتار اشىپ, پٸكٸر جازۋ, ۇلتارازدىق تۋدىرۋ, نەمەسە پەتيتسييالارعا جالعان قول جيناۋ, بۇل – ٶتە قاۋٸپتٸ قۇبىلىس.
ياعني بٸز كەيدە شىنايى قوعام پٸكٸرٸن ەمەس, بوتتاردىڭ مانيپۋلياتسيياسىن كٶرٸپ وتىرمىز.
سوندىقتان قوعام رەتٸندە بٸز بۇل مەسەلەلەرگە ساۋاتتى قاراۋىمىز كەرەك. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ ەر اقپاراتقا سەنە بەرمەي, ونى تەكسەرۋ مەدەنيەتٸن دامىتۋىمىز قاجەت.
تاعى بٸر ماڭىزدى نەرسە, ادامدار ٶز ٶمٸرٸنە جاۋاپكەرشٸلٸك الۋى كەرەك. بٸرەۋدٸڭ ٶمٸرٸن تالقىلاپ, ۋاقىت جوعالتقانشا, سول ۋاقىتتى ٶز دامۋىنا, ٶز ٸسٸنە, ٶز باقىتىنا جۇمساعان ەلدەقايدا پايدالى.
جاپپاي جەك كٶرۋشٸلٸك مەدەنيەتٸنٸڭ ارتىندا كٶبٸنە جەكە جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قاشۋ تۇرادى. كەيبٸر ادامدار ٶز ٶمٸرٸنە كٶڭٸلٸ تولماي, كٸنەنٸ مەملەكەتتەن, باسقالاردان ٸزدەيدٸ. بٸراق بۇل دا ساۋات پەن سانانىڭ مەسەلەسٸ.
ادامنىڭ مٸنەز-قۇلقىن زەرتتەيتٸن پسيحولوگييادا بەلگٸلٸ ۇعىم بار: بالا كەزٸندە اتا-اناسى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا السا, ول ەسەيگەن سوڭ دا سوعان ٷيرەنٸپ قالادى. كەيٸن ٶمٸرٸندە قيىندىق تۋسا, ونى بٸرەۋ كەلٸپ شەشٸپ بەرەدٸ دەپ كٷتەدٸ. سول سەبەپتٸ كەيبٸر ەرەسەك ادامدار دا جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قاشادى, جەڭٸل جول ٸزدەيدٸ.
مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ قوعامداعى اگرەسسييا مەن جەك كٶرۋشٸلٸككە سەبەپ بولاتىن تەرەڭ پسيحولوگييالىق جەنە مەدەني فاكتورلار.
قورىتىندىلاي ايتقاندا, بٸزگە ەڭ قاجەتٸ – سىن مەدەنيەتٸ.
ياعني سىن ايتقاندا:
ەدٸل بولۋ,
ناقتى دەلەلگە سٷيەنۋ,
جەكە ٶمٸر مەن جەكە شەكارالاردى قۇرمەتتەۋ,
ەموتسيياعا ەرٸك بەرمەۋ.
سوندا عانا سىن قوعامنىڭ دامۋىنا, ادام ساناسىنىڭ ٶسۋٸنە قىزمەت ەتەدٸ.
سونىمەن «cancel culture» قازٸرگٸ قوعامدا ادامگەرشٸلٸك, ەتيكا جەنە مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ەسكە سالاتىن قۇرال رەتٸندە كٶرٸنٸس تاۋىپ جاتىر. پسيحولوگ ەلييا بازارباي ونى ادامعا سىناق رەتٸندە قابىلداۋعا بولاتىن قۇبىلىس دەپ باعالاسا, فەمينيست ەيگەرٸم قۇسايىنقىزى قوعامداعى ەدٸل سىن مەن بەيبەرەكەت ايىپتاۋ اراسىنداعى شەكارانى ايقىنداپ, ەيەلدەردٸڭ ٷنسٸزدٸك سپيرالٸ بۇزىلعانىن اتاپ ٶتتٸ. PR مامانى سالتانات ەسكەربەكقىزى سىن مەن «cancel culture»-نٸڭ مەدەنيەت پەن ەتيكاعا نەگٸزدەلگەندە عانا پايدالى ەكەنٸن, ال جەكە ٶمٸرگە ارالاسۋ تەرٸس قۇبىلىسقا ەكەلەتٸنٸن ايتتى. ياعني «cancel culture» قوعام ٷشٸن پايدالى بولۋ ٷشٸن ەدٸل, كونسترۋكتيۆتٸ, مەدەني جەنە مورالدىق شەڭبەردە جٷزەگە اسۋى تيٸس. ول جەكە تۇلعانى جازالاۋ قۇرالى ەمەس, كەرٸسٸنشە, تانىمال ادامدارعا ٶز ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ سالدارىن ەسكە سالاتىن جەنە قوعامداعى ەتيكالىق نورمالاردى ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قۇرال.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
