Búgin Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaq tili álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý týraly» Jarlyqqa qol qoidy. Elimiz úshin tarihi oqiǵa dep batyl túrde aita alamyz.
Táýelsizdik tarihynda tuńǵysh ret elimiz qazaq tiliniń jańa grafikasyna aparatyn joldy tańdap aldy. Jańa álipbi týraly óz oiyn QR BǴM ǴK Memleket tarihy institýtynyń direktory, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkit Aiaǵan National Digital History portalymen bólisti.
– Qurmetti Aiaǵan Ǵelmanuly, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qazaq tili álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý týraly jarlyqqa qol qoidy. Qazaq qoǵamy jańa álipbidiń nusqasyn qalai qabyldady? Latyn jazýynyń tarihi máni qandai?
– Sovet Odaǵy ydyraǵannan keiin qazaq jazýyn latyn áripterine aýystyrý máselesi ózekti taqyrypqa ainaldy. Jaqtap jáne qarsy daýys bergender boldy. Kirillitsany saqtaý men latyn árpine kóshirý qajettiligin kótergen dáiekter kóptep keltirildi. Burynǵy Sovet Odaǵy memleketterinde oryn alǵan osy pikirtalastyń azdy-kópti tutas, mádeni, tarihi jáne lingvistikalyq erekshelikteri bar edi. Biraq biz ómir súrip otyrǵan ýaqyt, dúniejúzi men Qazaqstanda bolǵan eleýli ózgerister osy máseleniń tobyqtai túiinin shyǵarady. Qazaq qoǵamy óz álipbiin tuńǵysh ret aýystyraiyn dep turǵan joq. Ol týraly Elbasy N.Á. Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda tolyq túsindirip ketken. Maqalanyń ataýy da, mazmuny da perspektivti ideialarǵa qanyq, Elbasynyń el bolashaǵy týraly oilaryn ashyp kórsetedi. Kólemi shaǵyn bolsa da, maqalada Qazaqstan qoǵamyn jańartýdyń birine-biri uqsas emes tereń mazmundy aspektileri qamtylǵan. Biraq Qazaqstan basshysy maqalasynyń basty jáne aiqyndaýshy ózegi – bul tutas Qazaqstan qoǵamyn jańǵyrtý, eskirgen, ilgeri qozǵalysqa kedergi jasaityn dástúrler men sharttylyqtardan arylý.
– Elbasy «Qazaq tilin latyn árpine kóshirý – bul ana tilimizdiń jahandyq ǵylym men bilimge kirigýin, rýhani tutastyǵyn qamtamasyz etetin biregei qadam» dedi.
– Memleket basshysy latyn jazýyna kóshýdiń tereń tarihi qisyny bar degen bolatyn. Olar: qazirgi tehnologiialyq ortanyń, qazirgi dúniejúzindegi kommýnikatsiianyń, HHI ǵasyrdaǵy ǵylym men bilimniń erekshelikteri dep jazdy. Aitqandai, latyn grafikasynyń tehnologiialyq aspektide, bilim men ǵylym salasynda, mádeni indýstriiada jappai basymdyǵyna qazirgi tańda eshkim kúmán keltirmeidi. Qazir latyn jazýy jalǵyz hristian dininiń katoliktik dástúrimen, jalpy Batys órkenietimen ǵana bailanysty emes, álem elderi ony progress pen ilgeri damýdyń sharty dep baǵalaidy. Qainary tarih qatparlarynda jatqan dástúrli jazý júiesi bar Qytai men Úndistannyń ózi tehnologiialyq jáne ekonomikalyq salalaryn damytý úshin latyn jazýyn jappai qoldanýǵa májbúr. Arab álemi de búgin qujattardy rásimdeýde, qarjy operatsiialary kezinde latyn grafikasyn esh kemistik sanamastan qatar paidalanyp keledi.
– Tarihqa sál sheginis jasar bolsaq, ótken ǵasyrdyń 1929-40 jyldary elimiz latyn jazýyn tarih sahnasynda jańǵyrtty. Sol ýaqytta bul álipbidiń mańyzdylyǵy qandai boldy?
– Ǵasyrlar boiy jáne 1929 jyldyń tamyzyna deiin Qazaqstan aýmaǵynda arab jazýy keń qoldanylyp kelgeni belgili. 1929 jyldan bastap SSRO OAK jáne SSRO HKK Qaýlysymen latyn áripteriniń negizinde qurastyrylǵan «ortaq túrki álipbii» engizildi. Ortaq álipbidi Kavkaz (Ázirbaijan), Povolje (Tatarstan, Bashqurtstan), Ortalyq Aziianyń barlyq respýblikalary paidalandy.
Latyn jazýynyń mańyzy Qazaqstanda ásirese saýatsyzdyqty joiý isinde artty; is qaǵazdary latyn jazýymen júrgizildi, kópdanaly kórkem shyǵarmalar latyn tańbasymen jaryq kórdi. Sábit Muqanov, Beiimbet Mailin jáne Muhtar Áýezovtyń HH ǵasyrdyń 30-jyldarynda shyǵarylǵan eńbekteri latyn árpimen basyldy. Alaida, stalinizm men ortalyqtanǵan biliktiń kúsheiýi saldarynan 1940 jyly kirillitsaǵa ótý týraly sheshim qabyldandy. SSRO ydyrap, Qazaqstan Respýblikasynyń álemdik qoǵamdastyqqa kirýine orai latyn jazýyna kóshý máselesiniń ózektiligi jańa serpin aldy. Máseleni Qazaqstan qoǵamy da, diplomatiialyq korpýs ta, kásipkerler de talai qozǵady. Sondyqtan barsha qazaqstandyqtardyń pikirin eskere kelip, Elbasy N.Á. Nazarbaev 2012 jyldyń jeltoqsanynda óziniń jyl saiynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda 2025 jyldan bastap «álipbidi latyn jazýyna kóshirýdi bastaý» kerektigin atap ótti.
– 2006 jyly Qazaqstan halqy Assambleiasynyń HII sessiiasynda sóilegen sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaev latyn qarpine kóshý qajettiligin aityp, ol qoǵam tarapynan qoldaý tapty. Sol bir jyldary bul másele sheshýin tapqandai jarshy jańalyqtarǵa ulasyp, keiinnen súrleýin taba almai únsiz ketti. Sodan beri Prezident tapsyrmasy týraly kóp aityldy, biraq naqty is jasalmaǵan edi. Tek jeke bir ǵalymdar qazirgi qazaq tilinde beiimdelgen jańa álipbidi jasaýǵa árekettengen.
– Prezident ideiasynan soń, memleket bul jumysty qaita bastady, bir jaǵynan onyń mańyzdylyǵy men kókeitestiligi, ekinshi jaǵynan aldyńǵy jumys nátijesine qanaǵattanbaýshylyǵy týraly aitqan. Sondyqtan ainaladaǵy jaǵdai, álemdik damý úderisi tez ózgermeli jáne bul máselede jyldam, sáikes sharalardy talap etedi.
Qazaq álipbiin latynǵa aýystyrý barysynda azamattardyń ashýyn týdyratyn asyǵys qadamdar bolmaitynyn birden atap ótkim keledi. Bul mánmátininde aqyn Oljas Súleimenov atap ótken «latyn men kirillitsa arasyndaǵy kúres búkil álemdik sipatqa ie» degen oiymen kelisý qiyn. Bul kúres qaida keń taralyp otyrǵany múlde belgisiz. Alaida, Eýropanyń poliak, cheh, slovak, sloven, horvat, t.b. kóptegen slavian halyqtary kóp ǵasyrlar boiy latyn álipbiin qoldanýda jáne odan qandai da bir qarama-qaishylyq taýyp otyrmaǵanyn atap ótemiz. Odan ári Resei men Ýkrainada orys jáne ýkrain tilderin latyn álipbiine aýystyrýǵa pikirtalastar qaita-qaita týyndaidy.
Oljas Súleimenov «j» jáne «z» áripteri qypshaqtardan shyqqanyna oqyrmandardyń erekshe nazaryn aýdartady.
Biraq sonymen birge bul áripter latyn belgisinde tamasha kórsetilgen. Qypshaq tilindegi (qazaq tili qypshaq tildik topqa jatady) kóptegen sózder latynnan shyqqan. Máselen, «f» (filosofiia, fakt), «p» (proekt, postýlat) áripteri bar sózder qypshaqtardyń turmysyna latyn grafikasymen jazatyn halyqtardyń leksikonynan kirgen. Mysal úshin latyn áripterin qoldanyp qypshaq tilinde jazylǵan ortaǵasyrlyq «Kodeks kýmanikýs» jazba eskertkishin qaraý jetkilikti. Osyndai kóptegen mysaldar keltirýge bolady.
Qazirgi Qazaqstanda latyn álipbiimen kirillitsa kóptegen ýaqyt qatar qoldanylatyn bolady. Kirillitsada milliondaǵan danamen ǵylymi kitaptar, kórkem shyǵarmalar jasalǵan. Bul bizdiń úlken bailyǵymyz. Álbette, eshkim de mundai muradan bas tartpaidy.
Qazaqstanda, sondai-aq Ortalyq Aziia, Kavkaz respýblikalarynda dini oryndarda arab grafikasy qoldanylady. Bul – óte qalypty jáne oryndy dástúr. Arabtyń órme jazýyn sovet kezinde bizdiń ata-analarymyz qoldanǵan (aitpaqshy latyn álipbiinde). Sondyqtan da ártúrli álipbilerdiń qatar ómir súrýi bir-birimizdi tolyqtyra túsedi.
– Sonda kirillshe jazylǵan eńbekterimiz ne bolady, degen suraq týyndamaidy ma?
– Joǵaryda atap ketkenimizdei kirill álipbiimen basylǵan kitaptar bizdiń igiligimiz jáne biz ony qoldanatyn bolamyz. Bul suraqta 1920 jyldary latyn álipbiine ótken Túrkiia tájiribesi mańyzdy kórinis bolyp tabady. Olar arab grafikasy negizinde jariialanǵan kóp ǵasyrlyq osmandyq ǵylymi jáne ádebi muralaryn joǵaltpady.
Qazirgi kezeńdegi kompiýterlendirý, baǵdarlamalyq qamtamasyz etý deńgeii, tehnikalyq múmkindikter iri kólemdi mátinderdi lezde transliteratsiialaýǵa múmkindik beredi. Bir tilden ekinshi tilge aýdarý úirenshikti dúniege ainalǵanyn internet qoldanatyn adamdar biledi.
1990 jyldary Ózbekstan, Túrkimenstan, Ázirbaijan elderine ulttyq álipbiin latynǵa aýystyrý neǵurlym qiyn bolǵan edi. Tap osy jaǵdaida Qazaqstan neǵurlym tiimdi jaǵdaida bolyp tabylady. Mysaly, zamanaýi IT-tehnologiialar 1990 jyldarǵa qaraǵanda álipbidi aýdarý, basqa da jumystardy anaǵurlym arzanǵa jasaýǵa múmkindik berip otyr.
Sonymen birge qazaq tilin latyn álipbiine aýystyrýdy júrgizetin qarjylyq shyǵyndar, til reformasyn tejemeýi kerek. Latyn álipbiine ótý – ýaqyt talaby. Ol halyqaralyq arenada Qazaqstannyń básekege qabilettiligi men sýbektiligin aitarlyqtai nyǵaitady. Bizdiń ózindik bai tarihi jáne halyqaralyq tájiribemiz bar, sondyqtan bizdiń mindet – ózgeshe sonshalyqty aýqymdy reformadan ádettegi qatelikter, keleńsiz úrdisterden qutylý bai tájiribemizdi saýatty paidalaný.
Avtor: Arman SÚLEIMENOV
.jpg)