بٷگٸن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. ەلٸمٸز ٷشٸن تاريحي وقيعا دەپ باتىل تٷردە ايتا الامىز.
تەۋەلسٸزدٸك تاريحىندا تۇڭعىش رەت ەلٸمٸز قازاق تٸلٸنٸڭ جاڭا گرافيكاسىنا اپاراتىن جولدى تاڭداپ الدى. جاڭا ەلٸپبي تۋرالى ٶز ويىن قر بعم عك مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بٷركٸت اياعان National Digital History پورتالىمەن بٶلٸستٸ.
– قۇرمەتتٸ اياعان عەلمانۇلى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. قازاق قوعامى جاڭا ەلٸپبيدٸڭ نۇسقاسىن قالاي قابىلدادى? لاتىن جازۋىنىڭ تاريحي مەنٸ قانداي?
– سوۆەت وداعى ىدىراعاننان كەيٸن قازاق جازۋىن لاتىن ەرٸپتەرٸنە اۋىستىرۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ تاقىرىپقا اينالدى. جاقتاپ جەنە قارسى داۋىس بەرگەندەر بولدى. كيريلليتسانى ساقتاۋ مەن لاتىن ەرپٸنە كٶشٸرۋ قاجەتتٸلٸگٸن كٶتەرگەن دەيەكتەر كٶپتەپ كەلتٸرٸلدٸ. بۇرىنعى سوۆەت وداعى مەملەكەتتەرٸندە ورىن العان وسى پٸكٸرتالاستىڭ ازدى-كٶپتٸ تۇتاس, مەدەني, تاريحي جەنە لينگۆيستيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ بار ەدٸ. بٸراق بٸز ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان ۋاقىت, دٷنيەجٷزٸ مەن قازاقستاندا بولعان ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر وسى مەسەلەنٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸن شىعارادى. قازاق قوعامى ٶز ەلٸپبيٸن تۇڭعىش رەت اۋىستىرايىن دەپ تۇرعان جوق. ول تۋرالى ەلباسى ن.ە. نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا تولىق تٷسٸندٸرٸپ كەتكەن. ماقالانىڭ اتاۋى دا, مازمۇنى دا پەرسپەكتيۆتٸ يدەيالارعا قانىق, ەلباسىنىڭ ەل بولاشاعى تۋرالى ويلارىن اشىپ كٶرسەتەدٸ. كٶلەمٸ شاعىن بولسا دا, ماقالادا قازاقستان قوعامىن جاڭارتۋدىڭ بٸرٸنە-بٸرٸ ۇقساس ەمەس تەرەڭ مازمۇندى اسپەكتٸلەرٸ قامتىلعان. بٸراق قازاقستان باسشىسى ماقالاسىنىڭ باستى جەنە ايقىنداۋشى ٶزەگٸ – بۇل تۇتاس قازاقستان قوعامىن جاڭعىرتۋ, ەسكٸرگەن, ٸلگەرٸ قوزعالىسقا كەدەرگٸ جاسايتىن دەستٷرلەر مەن شارتتىلىقتاردان ارىلۋ.
– ەلباسى «قازاق تٸلٸن لاتىن ەرپٸنە كٶشٸرۋ – بۇل انا تٸلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق عىلىم مەن بٸلٸمگە كٸرٸگۋٸن, رۋحاني تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتٸن بٸرەگەي قادام» دەدٸ.
– مەملەكەت باسشىسى لاتىن جازۋىنا كٶشۋدٸڭ تەرەڭ تاريحي قيسىنى بار دەگەن بولاتىن. ولار: قازٸرگٸ تەحنولوگييالىق ورتانىڭ, قازٸرگٸ دٷنيەجٷزٸندەگٸ كوممۋنيكاتسييانىڭ, ححٸ عاسىرداعى عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ دەپ جازدى. ايتقانداي, لاتىن گرافيكاسىنىڭ تەحنولوگييالىق اسپەكتٸدە, بٸلٸم مەن عىلىم سالاسىندا, مەدەني يندۋسترييادا جاپپاي باسىمدىعىنا قازٸرگٸ تاڭدا ەشكٸم كٷمەن كەلتٸرمەيدٸ. قازٸر لاتىن جازۋى جالعىز حريستيان دٸنٸنٸڭ كاتوليكتٸك دەستٷرٸمەن, جالپى باتىس ٶركەنيەتٸمەن عانا بايلانىستى ەمەس, ەلەم ەلدەرٸ ونى پروگرەسس پەن ٸلگەرٸ دامۋدىڭ شارتى دەپ باعالايدى. قاينارى تاريح قاتپارلارىندا جاتقان دەستٷرلٸ جازۋ جٷيەسٸ بار قىتاي مەن ٷندٸستاننىڭ ٶزٸ تەحنولوگييالىق جەنە ەكونوميكالىق سالالارىن دامىتۋ ٷشٸن لاتىن جازۋىن جاپپاي قولدانۋعا مەجبٷر. اراب ەلەمٸ دە بٷگٸن قۇجاتتاردى رەسٸمدەۋدە, قارجى وپەراتسييالارى كەزٸندە لاتىن گرافيكاسىن ەش كەمٸستٸك ساناماستان قاتار پايدالانىپ كەلەدٸ.
– تاريحقا سەل شەگٸنٸس جاسار بولساق, ٶتكەن عاسىردىڭ 1929-40 جىلدارى ەلٸمٸز لاتىن جازۋىن تاريح ساحناسىندا جاڭعىرتتى. سول ۋاقىتتا بۇل ەلٸپبيدٸڭ ماڭىزدىلىعى قانداي بولدى?
– عاسىرلار بويى جەنە 1929 جىلدىڭ تامىزىنا دەيٸن قازاقستان اۋماعىندا اراب جازۋى كەڭ قولدانىلىپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ. 1929 جىلدان باستاپ سسرو واك جەنە سسرو حكك قاۋلىسىمەن لاتىن ەرٸپتەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە قۇراستىرىلعان «ورتاق تٷركٸ ەلٸپبيٸ» ەنگٸزٸلدٸ. ورتاق ەلٸپبيدٸ كاۆكاز (ەزٸربايجان), پوۆولجە (تاتارستان, باشقۇرتستان), ورتالىق ازييانىڭ بارلىق رەسپۋبليكالارى پايدالاندى.
لاتىن جازۋىنىڭ ماڭىزى قازاقستاندا ەسٸرەسە ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ٸسٸندە ارتتى; ٸس قاعازدارى لاتىن جازۋىمەن جٷرگٸزٸلدٸ, كٶپدانالى كٶركەم شىعارمالار لاتىن تاڭباسىمەن جارىق كٶردٸ. سەبيت مۇقانوۆ, بەيٸمبەت مايلين جەنە مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا شىعارىلعان ەڭبەكتەرٸ لاتىن ەرپٸمەن باسىلدى. الايدا, ستالينيزم مەن ورتالىقتانعان بيلٸكتٸڭ كٷشەيۋٸ سالدارىنان 1940 جىلى كيريلليتساعا ٶتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. سسرو ىدىراپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەمدٸك قوعامداستىققا كٸرۋٸنە وراي لاتىن جازۋىنا كٶشۋ مەسەلەسٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ جاڭا سەرپٸن الدى. مەسەلەنٸ قازاقستان قوعامى دا, ديپلوماتييالىق كورپۋس تا, كەسٸپكەرلەر دە تالاي قوزعادى. سوندىقتان بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرە كەلٸپ, ەلباسى ن.ە. نازارباەۆ 2012 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ٶزٸنٸڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا 2025 جىلدان باستاپ «ەلٸپبيدٸ لاتىن جازۋىنا كٶشٸرۋدٸ باستاۋ» كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
– 2006 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حٸٸ سەسسيياسىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ لاتىن قارپٸنە كٶشۋ قاجەتتٸلٸگٸن ايتىپ, ول قوعام تاراپىنان قولداۋ تاپتى. سول بٸر جىلدارى بۇل مەسەلە شەشۋٸن تاپقانداي جارشى جاڭالىقتارعا ۇلاسىپ, كەيٸننەن سٷرلەۋٸن تابا الماي ٷنسٸز كەتتٸ. سودان بەرٸ پرەزيدەنت تاپسىرماسى تۋرالى كٶپ ايتىلدى, بٸراق ناقتى ٸس جاسالماعان ەدٸ. تەك جەكە بٸر عالىمدار قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە بەيٸمدەلگەن جاڭا ەلٸپبيدٸ جاساۋعا ەرەكەتتەنگەن.
– پرەزيدەنت يدەياسىنان سوڭ, مەملەكەت بۇل جۇمىستى قايتا باستادى, بٸر جاعىنان ونىڭ ماڭىزدىلىعى مەن كٶكەيتەستٸلٸگٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان الدىڭعى جۇمىس نەتيجەسٸنە قاناعاتتانباۋشىلىعى تۋرالى ايتقان. سوندىقتان اينالاداعى جاعداي, ەلەمدٸك دامۋ ٷدەرٸسٸ تەز ٶزگەرمەلٸ جەنە بۇل مەسەلەدە جىلدام, سەيكەس شارالاردى تالاپ ەتەدٸ.
قازاق ەلٸپبيٸن لاتىنعا اۋىستىرۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ اشۋىن تۋدىراتىن اسىعىس قادامدار بولمايتىنىن بٸردەن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. بۇل مەنمەتٸنٸندە اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆ اتاپ ٶتكەن «لاتىن مەن كيريلليتسا اراسىنداعى كٷرەس بٷكٸل ەلەمدٸك سيپاتقا يە» دەگەن ويىمەن كەلٸسۋ قيىن. بۇل كٷرەس قايدا كەڭ تارالىپ وتىرعانى مٷلدە بەلگٸسٸز. الايدا, ەۋروپانىڭ پولياك, چەح, سلوۆاك, سلوۆەن, حورۆات, ت.ب. كٶپتەگەن سلاۆيان حالىقتارى كٶپ عاسىرلار بويى لاتىن ەلٸپبيٸن قولدانۋدا جەنە ودان قانداي دا بٸر قاراما-قايشىلىق تاۋىپ وتىرماعانىن اتاپ ٶتەمٸز. ودان ەرٸ رەسەي مەن ۋكراينادا ورىس جەنە ۋكراين تٸلدەرٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە اۋىستىرۋعا پٸكٸرتالاستار قايتا-قايتا تۋىندايدى.
ولجاس سٷلەيمەنوۆ «ج» جەنە «ز» ەرٸپتەرٸ قىپشاقتاردان شىققانىنا وقىرمانداردىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارتادى.
بٸراق سونىمەن بٸرگە بۇل ەرٸپتەر لاتىن بەلگٸسٸندە تاماشا كٶرسەتٸلگەن. قىپشاق تٸلٸندەگٸ (قازاق تٸلٸ قىپشاق تٸلدٸك توپقا جاتادى) كٶپتەگەن سٶزدەر لاتىننان شىققان. مەسەلەن, «ف» (فيلوسوفييا, فاكت), «پ» (پروەكت, پوستۋلات) ەرٸپتەرٸ بار سٶزدەر قىپشاقتاردىڭ تۇرمىسىنا لاتىن گرافيكاسىمەن جازاتىن حالىقتاردىڭ لەكسيكونىنان كٸرگەن. مىسال ٷشٸن لاتىن ەرٸپتەرٸن قولدانىپ قىپشاق تٸلٸندە جازىلعان ورتاعاسىرلىق «كودەكس كۋمانيكۋس» جازبا ەسكەرتكٸشٸن قاراۋ جەتكٸلٸكتٸ. وسىنداي كٶپتەگەن مىسالدار كەلتٸرۋگە بولادى.
قازٸرگٸ قازاقستاندا لاتىن ەلٸپبيٸمەن كيريلليتسا كٶپتەگەن ۋاقىت قاتار قولدانىلاتىن بولادى. كيريلليتسادا ميلليونداعان دانامەن عىلىمي كٸتاپتار, كٶركەم شىعارمالار جاسالعان. بۇل بٸزدٸڭ ٷلكەن بايلىعىمىز. ەلبەتتە, ەشكٸم دە مۇنداي مۇرادان باس تارتپايدى.
قازاقستاندا, سونداي-اق ورتالىق ازييا, كاۆكاز رەسپۋبليكالارىندا دٸني ورىنداردا اراب گرافيكاسى قولدانىلادى. بۇل – ٶتە قالىپتى جەنە ورىندى دەستٷر. ارابتىڭ ٶرمە جازۋىن سوۆەت كەزٸندە بٸزدٸڭ اتا-انالارىمىز قولدانعان (ايتپاقشى لاتىن ەلٸپبيٸندە). سوندىقتان دا ەرتٷرلٸ ەلٸپبيلەردٸڭ قاتار ٶمٸر سٷرۋٸ بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تولىقتىرا تٷسەدٸ.
– سوندا كيريللشە جازىلعان ەڭبەكتەرٸمٸز نە بولادى, دەگەن سۇراق تۋىندامايدى ما?
– جوعارىدا اتاپ كەتكەنٸمٸزدەي كيريلل ەلٸپبيٸمەن باسىلعان كٸتاپتار بٸزدٸڭ يگٸلٸگٸمٸز جەنە بٸز ونى قولداناتىن بولامىز. بۇل سۇراقتا 1920 جىلدارى لاتىن ەلٸپبيٸنە ٶتكەن تٷركييا تەجٸريبەسٸ ماڭىزدى كٶرٸنٸس بولىپ تابادى. ولار اراب گرافيكاسى نەگٸزٸندە جارييالانعان كٶپ عاسىرلىق وسماندىق عىلىمي جەنە ەدەبي مۇرالارىن جوعالتپادى.
قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ كومپيۋتەرلەندٸرۋ, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيٸ, تەحنيكالىق مٷمكٸندٸكتەر ٸرٸ كٶلەمدٸ مەتٸندەردٸ لەزدە ترانسليتەراتسييالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٸر تٸلدەن ەكٸنشٸ تٸلگە اۋدارۋ ٷيرەنشٸكتٸ دٷنيەگە اينالعانىن ينتەرنەت قولداناتىن ادامدار بٸلەدٸ.
1990 جىلدارى ٶزبەكستان, تٷركٸمەنستان, ەزٸربايجان ەلدەرٸنە ۇلتتىق ەلٸپبيٸن لاتىنعا اۋىستىرۋ نەعۇرلىم قيىن بولعان ەدٸ. تاپ وسى جاعدايدا قازاقستان نەعۇرلىم تيٸمدٸ جاعدايدا بولىپ تابىلادى. مىسالى, زاماناۋي IT-تەحنولوگييالار 1990 جىلدارعا قاراعاندا ەلٸپبيدٸ اۋدارۋ, باسقا دا جۇمىستاردى اناعۇرلىم ارزانعا جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر.
سونىمەن بٸرگە قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە اۋىستىرۋدى جٷرگٸزەتٸن قارجىلىق شىعىندار, تٸل رەفورماسىن تەجەمەۋٸ كەرەك. لاتىن ەلٸپبيٸنە ٶتۋ – ۋاقىت تالابى. ول حالىقارالىق ارەنادا قازاقستاننىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ مەن سۋبەكتٸلٸگٸن ايتارلىقتاي نىعايتادى. بٸزدٸڭ ٶزٸندٸك باي تاريحي جەنە حالىقارالىق تەجٸريبەمٸز بار, سوندىقتان بٸزدٸڭ مٸندەت – ٶزگەشە سونشالىقتى اۋقىمدى رەفورمادان ەدەتتەگٸ قاتەلٸكتەر, كەلەڭسٸز ٷردٸستەردەن قۇتىلۋ باي تەجٸريبەمٸزدٸ ساۋاتتى پايدالانۋ.
اۆتور: ارمان سٷلەيمەنوۆ
.jpg)