…«Aspanǵa kóterilgen aq tas týra,
Sekildi ańyzdaǵy aqbas býra.
Kóbigin qaitadan ol kólge berip,
Qaiyńǵa kóleńdetip jappas shýda.
Jinalǵan tabiǵattyń asyly bar,
Etegi – appaq qaiyń, basy – shynar.
Kóksheniń kúmbezindei kóterilip,
Oinaidy jalt-jult etip jasyl munar»
(Syrbai Máýlenov)
Erte, erte, ertede qazirgi Býrabai kóliniń jaǵasyn aqbas býra mekendegen desedi. Oisyl qaranyń urpaǵy kieli janýar jaýgershilik zamanda kól mańyna turaqtaǵan ejelgi qazaq jurtynyń qorǵaýshysy hám habarshysy bolypty. Qily kezeńde dushpannyń taianǵanyn alystan sezetin aqbas býra býyrqanǵan baqsydai aýzynan aq kóbik shashyp, eńirep-bozdap, taý-tasty kezip, halyqqa jaýdyń jaqyndaǵandyǵy týraly belgi beredi eken. Sodan eldiń etek-jeńin jinaǵan erleri bes qarýyn qamdanyp, jaýǵa qarsy attansa, qariialary men bala-shaǵasy osy óńirdiń taý-tasyna tyǵylyp-panalap, aman qalyp otyrǵan.
Aqbas býra beibit kúnde jaibaraqat kúige túsip, mamyrajai jaiylyp júre bergen. Ákki jaýdyń ailasy taýsylǵan mergenderi ańdyp júrip, aqyry, aqbas býrany atyp óltiredi. Qasietti Oisyl qara tizerlep shókken boiy qulaǵan jerinde qara tasqa ainalyp qatyp qalǵan desedi.
Tabiǵattyń osy bir tańǵajaiyp sulý buryshyn atalarymyz ejelden-aq Býrabai dep atapty. Býra túieniń ataýy. Halyq Kókshetaý óńirinde ómir súrgen túieler týraly joǵarydaǵy ańyzdy saqtap qalǵan. Osy ańyzǵa sáikes Kókshetaý taýlarynyń birinde eki órkeshti túieniń beinesi saqtalǵan. Jergilikti jerdiń biik shyńy – Kókshetaý. Panoramalyq kórinistiń biri – ońtústikke qarai ornalasqan Býrabai taýy (690 m). Odan ońtústikke qarai Shýche qyraty ornalasqan, onyń eń biik núktesi «Jeke batyr» (826 m) dep atalady.
Osy taýdyń baýraiyndaǵy Býrabai kóliniń jaǵasynda Býrabai kenti ornalasqan. Kent Kókshetaý oblysynyń Shortandy aýdanyna qaraidy. Halqynyń sany 30 000-nan asa adam.
Kent pen kóldiń ainalasy qalyń orman jáne biiktigi ártúrli deńgeidegi taýlarmen qorshalǵan. Meniń nazarymdy aýdarǵan dúnie kenttiń Býra jáne bai degen eki birikken sózden turatyn ataýy jáne onyń orta jerinde ornalasqan qatar jatqan úsh tas úiindisi boldy.
Úsh úiindiniń jalpy uzyndyǵy 150 metr shamasynda. Úzilgen eki jerinde tastyń tabany anyq baiqalady. Úshinshi úiik kúnshyǵys baǵytqa qarai 45 ͦburylǵan. Týra býranyń kúnshyǵysqa qarap turǵan beinesin beredi.
Meni tańdandyrǵan nárse shetki tas úiindiniń shógip jatqan alyp býranyń artqy bóliginen aýmai turǵany boldy. Bul tas úiindiniń uzyndyǵy 40-50 metr shamasynda, biiktigi 5-6 qabat úidiń biiktigimen shamalas. Eni 30-40 metrdei. Zer salyp qaraǵan adamǵa úiindiniń tabany óńdelgen taspen qalanyp, ortasy qotyr taspen toltyrylyp, syrty túp-túzý óńdelgen tas plitalarmen adam qolymen jymdastyryla qaptalǵany anyq baiqalady (Mańǵystaýdaǵy ejelgi kesenelerdiń barlyǵy derlik osylai, ortasy qotyrtaspen toltyrylyp syrty men ishi óńdelgen tastarmen qaptalǵan). Bul úiindiniń aldyńǵy betinen aiqyn kórinedi.
Orta da 20 metrdei jeri úzilgen, biraq jerde ústi alynǵan tas tabany anyq baiqalady. Ekinshi úiiktiń uzyndyǵy 30 metrdei, biiktigi de aldyńǵy úiindige qarailas. Tas úiindi shógip jatqan býranyń aldyńǵy jaǵyna sáikes keledi. Shógip jatqan býranyń oń jaq aiaǵynyń tusynda úlken qalandy tas bloktyń betinde ejelgi qazaqtardyń kádimgi táńirlik kires tańbasy aiqyn kórinedi.
Osy býra músininen 200 metrdei jerdegi Býrabai kóliniń jaǵasynda taǵy bir tas úiindi bar. Diametri 50 metrdei, onyń da biiktigi 5-6 qabat úimen shamalas. Syrty dóńgelek, bul úiindiniń de syrty óńdelgen tas bloktarmen jymdastyryla qalanǵan.
Kóldiń kelesi betinde Oqjetpes taý shyńy tur. Bultaýdyń da formasydóńgelek. Tabanyúlken, biiktegen saiyn jińishkere beredi. Úlken tas plitalardan biri men biri jymdastyryla bailanystyryp qalanǵan. Zer salyp qaraǵan kisige taýdyń bir beti men ústińgi jaǵy qulaǵany baiqalady.
Oqjetpes demekshi, Oqjetpestiń qasyndaǵy Abylai han alańy óte jupyny. Ulttyq tarihi naqysh joqtyń qasy. Mysaly, alań shetinde Abylaidyń 12 qanat Aq Ordasyn ornatyp, ainalasyna etno aýyl ornalastyrsa ádemi úilesip ketken bolar edi.
Osyndai úiikterdiń «Qaraýyl tóbe» dep atalatyn kishireitilgen nusqasy Mańǵystaýdyń qaraoiy men Ústirtinde kóptep kezdesedi.
H1H ǵasyrdyń orta kezinde Mańǵystaý jaily «Bozashy túbeginiń topografiialyq sipattamasy», «Soltústik Ústirttiń Jemge deiingi aralyǵynyń topografiialyq sipattamasy» atty eńbekter jazǵan A.Alekseev Ústirt ústinde kezdesetin qaraýyl úiikter týraly bylai dep jazypty: «...sýrettelgen ańǵardyń oń jaǵyndaǵy biik basyna taiaý jerde úlken-úlken tastardan tórt buryshty qisyq piramida pishindes etip qalanǵan baǵzy eskertkish tur. Onyń biiktigi 20, al ár qyrynyń biiktigi – 30 fýnt.
Dál osyndai úiik dep atalatyn piramidanyń qaldyǵy soltústikke qarai budan 20 shaqyrym jerde, al taǵy biri – Shaǵyrly, Shólqum qumyna taiaý Toqsanbai taýynda. Biraq olar jartysyna deiin qiraǵan...»
«Beineýdiń qubyla betinde, 120 shaqyrym jerde «Qonaidyń úiigi» atty úiik bar. Bul – Manqystaý qazaqtarynyń tarihynan eleýli oryn alatyn tulǵalardyń biri Qonai batyr Kenjeulynyń qaraýyl qarap, uran otyn jaǵatyn biigi. Jaǵylǵan otty Bozashydaǵy, Otpandaǵy qaraýyldar kórip, olar da ot jaǵatyn bolǵan. Sóitip, el tez arada jasaqqa jinalyp, jaýǵa attanady eken.
Myna úiik taýlardyń da osyndai maqsatta salynbaǵanyna kim kepil. Al, Táńirlik kres tańbalar Mańǵystaýdaǵy ejelgi qorymdar da kúni búginde de samsap turǵan joq pa?
Adailardyń sońǵy ǵasyrlardaǵy eń tanymal tańbalary til, sadaq, jebe jáne jebeniń ushy. Mańǵystaýdyń ejelgi qorymdaryndaǵy eń kóp kezdesetin tańbalar qataryna + kres, P bosaǵa jáne qazaqtyń qaiqy qylyshy jatady. Bularda Adailardyń ejelgi tańbalary bolyp tabylady.
«Adailardyń onnan asa tańbasy bar. Solardyń ishinde beiit basyndaǵy qulpytastarda eń kóp kezdesetinderi myna úsh jebe tańba: Bular tek qana Adai tańba emes, Oǵyz tańba dep te atalady. Aldyńǵy ekeýiniń ush jaǵy árjaqqa qaratylyp qoiyla beredi» (T.S.Dosanov «Rýnika qupiiasy» Almaty-2009. 72 bet).
«Qazaq rýlarynyń keibirinde qosyndy (krest) + túrindegi rýlyq tańbalardyń kezdesýleri de qazaq rýlarynyń shyǵý tegin táńirige tabyný dáýirinen izdestirýge itermeleidi. Mundai tańbalar qazaqtyń tórtqara, teleý, sirgeli, kerei, adai tárizdi rýlarynda kezdesetini belgili. Altai túrkileriniń ejelgi tarihyna belsendi qalam tartyp júrgen Murat Ádji qosyndy (krest) belgisiniń táńirige tabyný kezeńinen bastaý alatynyn, iaǵni b.z.d. 1Ú-111 ǵasyrlardan b.z. Ú11 ǵasyryna deiin altailyq túrkiler arasynda taralǵanyn, ony Evropaǵa ǵundar aparǵanyn táptishtep baiandaidy. Mundai belgiler kók túrikterdiń rýna jazýlarynda da bar (T.Omarbekov. H.Ǵabjalilov «Ejelgi túrki, qazaq rýlarynyń tańbalary týraly» «Alash jornaly» №1 (1), 2005. 33 bet).
Bul jerde Bizdiń qaperge ustaityn dúniemiz, ejelgi jazbalardyń bárin de: «Ábes pe (Avesta)», Musa paiǵambardyń «Tory atynda (Taýrat)», Ǵaisa paiǵambardyń Injilinde (Bibliia, Qazaqtyń Biler bilimi degen sózinen alynǵan) t.t. adam balasynyń eń alǵash Jaratýshynyń bar ekenin tanyǵan jeri Kaspii teńiziniń soltústik-shyǵysyndaǵy túieli aýyl dep jazylǵan. Taýrat ol jerdi dáldep turyp Uly Sinai taýy dep ataidy. Sinai - sóz túbiri Sin (Syn). Qazaqta osy túbirden Syn, Syndy, Synai, Syntas, Syńǵyrlaý, Shyń, Shyńyraý, Shyńdaý, Shyn, Shyndyq degen uǵymdar týyndaidy. Bárinde de sóz túbiri Syn, Shyn, Shyń. Bulardyń bári sinonim sózder. Qazaqtyń ejelgi «Syna» jazbasy solardan qaldy. Olardyń eń alǵashqy ǵumyr keshken jerleri Mańǵystaýdyń qyry, iaǵni Ústirti (Ústińgi jurty). Ol jerde qazir Mańǵystaýdyń qara oiynan Ústirtke kóteriler jerde Syndy asýy, Syndy taýy jáne osy attas qudyq bar. Osy qyrdyń bir biik jeri kúni búginde de «Shyń» dep atalady. Barlyq tarihy shejirelerdiń bárinde adam balasy Qas bi (Kaspii) teńiziniń soltústik-shyǵysyndaǵy túieli aýylda Uly Jaratýshy – Alladan aiqyn aian aldy delingen. Mine Alshyn ataýynyń shyǵý tegi.
Atam Qazaq «Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maiqy bi» dep beker aitpaǵan. Álemdegi adam qolymen jasalǵan barlyq dúnielerdiń de, barlyq uǵymdardyń da bastaýy bar degen osy bolsa kerek.
Sodan sol jerdiń halqy sol zamanda tastan alyp aqbas býranyń shógip jatqan músinin somdapty. Aldyńǵy oń jaq aiaǵynyń ústine ózderiniń Táńirlik «kires» tańbasyn salypty. Sol jerdegi eldi mekendi de, taýdy da, kóldi de Býrabai dep atap ketipti.
Ókinishtisi, tilsiz jaýdyń kelgenin habarlaityn «Aqbas býralar» ejelgi danalyǵynan da, saqtyǵynan da airylǵan. Jergilikti halyqtyń tili ala shubarlanyp, Ata salty men Ata shejireden ajyraýǵa ainalǵan. «Qarqaraǵa jany jetkenshe» shydaityn halyqtyń aqiqat úshin kúresi bir sátke damyldap qalǵandai. Alaida, sol zamannyń tiri kýásindei, Býrabai ataýy, Býranyń alyp músininiń qirandysy men tek qana sol eldiń rýlyq tańbasy saqtalǵan. Sodan beri aradan qanshama dáýir ótti. Sol aqbas býranyń atyn halqymyz, ásirese qazaqtyń qarashańyraǵy Alshyndar áli umytpai saqtap keledi.
Qazaq dalasynda Býra men Býrabaiǵa qatysty Aqmola oblysynda Býrabai aýdany, Mańǵystaýdyń qyrynda (Ústirtte) Býrabai atty jer (alqap jáne qudyq) bar.
Býrabai – býra jáne bai degen eki birikken sózden turady. Atam Qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasy boiynsha Býra - Baidyń, iaǵni Bai uldarynyń balasy dep oqylady, iaǵni «I, I» dybys-tańbalary sózdiń qai jerinde qoldanylsa da balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi. Bul tańba bastaýyn Adaǵa (Ataǵa) jalǵanǵan «I» tańbasynan alady. Shejireshilerdiń Adaidy - Adam Atanyń qarashańyraǵynyń iesi deitinderi osydan.
Oisyl qara – túieniń piri (ustazy), iaǵni, dalanyń jabaiy taý tailaǵyn eń alǵashqy qolǵa úiretken qazaqtar degen sóz.
Oisylqara – aiyr túieniń eń alǵashqy býrasy (avtorlyq quqyq saqtalyp tur).
Kishi Júz – Bekarys - Alshyndardyń atamekeni Batys Qazaqstan jerindegi Aqtóbe oblysy aimaǵynda Oisylqara Atamyzdyń qorymy kúni búginde de bar.
«OISYLQARA QORYMY, HVIII-HH Ǵ.Ǵ.
Eskertkishtiń ataýy jáne merzimi: Oisylqara qorymy, HVIII-HH ǵ.ǵ.
Ornalasqan jeri: Hromtaý aýdany, Hromtaý qalasynan 35 km ońtústik-ońtústik-shyǵysta.
Sipaty: Oisylqara qorymy Aqtóbe oblysy Hromtaý aýlanyndaǵy eń iri memorialdy-dini keshen bolyp tabylady. Qorymnyń eponimi áýlie, túieniń jáne túie sharýashylyǵynyń piri - Oisylqara bolyp sanalady. Bul keshen XVIII-XX ǵ.ǵ. basyna jatatyn jalpy alańy 100h170 m, shyǵystan batysqa qarai sozylǵan 150 beiit ornalasqan dástúrli eskertkishterden quralǵan kóne qorym bolyp tabylady» (Aqtóbe oblysy Ákimdiginiń resmi saitynan).
Túsinikteme: Mundaǵy «HVIII-HH ǵ.ǵ.» degen kórsetkishterdi birneshe myńdaǵan jyldarǵa keri ysyrý qajet.
Býra – túieniń atalyǵy (avtorlyq quqyq saqtalyp tur).
Bai – on eki Ata Baiuldarynyń arǵy Atasy.
Qazaqta osy Býra ataýyna bailanysty Qarabýra Áz áýlie atamyzdyń esimi belgili.
Qarabýra Áz áýlie (Býrahan Ázi) – Qarabýra Qazaqtyń bel balasy degen maǵyna beredi. Zertteýshi ǵalymdardyń ortaq tujyrymy Qarabýra - Qarahandar qaǵanaty zamanynda ómir súrgen.
Qarabýra – qasietti áýlie, sopylyq ilimdi asa joǵary deńgeide meńgergen jáne osy ilimniń damýyna jan aiamai kómektesken memleket qairatkeri;
Qarabýra – Alshynnan taraityn Jetrýdyń bir balasy Tamalardyń rýlyq urany. Bul Qarabýra áýlieniń rýy Tama degendi bildiredi. Tama taipasynyń ataýy Qarahandar memleketindegi «iaǵma» taipasy ataýynyń ózgeriske ushyraǵan túri;
Qarabýra áýlie – H-HI ǵasyrlarda ómir súrgen Qoja Ahmettiń zamandasy, ol Qoja Ahmet Iasaýi qaitys bolǵanda denesin jýǵan, kebindegen, jerleý rásimin tolyq qolynan ótkizgen adam;
Qarabýra áýlieniń aty – Aqtan sopy;
Qarabýra áýlieniń ákesi Ábdi tama – sopylyq ilimniń belsendi ókili, meshit ustaǵan. Qarabýra alǵashqy bilimin osy bilim ordasynan alyp, keiinnen osy ilimdi jalǵastyrýshy boldy dep aitýymyzǵa tolyqtai negiz bar.
Qarabýra Áz áýlie Sozaq qalasynda jerlengen. Qarabýra tiri kezinde-aq óziniń ádildigimen, kóripkeldigimen, boljaǵyshtyǵymen, ǵajaiyp is-áreketterimen qalyń eldi tań qaldyrǵan, uiyta bilgen Qarabýra babamyzdy halyq áýlie dep atap ketedi. Babamyzdyń rýhynyń kúshtiligi sondai, ol kisiniń dúnieden ótkenine 1000 jyldai ýaqyt ótse de, jergilikti Sozaq óńiriniń turǵyndary ony keshe ǵana kórgen áýliesi sekildi taǵzym etedi. Áýlieniń jatqan jeri jergilikti turǵyndar úshin taǵzym eter jerdiń birine ainalyp, ártúrli aýrýǵa, jan-dúniesi qinalysqa túsken adamdardyń túndeletip qonatyn jerine ainaldy.
Tama rýynda Esengeldi, Jabal jáne Jógi degen úsh tarmaq bar. Rýlyq tańba belgisi: Qos álip, iaǵni qypshaqtardyń tańbasymen birdei. Tama rýy ertedegi qypshaqtardyń ejelgi jerinde, iaǵni Ońtústik Oralda, Jaiyq jáne Tobyl ózenderiniń joǵarǵy aǵysyn mekendep keledi.
HÚ-HÚ1 ǵasyrlarda batyr Shora bastaǵan tama taipasy Deshti-Qypshaqta, Qazan handyǵynyń, Noǵai ordasynyń saiasi ómirinde zor rol atqardy. Qazan qalasyn (qazirgi Tatarstan astanasy) basqynshylardan qorǵaýda jan aiamai shaiqasty. «Shora batyr» jyry el arasyna keń taraǵan. Osynyń bári tamalardyń qypshaqtarmen etnikalyq jaǵynan týys ekenin kórsetedi. Tama rýynyń urany - «Qarabýra». Qarabýra Áz áýlieni kúni keshege deiin búkil musylman balasynyń arasynda bilmegen jan bolmaǵan. Túieli aýyl, Qarabýra, Qaratúie-Manata, Býrabai (Borovoe) bári bir qainardan. Qazirgi qazaqtyń Uly Júzi, Aǵa arysynda Túie degen ataýdyń «avtorlyq» quqyǵy jatyr. Túieniń sóz túbiri (óz túbi) Úi (Úisin) bolatyny osydan.
«Avestada» jazylǵan salt boiynsha jerlengen adamdar qabiri Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdany jerindegi Taýshyq kentine jaqyn, teńiz jaǵasynda ornalasqan Shaqpaq ata qorymynda kúni búginge deiin saqtalǵan.
Olardyń ustanǵan dinderi de ejelgi qazaqtardyń dinderimen birdei. Islamǵa deiin qazaqtarda Táńirge tabynǵan bolatyn. Olardyń jazbalarynda aitylatyn «svastika (kires)» tańbasy, Mańǵystaýdaǵy ejelgi qorymdarda: ásirese Qaraman ata, Shopan Ata, Qusym Ata qorymdarynda bar. Shaqpaq ata meshiti kres beinesinde salynǵan. Sheńber ishine salynǵan kres beineli alyp qurylystar Mańǵystaýda kóptep kezdesedi. Qazaqtyń kiiz úiiniń shańyraǵy da osy tańbanyń keskinin beredi emes pe?
«Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty Elbasymyzdyń ulttyq baǵdarlamasyna sáikes, ulttyq sanamyzdy tiriltý maqsatynda sol alyp músindi qaita qalpyna keltirýdi, iaǵni restavratsiia jasaýdy USYNAMYN. Mine sonda sol kieli óńirde anaý Egipettegi alyp piramidalar siiaqty jańa bir tarihi keshenniń álemge tanylyp, qazaq tarihynyń jańa bir jarqyn kelbeti búkil álemge ashylary sózsiz.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim
.jpg)