بۋراباي. اڭىز بەن اقيقات

…«اسپانعا كٶتەرٸلگەن اق تاس تۋرا,

سەكٸلدٸ اڭىزداعى اقباس بۋرا.

كٶبٸگٸن قايتادان ول كٶلگە بەرٸپ,

قايىڭعا كٶلەڭدەتٸپ جاپپاس شۋدا.

جينالعان تابيعاتتىڭ اسىلى بار,

ەتەگٸ – اپپاق قايىڭ, باسى – شىنار.

كٶكشەنٸڭ كٷمبەزٸندەي كٶتەرٸلٸپ,

وينايدى جالت-جۇلت ەتٸپ جاسىل مۇنار»

(سىرباي مەۋلەنوۆ)

ەرتە, ەرتە, ەرتەدە قازٸرگٸ بۋراباي كٶلٸنٸڭ جاعاسىن اقباس بۋرا مەكەندەگەن دەسەدٸ. ويسىل قارانىڭ ۇرپاعى كيەلٸ جانۋار جاۋگەرشٸلٸك زاماندا كٶل ماڭىنا تۇراقتاعان ەجەلگٸ قازاق جۇرتىنىڭ قورعاۋشىسى ھەم حابارشىسى بولىپتى. قيلى كەزەڭدە دۇشپاننىڭ تايانعانىن الىستان سەزەتٸن اقباس بۋرا بۋىرقانعان باقسىداي اۋزىنان اق كٶبٸك شاشىپ, ەڭٸرەپ-بوزداپ, تاۋ-تاستى كەزٸپ, حالىققا جاۋدىڭ جاقىنداعاندىعى تۋرالى بەلگٸ بەرەدٸ ەكەن. سودان ەلدٸڭ ەتەك-جەڭٸن جيناعان ەرلەرٸ بەس قارۋىن قامدانىپ, جاۋعا قارسى اتتانسا, قارييالارى مەن بالا-شاعاسى وسى ٶڭٸردٸڭ تاۋ-تاسىنا تىعىلىپ-پانالاپ, امان قالىپ وتىرعان.

اقباس بۋرا بەيبٸت كٷندە جايباراقات كٷيگە تٷسٸپ, مامىراجاي جايىلىپ جٷرە بەرگەن. ەككٸ جاۋدىڭ ايلاسى تاۋسىلعان مەرگەندەرٸ اڭدىپ جٷرٸپ, اقىرى, اقباس بۋرانى اتىپ ٶلتٸرەدٸ. قاسيەتتٸ ويسىل قارا تٸزەرلەپ شٶككەن بويى قۇلاعان جەرٸندە قارا تاسقا اينالىپ قاتىپ قالعان دەسەدٸ.

تابيعاتتىڭ وسى بٸر تاڭعاجايىپ سۇلۋ بۇرىشىن اتالارىمىز ەجەلدەن-اق بۋراباي دەپ اتاپتى. بۋرا تٷيەنٸڭ اتاۋى. حالىق كٶكشەتاۋ ٶڭٸرٸندە ٶمٸر سٷرگەن تٷيەلەر تۋرالى جوعارىداعى اڭىزدى ساقتاپ قالعان. وسى اڭىزعا سەيكەس كٶكشەتاۋ تاۋلارىنىڭ بٸرٸندە ەكٸ ٶركەشتٸ تٷيەنٸڭ بەينەسٸ ساقتالعان. جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ بيٸك شىڭى – كٶكشەتاۋ. پانورامالىق كٶرٸنٸستٸڭ بٸرٸ – وڭتٷستٸككە قاراي ورنالاسقان بۋراباي تاۋى (690 م). ودان وڭتٷستٸككە قاراي شۋچە قىراتى ورنالاسقان, ونىڭ ەڭ بيٸك نٷكتەسٸ «جەكە باتىر» (826 م) دەپ اتالادى.

وسى تاۋدىڭ باۋرايىنداعى بۋراباي كٶلٸنٸڭ جاعاسىندا بۋراباي كەنتٸ ورنالاسقان. كەنت كٶكشەتاۋ وبلىسىنىڭ شورتاندى اۋدانىنا قارايدى. حالقىنىڭ سانى 30 000-نان اسا ادام.

كەنت پەن كٶلدٸڭ اينالاسى قالىڭ ورمان جەنە بيٸكتٸگٸ ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ تاۋلارمەن قورشالعان. مەنٸڭ نازارىمدى اۋدارعان دٷنيە كەنتتٸڭ بۋرا جەنە باي دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇراتىن اتاۋى جەنە ونىڭ ورتا جەرٸندە ورنالاسقان قاتار جاتقان ٷش تاس ٷيٸندٸسٸ بولدى.

ٷش ٷيٸندٸنٸڭ جالپى ۇزىندىعى 150 مەتر شاماسىندا. ٷزٸلگەن ەكٸ جەرٸندە تاستىڭ تابانى انىق بايقالادى. ٷشٸنشٸ ٷيٸك كٷنشىعىس باعىتقا قاراي 45 ͦبۇرىلعان. تۋرا بۋرانىڭ كٷنشىعىسقا قاراپ تۇرعان بەينەسٸن بەرەدٸ.

مەنٸ تاڭداندىرعان نەرسە شەتكٸ تاس ٷيٸندٸنٸڭ شٶگٸپ جاتقان الىپ بۋرانىڭ ارتقى بٶلٸگٸنەن اۋماي تۇرعانى بولدى. بۇل تاس ٷيٸندٸنٸڭ ۇزىندىعى 40-50 مەتر شاماسىندا, بيٸكتٸگٸ 5-6 قابات ٷيدٸڭ بيٸكتٸگٸمەن شامالاس. ەنٸ 30-40 مەتردەي. زەر سالىپ قاراعان ادامعا ٷيٸندٸنٸڭ تابانى ٶڭدەلگەن تاسپەن قالانىپ, ورتاسى قوتىر تاسپەن تولتىرىلىپ, سىرتى تٷپ-تٷزۋ ٶڭدەلگەن تاس پليتالارمەن ادام قولىمەن جىمداستىرىلا قاپتالعانى انىق بايقالادى (ماڭعىستاۋداعى ەجەلگٸ كەسەنەلەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك وسىلاي, ورتاسى قوتىرتاسپەن تولتىرىلىپ سىرتى مەن ٸشٸ ٶڭدەلگەن تاستارمەن قاپتالعان). بۇل ٷيٸندٸنٸڭ الدىڭعى بەتٸنەن ايقىن كٶرٸنەدٸ.

ورتا دا 20 مەتردەي جەرٸ ٷزٸلگەن, بٸراق جەردە ٷستٸ الىنعان تاس تابانى انىق بايقالادى. ەكٸنشٸ ٷيٸكتٸڭ ۇزىندىعى 30 مەتردەي, بيٸكتٸگٸ دە الدىڭعى ٷيٸندٸگە قارايلاس. تاس ٷيٸندٸ شٶگٸپ جاتقان بۋرانىڭ الدىڭعى جاعىنا سەيكەس كەلەدٸ. شٶگٸپ جاتقان بۋرانىڭ وڭ جاق اياعىنىڭ تۇسىندا ٷلكەن قالاندى تاس بلوكتىڭ بەتٸندە ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ كەدٸمگٸ تەڭٸرلٸك كٸرەس تاڭباسى ايقىن كٶرٸنەدٸ.

وسى بۋرا مٷسٸنٸنەن 200 مەتردەي جەردەگٸ بۋراباي كٶلٸنٸڭ جاعاسىندا تاعى بٸر تاس ٷيٸندٸ بار. ديامەترٸ 50 مەتردەي, ونىڭ دا بيٸكتٸگٸ 5-6 قابات ٷيمەن شامالاس. سىرتى دٶڭگەلەك, بۇل ٷيٸندٸنٸڭ دە سىرتى ٶڭدەلگەن تاس بلوكتارمەن جىمداستىرىلا قالانعان.

كٶلدٸڭ كەلەسٸ بەتٸندە وقجەتپەس تاۋ شىڭى تۇر. بۇلتاۋدىڭ دا فورماسىدٶڭگەلەك. تابانىٷلكەن, بيٸكتەگەن سايىن جٸڭٸشكەرە بەرەدٸ. ٷلكەن تاس پليتالاردان بٸرٸ مەن بٸرٸ جىمداستىرىلا بايلانىستىرىپ قالانعان. زەر سالىپ قاراعان كٸسٸگە تاۋدىڭ بٸر بەتٸ مەن ٷستٸڭگٸ جاعى قۇلاعانى بايقالادى.

وقجەتپەس دەمەكشٸ, وقجەتپەستٸڭ قاسىنداعى ابىلاي حان الاڭى ٶتە جۇپىنى. ۇلتتىق تاريحي ناقىش جوقتىڭ قاسى. مىسالى, الاڭ شەتٸندە ابىلايدىڭ 12 قانات اق ورداسىن ورناتىپ, اينالاسىنا ەتنو اۋىل ورنالاستىرسا ەدەمٸ ٷيلەسٸپ كەتكەن بولار ەدٸ.

وسىنداي ٷيٸكتەردٸڭ «قاراۋىل تٶبە» دەپ اتالاتىن كٸشٸرەيتٸلگەن نۇسقاسى ماڭعىستاۋدىڭ قاراويى مەن ٷستٸرتٸندە كٶپتەپ كەزدەسەدٸ.

ح1ح عاسىردىڭ ورتا كەزٸندە ماڭعىستاۋ جايلى «بوزاشى تٷبەگٸنٸڭ توپوگرافييالىق سيپاتتاماسى», «سولتٷستٸك ٷستٸرتتٸڭ جەمگە دەيٸنگٸ ارالىعىنىڭ توپوگرافييالىق سيپاتتاماسى» اتتى ەڭبەكتەر جازعان ا.الەكسەەۆ ٷستٸرت ٷستٸندە كەزدەسەتٸن قاراۋىل ٷيٸكتەر تۋرالى بىلاي دەپ جازىپتى: «...سۋرەتتەلگەن اڭعاردىڭ وڭ جاعىنداعى بيٸك باسىنا تاياۋ جەردە ٷلكەن-ٷلكەن تاستاردان تٶرت بۇرىشتى قيسىق پيراميدا پٸشٸندەس ەتٸپ قالانعان باعزى ەسكەرتكٸش تۇر. ونىڭ بيٸكتٸگٸ 20, ال ەر قىرىنىڭ بيٸكتٸگٸ – 30 فۋنت.

دەل وسىنداي ٷيٸك دەپ اتالاتىن پيراميدانىڭ قالدىعى سولتٷستٸككە قاراي بۇدان 20 شاقىرىم جەردە, ال تاعى بٸرٸ – شاعىرلى, شٶلقۇم قۇمىنا تاياۋ توقسانباي تاۋىندا. بٸراق ولار جارتىسىنا دەيٸن قيراعان...»

«بەينەۋدٸڭ قۇبىلا بەتٸندە, 120 شاقىرىم جەردە «قونايدىڭ ٷيٸگٸ» اتتى ٷيٸك بار. بۇل – مانقىستاۋ قازاقتارىنىڭ تاريحىنان ەلەۋلٸ ورىن الاتىن تۇلعالاردىڭ بٸرٸ قوناي باتىر كەنجەۇلىنىڭ قاراۋىل قاراپ, ۇران وتىن جاعاتىن بيٸگٸ. جاعىلعان وتتى بوزاشىداعى, وتپانداعى قاراۋىلدار كٶرٸپ, ولار دا وت جاعاتىن بولعان. سٶيتٸپ, ەل تەز ارادا جاساققا جينالىپ, جاۋعا اتتانادى ەكەن.

مىنا ٷيٸك تاۋلاردىڭ دا وسىنداي ماقساتتا سالىنباعانىنا كٸم كەپٸل. ال, تەڭٸرلٸك كرەس تاڭبالار ماڭعىستاۋداعى ەجەلگٸ قورىمدار دا كٷنٸ بٷگٸندە دە سامساپ تۇرعان جوق پا?

ادايلاردىڭ سوڭعى عاسىرلارداعى ەڭ تانىمال تاڭبالارى تٸل, ساداق, جەبە جەنە جەبەنٸڭ ۇشى. ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگٸ قورىمدارىنداعى ەڭ كٶپ كەزدەسەتٸن تاڭبالار قاتارىنا + كرەس, پ بوساعا جەنە قازاقتىڭ قايقى قىلىشى جاتادى. بۇلاردا ادايلاردىڭ ەجەلگٸ تاڭبالارى بولىپ تابىلادى.

«ادايلاردىڭ وننان اسا تاڭباسى بار. سولاردىڭ ٸشٸندە بەيٸت باسىنداعى قۇلپىتاستاردا ەڭ كٶپ كەزدەسەتٸندەرٸ مىنا ٷش جەبە تاڭبا: بۇلار تەك قانا اداي تاڭبا ەمەس, وعىز تاڭبا دەپ تە اتالادى. الدىڭعى ەكەۋٸنٸڭ ۇش جاعى ەرجاققا قاراتىلىپ قويىلا بەرەدٸ» (ت.س.دوسانوۆ «رۋنيكا قۇپيياسى» الماتى-2009. 72 بەت).

«قازاق رۋلارىنىڭ كەيبٸرٸندە قوسىندى (كرەست) + تٷرٸندەگٸ رۋلىق تاڭبالاردىڭ كەزدەسۋلەرٸ دە قازاق رۋلارىنىڭ شىعۋ تەگٸن تەڭٸرٸگە تابىنۋ دەۋٸرٸنەن ٸزدەستٸرۋگە يتەرمەلەيدٸ. مۇنداي تاڭبالار قازاقتىڭ تٶرتقارا, تەلەۋ, سٸرگەلٸ, كەرەي, اداي تەرٸزدٸ رۋلارىندا كەزدەسەتٸنٸ بەلگٸلٸ. التاي تٷركٸلەرٸنٸڭ ەجەلگٸ تاريحىنا بەلسەندٸ قالام تارتىپ جٷرگەن مۇرات ەدجي قوسىندى (كرەست) بەلگٸسٸنٸڭ تەڭٸرٸگە تابىنۋ كەزەڭٸنەن باستاۋ الاتىنىن, ياعني ب.ز.د. 1ٷ-111 عاسىرلاردان ب.ز. ٷ11 عاسىرىنا دەيٸن التايلىق تٷركٸلەر اراسىندا تارالعانىن, ونى ەۆروپاعا عۇندار اپارعانىن تەپتٸشتەپ باياندايدى. مۇنداي بەلگٸلەر كٶك تٷرٸكتەردٸڭ رۋنا جازۋلارىندا دا بار (ت.وماربەكوۆ. ح.عابجاليلوۆ «ەجەلگٸ تٷركٸ, قازاق رۋلارىنىڭ تاڭبالارى تۋرالى» «الاش جورنالى» №1 (1), 2005. 33 بەت).

بۇل جەردە بٸزدٸڭ قاپەرگە ۇستايتىن دٷنيەمٸز, ەجەلگٸ جازبالاردىڭ بەرٸن دە: «ەبەس پە (اۆەستا)», مۇسا پايعامباردىڭ «تورى اتىندا (تاۋرات)», عايسا پايعامباردىڭ ٸنجٸلٸندە (بيبلييا, قازاقتىڭ بيلەر بٸلٸمٸ دەگەن سٶزٸنەن الىنعان) ت.ت. ادام بالاسىنىڭ ەڭ العاش جاراتۋشىنىڭ بار ەكەنٸن تانىعان جەرٸ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ سولتٷستٸك-شىعىسىنداعى تٷيەلٸ اۋىل دەپ جازىلعان. تاۋرات ول جەردٸ دەلدەپ تۇرىپ ۇلى سيناي تاۋى دەپ اتايدى. سيناي - سٶز تٷبٸرٸ سين (سىن). قازاقتا وسى تٷبٸردەن سىن, سىندى, سىناي, سىنتاس, سىڭعىرلاۋ, شىڭ, شىڭىراۋ, شىڭداۋ, شىن, شىندىق دەگەن ۇعىمدار تۋىندايدى. بەرٸندە دە سٶز تٷبٸرٸ سىن, شىن, شىڭ. بۇلاردىڭ بەرٸ سينونيم سٶزدەر. قازاقتىڭ ەجەلگٸ «سىنا» جازباسى سولاردان قالدى. ولاردىڭ ەڭ العاشقى عۇمىر كەشكەن جەرلەرٸ ماڭعىستاۋدىڭ قىرى, ياعني ٷستٸرتٸ (ٷستٸڭگٸ جۇرتى). ول جەردە قازٸر ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىنان ٷستٸرتكە كٶتەرٸلەر جەردە سىندى اسۋى, سىندى تاۋى جەنە وسى اتتاس قۇدىق بار. وسى قىردىڭ بٸر بيٸك جەرٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە «شىڭ» دەپ اتالادى. بارلىق تاريحى شەجٸرەلەردٸڭ بەرٸندە ادام بالاسى قاس بي (كاسپيي) تەڭٸزٸنٸڭ سولتٷستٸك-شىعىسىنداعى تٷيەلٸ اۋىلدا ۇلى جاراتۋشى – اللادان ايقىن ايان الدى دەلٸنگەن. مٸنە الشىن اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ.

اتام قازاق «تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى مايقى بي» دەپ بەكەر ايتپاعان. ەلەمدەگٸ ادام قولىمەن جاسالعان بارلىق دٷنيەلەردٸڭ دە, بارلىق ۇعىمداردىڭ دا باستاۋى بار دەگەن وسى بولسا كەرەك.

سودان سول جەردٸڭ حالقى سول زاماندا تاستان الىپ اقباس بۋرانىڭ شٶگٸپ جاتقان مٷسٸنٸن سومداپتى. الدىڭعى وڭ جاق اياعىنىڭ ٷستٸنە ٶزدەرٸنٸڭ تەڭٸرلٸك «كٸرەس» تاڭباسىن سالىپتى. سول جەردەگٸ ەلدٸ مەكەندٸ دە, تاۋدى دا, كٶلدٸ دە بۋراباي دەپ اتاپ كەتٸپتٸ.

ٶكٸنٸشتٸسٸ, تٸلسٸز جاۋدىڭ كەلگەنٸن حابارلايتىن «اقباس بۋرالار» ەجەلگٸ دانالىعىنان دا, ساقتىعىنان دا ايرىلعان. جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ تٸلٸ الا شۇبارلانىپ, اتا سالتى مەن اتا شەجٸرەدەن اجىراۋعا اينالعان. «قارقاراعا جانى جەتكەنشە» شىدايتىن حالىقتىڭ اقيقات ٷشٸن كٷرەسٸ بٸر سەتكە دامىلداپ قالعانداي. الايدا, سول زاماننىڭ تٸرٸ كۋەسٸندەي, بۋراباي اتاۋى, بۋرانىڭ الىپ مٷسٸنٸنٸڭ قيراندىسى مەن تەك قانا سول ەلدٸڭ رۋلىق تاڭباسى ساقتالعان.  سودان بەرٸ ارادان قانشاما دەۋٸر ٶتتٸ. سول اقباس بۋرانىڭ اتىن حالقىمىز, ەسٸرەسە قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى الشىندار ەلٸ ۇمىتپاي ساقتاپ كەلەدٸ.

قازاق دالاسىندا بۋرا مەن بۋرابايعا قاتىستى اقمولا وبلىسىندا بۋراباي اۋدانى, ماڭعىستاۋدىڭ قىرىندا (ٷستٸرتتە) بۋراباي اتتى جەر (القاپ جەنە قۇدىق) بار.

بۋراباي – بۋرا جەنە باي دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسى بويىنشا بۋرا - بايدىڭ, ياعني باي ۇلدارىنىڭ بالاسى دەپ وقىلادى, ياعني «ي, ي» دىبىس-تاڭبالارى سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا بالاسى, ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بۇل تاڭبا باستاۋىن اداعا (اتاعا) جالعانعان «ي» تاڭباسىنان الادى. شەجٸرەشٸلەردٸڭ ادايدى - ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ دەيتٸندەرٸ وسىدان.

ويسىل قارا – تٷيەنٸڭ پٸرٸ (ۇستازى), ياعني, دالانىڭ جابايى تاۋ تايلاعىن ەڭ العاشقى قولعا ٷيرەتكەن قازاقتار دەگەن سٶز.

ويسىلقارا – ايىر تٷيەنٸڭ ەڭ العاشقى بۋراسى (اۆتورلىق قۇقىق ساقتالىپ تۇر).

كٸشٸ جٷز – بەكارىس - الشىنداردىڭ اتامەكەنٸ باتىس قازاقستان جەرٸندەگٸ اقتٶبە وبلىسى ايماعىندا ويسىلقارا اتامىزدىڭ قورىمى كٷنٸ بٷگٸندە دە بار.

«ويسىلقارا قورىمى, حVٸٸٸ-حح ع.ع.

ەسكەرتكٸشتٸڭ اتاۋى جەنە مەرزٸمٸ: ويسىلقارا قورىمى, حVٸٸٸ-حح ع.ع.

ورنالاسقان جەرٸ: حرومتاۋ اۋدانى, حرومتاۋ قالاسىنان 35 كم وڭتٷستٸك-وڭتٷستٸك-شىعىستا.

سيپاتى: ويسىلقارا قورىمى اقتٶبە وبلىسى حرومتاۋ اۋلانىنداعى ەڭ ٸرٸ مەموريالدى-دٸني كەشەن بولىپ تابىلادى. قورىمنىڭ ەپونيمٸ ەۋليە, تٷيەنٸڭ جەنە تٷيە شارۋاشىلىعىنىڭ پٸرٸ - ويسىلقارا بولىپ سانالادى. بۇل كەشەن XVIII-XX ع.ع. باسىنا جاتاتىن جالپى الاڭى 100ح170 م, شىعىستان باتىسقا قاراي سوزىلعان 150 بەيٸت ورنالاسقان دەستٷرلٸ ەسكەرتكٸشتەردەن قۇرالعان كٶنە قورىم بولىپ تابىلادى» (اقتٶبە وبلىسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ رەسمي سايتىنان).

تٷسٸنٸكتەمە: مۇنداعى  «حVٸٸٸ-حح ع.ع.» دەگەن كٶرسەتكٸشتەردٸ بٸرنەشە مىڭداعان جىلدارعا كەرٸ ىسىرۋ قاجەت.

بۋرا – تٷيەنٸڭ اتالىعى (اۆتورلىق قۇقىق ساقتالىپ تۇر).

باي – ون ەكٸ اتا بايۇلدارىنىڭ ارعى اتاسى.

قازاقتا وسى بۋرا اتاۋىنا بايلانىستى قارابۋرا ەز ەۋليە اتامىزدىڭ ەسٸمٸ بەلگٸلٸ.

قارابۋرا ەز ەۋليە (بۋراحان ەزٸ) – قارابۋرا قازاقتىڭ بەل بالاسى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.  زەرتتەۋشٸ عالىمداردىڭ ورتاق تۇجىرىمى قارابۋرا - قاراحاندار قاعاناتى زامانىندا ٶمٸر سٷرگەن.

قارابۋرا – قاسيەتتٸ ەۋليە, سوپىلىق ٸلٸمدٸ اسا جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن جەنە وسى ٸلٸمنٸڭ دامۋىنا جان اياماي كٶمەكتەسكەن مەملەكەت قايراتكەرٸ;

قارابۋرا – الشىننان تارايتىن جەترۋدىڭ بٸر بالاسى تامالاردىڭ رۋلىق ۇرانى. بۇل قارابۋرا ەۋليەنٸڭ رۋى تاما دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. تاما تايپاسىنىڭ اتاۋى قاراحاندار مەملەكەتٸندەگٸ «ياعما» تايپاسى اتاۋىنىڭ ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان تٷرٸ;

قارابۋرا ەۋليە – ح-حٸ عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن قوجا احمەتتٸڭ زامانداسى, ول قوجا احمەت ياساۋي قايتىس بولعاندا دەنەسٸن جۋعان, كەبٸندەگەن, جەرلەۋ رەسٸمٸن تولىق قولىنان ٶتكٸزگەن ادام;

قارابۋرا ەۋليەنٸڭ اتى – اقتان سوپى;

قارابۋرا ەۋليەنٸڭ ەكەسٸ ەبدٸ تاما – سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ بەلسەندٸ ٶكٸلٸ, مەشٸت ۇستاعان. قارابۋرا العاشقى بٸلٸمٸن وسى بٸلٸم ورداسىنان الىپ, كەيٸننەن وسى ٸلٸمدٸ جالعاستىرۋشى بولدى دەپ ايتۋىمىزعا تولىقتاي نەگٸز بار.

قارابۋرا ەز ەۋليە سوزاق قالاسىندا جەرلەنگەن. قارابۋرا تٸرٸ كەزٸندە-اق ٶزٸنٸڭ ەدٸلدٸگٸمەن, كٶرٸپكەلدٸگٸمەن, بولجاعىشتىعىمەن, عاجايىپ ٸس-ەرەكەتتەرٸمەن قالىڭ ەلدٸ تاڭ قالدىرعان, ۇيىتا بٸلگەن قارابۋرا بابامىزدى حالىق ەۋليە دەپ اتاپ كەتەدٸ. بابامىزدىڭ رۋحىنىڭ كٷشتٸلٸگٸ سونداي, ول كٸسٸنٸڭ دٷنيەدەن ٶتكەنٸنە 1000 جىلداي ۋاقىت ٶتسە دە, جەرگٸلٸكتٸ سوزاق ٶڭٸرٸنٸڭ تۇرعىندارى ونى كەشە عانا كٶرگەن ەۋليەسٸ سەكٸلدٸ تاعزىم ەتەدٸ. ەۋليەنٸڭ جاتقان جەرٸ جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ٷشٸن تاعزىم ەتەر جەردٸڭ بٸرٸنە اينالىپ, ەرتٷرلٸ اۋرۋعا, جان-دٷنيەسٸ قينالىسقا تٷسكەن ادامداردىڭ تٷندەلەتٸپ قوناتىن جەرٸنە اينالدى.  

تاما رۋىندا ەسەنگەلدٸ, جابال جەنە جٶگٸ دەگەن ٷش تارماق بار. رۋلىق تاڭبا بەلگٸسٸ: قوس ەلٸپ, ياعني قىپشاقتاردىڭ تاڭباسىمەن بٸردەي. تاما رۋى ەرتەدەگٸ قىپشاقتاردىڭ ەجەلگٸ جەرٸندە, ياعني وڭتٷستٸك ورالدا, جايىق جەنە توبىل ٶزەندەرٸنٸڭ جوعارعى اعىسىن مەكەندەپ كەلەدٸ.

حٷ-حٷ1 عاسىرلاردا باتىر شورا باستاعان تاما تايپاسى دەشتٸ-قىپشاقتا, قازان حاندىعىنىڭ, نوعاي ورداسىنىڭ ساياسي ٶمٸرٸندە زور رول اتقاردى. قازان قالاسىن (قازٸرگٸ تاتارستان استاناسى) باسقىنشىلاردان قورعاۋدا جان اياماي شايقاستى.  «شورا باتىر» جىرى ەل اراسىنا كەڭ تاراعان.  وسىنىڭ بەرٸ تامالاردىڭ قىپشاقتارمەن ەتنيكالىق جاعىنان تۋىس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. تاما رۋىنىڭ ۇرانى - «قارابۋرا». قارابۋرا ەز ەۋليەنٸ كٷنٸ كەشەگە دەيٸن بٷكٸل مۇسىلمان بالاسىنىڭ اراسىندا بٸلمەگەن جان بولماعان. تٷيەلٸ اۋىل, قارابۋرا, قاراتٷيە-ماناتا, بۋراباي (بوروۆوە) بەرٸ بٸر قايناردان. قازٸرگٸ قازاقتىڭ ۇلى جٷزٸ, اعا ارىسىندا تٷيە دەگەن اتاۋدىڭ «اۆتورلىق» قۇقىعى جاتىر. تٷيەنٸڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) ٷي (ٷيسٸن) بولاتىنى وسىدان.

«اۆەستادا» جازىلعان سالت بويىنشا جەرلەنگەن ادامدار قابٸرٸ ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭعىستاۋ اۋدانى جەرٸندەگٸ تاۋشىق كەنتٸنە جاقىن, تەڭٸز جاعاسىندا ورنالاسقان  شاقپاق اتا قورىمىندا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالعان.

ولاردىڭ ۇستانعان دٸندەرٸ دە ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ دٸندەرٸمەن بٸردەي.  يسلامعا دەيٸن قازاقتاردا تەڭٸرگە تابىنعان بولاتىن. ولاردىڭ جازبالارىندا ايتىلاتىن «سۆاستيكا (كٸرەس)» تاڭباسى, ماڭعىستاۋداعى ەجەلگٸ قورىمداردا: ەسٸرەسە قارامان اتا, شوپان اتا, قۇسىم اتا قورىمدارىندا بار. شاقپاق اتا مەشٸتٸ كرەس بەينەسٸندە سالىنعان. شەڭبەر ٸشٸنە سالىنعان كرەس بەينەلٸ الىپ قۇرىلىستار ماڭعىستاۋدا كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸنٸڭ شاڭىراعى دا وسى تاڭبانىڭ كەسكٸنٸن بەرەدٸ ەمەس پە?  

«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ەلباسىمىزدىڭ ۇلتتىق باعدارلاماسىنا سەيكەس, ۇلتتىق سانامىزدى تٸرٸلتۋ ماقساتىندا سول الىپ مٷسٸندٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋدٸ, ياعني رەستاۆراتسييا جاساۋدى ۇسىنامىن. مٸنە سوندا سول كيەلٸ ٶڭٸردە اناۋ ەگيپەتتەگٸ الىپ پيراميدالار سيياقتى جاڭا بٸر تاريحي كەشەننٸڭ ەلەمگە تانىلىپ, قازاق تاريحىنىڭ جاڭا بٸر جارقىن كەلبەتٸ بٷكٸل ەلەمگە اشىلارى سٶزسٸز.

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم