Demalys maýsymynda temir jol biletteriniń únemi jetispeýshiligi, kún saiyn áleýetti qurylymdar men ózge de memlekettik organdardyń poiyzdarda bir myń jarym oryndy brondap qoiýyna bailanysty týyndap otyr eken, alaida, tapsyrys berýshilerdiń qajettiligi osynshama bilettiń 80 protsentin de quramai otyr.
Temir jol biletteriniń jetispeýshiligine qatysty problemaǵa sońǵy ýaqytta úkimet deńgeiinde nazar aýdarylyp otyr. Investitsiialar jáne damý ministrliginde bul jaǵdaidan shyǵý joldary izdestiriýde. Bizdiń derek berýshi aqparatyna súiensek, IDM-de tek qazir ǵana, Qazaqstanda kún saiyn erkin satylymnan shamamen 1200-1500 temir jol biletiniń shyǵarylynyp alynatyny taldanyp otyr. Masshtab túsinikti bolý úshin aitar bolsaq, mundai jolaýshy sanyn tek «Talgonyń» tórt quramymen tasymaldaýǵa bolady. Bálkim, osy san ǵana, jolaýshylarǵa biletti tabiǵatta joq, joǵary baǵamen satatyn biznes kómekterdi birjolata joiýǵa kómekteser me edi. Alaida, bul salada tipti ministrlik deńgeidegi «men» degen memqyzmetkerdiń ózi bailanysýǵa táýekelge barmaityn, anaý-mynaý emes vedomstvolardyń qyzyǵýshylyqtary bolyp otyr. Álbette, politsiia qyzmetkerleri, áskeriqyzmettegiler, prokýrorlar, azamattyq memorgan qyzmetkerleri de kún saiyn belgili bir bilet sanyn qajet etetin shyǵar. Alaida, naqty iste brondaý birneshe esege joǵary bolyp otyr. Poiyz jóneltilýge eki saǵat ýaqyt qalǵanda da IIM, Qorǵanys ministrligi, UQK, prokýratýra, tipti azamattyq memorgandar brondary rezervtegi biletterdiń barlyǵynan 18-20 protsentinen basqasy alynyp tastalynbaidy. Baiqaǵanymyzdai, 80 protsent jáne odan kóp brondalǵan oryn eshkimge kerek bolmai qalady. Tipti, poiyzdyń ketýine eki saǵat ýaqyt qalǵannyń ózinde úiinde otyrǵan aqyl-esi durys adam bilet satyp almaidy. Olar tek kómek berýshiler úshin mańyzdy. Sol sebepten de, munyń bári tekten tek emes degen kúdiktiń týyndary sózsiz. Jaman aitpai, jaqsy joq demekshi, qandai da bir jaǵdai bola qalsa, árine, qudai saqtasyn, pogondaǵy adamdarǵa eshqandai bron qajet bolmaidy. Mundai jaǵdaida qosymsha vagondar tirkep nemese bólek quramdar beredi. Ondaida áskeriler de, politseiler de jolaýshylar poiyzdarymen emes, litermen – tek jasyl janyp turatyn jáne aialdamaityn qurammen barady.
Qazirgi kezde barlyq áleýetti qurylymdar biletterdi Astana men Almatyǵa brondaidy. Elordaǵa qatystysy túsinikti delik, al Almaty qyzmettik maqsat printsipine múldem kirmeidi.
Ońtústik astanada memleket múddesi úshin kilemge shaqyratyndai, eshqandai da ministrlik joq. Onyń ústine, áskeri okrýgtardyń shtabtary basqa qalalarda ornalasqan.
Al Qyzylorda – Almaty nemese Aqtóbe – Almaty baǵytyndaǵy erkin ainalymdaǵy biletterdiń nege alynyp tastalynatyny tipti túsiniksiz? Álde quqyqqorǵaý organdarynyń joǵary shendi emes qyzmetkerleri otbasylarymen Medeýge jáne baraholkaǵa qarapaiym jolmen baryp kelý úshin be eken? Bálkim, bul bolashaq alypsatarlar úshin rezerv be eken? Óitkeni, tasymaldaýshylardyń birde bireýiniń bron boiynsha bilet satyp alǵan adamnyń jedel qyzmetker nemese qupiia qyzmetker ekenin tekserý múmkindigi joq, sebebi biletter azamattyń jeke kýáligi boiynsha satylady.
Alaida, naqty fakt, ol kvotadaǵy biletterdiń 80 jáne odan kóp protsenti túptep kelgende, satyp alynbaidy, al poiyzdarda bos oryndardyń bolýyn, kassada bilettiń joqtyǵymen túsindiriledi. Endeshe, qoǵam belsendileri men finpolitsiia ókilderi kináratty basqa jerden izdeý kerek.
Bronǵa ministrlik jáne vedomstvolar basshylary tapsyrys jasaidy. Máselen, IIM basshysy poiyzben bir jerge bara qoimas, jáne de ol óz basy biletterdi taratpaityny da túsinikti. Munymen aýmaqtyq bólimsheler – jelilik politsiia, kólik prokýratýrasy, ulttyq qaýipsizdik departamenti, taǵysyn taǵy organ basshylary ainalysady.
Qalai jáne kimge olar biletterdi taratady jáne múldem taratady ma? Esesine, olar olarǵa tiesili oryndardy jáne bul biletterge tapsyrys bolmasa, olardyń satylmaitynyn da biledi. Osyny bile tura olar, óz erikterimen qoiandardy otyrǵyzý arqyly nemese kómektesýshilerimen birige otyryp, tasymaldaýshylarǵa qysym jasaidy.
Árine, jolserikter ǵana emes, poiyz brigadirleri de pogondaǵy adamdarmen daý-janjalǵa barmasy anyq, óitkeni, bizdegi quramdardyń bári jańa bolmaǵandyqtan, vagonnan jáne shaǵyn arbashyqtan qandai da bir kemshilik tabylary anyq. Árbir vagonda vagonnyń shyqqan ýaqyty kórsetilgen nál bar. Keibir vagonǵa júz jyldai bolǵan. Biraq, birde-bir adam áleýetti qurylym adamdary jáne basqa da qaraýshylar – sanitarlyq dárigerler nemese kólik baqylaý qyzmetkerleri – vagondy eski bolýyna bailanysty óz talaptaryna sáikes kelmeitindikten quramnan aǵytyp alypty degendi estimegen shyǵar. Mysaly, men estigen joqpyn.
Budan túietinimiz, barlyq baqylaýshy-qadaǵalaýshy organdar qandai da bir jaǵdaiǵa bailanysty, bolýy yqtimal kemshilikterge kóz juma qaraidy. Bul qandai jaǵdailar – sony biletti brondaýy ortalyqtandyrylǵan, biletsiz jol júrý faktileri anyqtalǵany týraly óz bastyǵyna raport jasap jatqan, komissiianyń sarapqa salǵany jón bolar edi. Jolserikterdiń qarajat jinaýy osy jaǵdaiǵa bailanysty ma eken?
Keńestik kezeńnen kele jatqan bron – bul kóleńkeli naryqty tolyqtyryp otyrýdyń bir tásili. Alaida, politsiiada, prokýratýra da, qarjy politsiiasy da bul tolyqtyrýdy joiý bastamasyn kótergen emes.
Esesine, demalys maýsymynda kómektesýshilerdiń kúndizgi tapqan aqysy keide 200 myń teńgege deiin jetip jyǵylady.
Sońǵy kezde BAQ-ta birinen soń bir qaqtyǵys ornynan – bilet alypsatarlar anyqtaldy, anaý bir jerde biletsiz jolaýshy anyqtaldy, taǵysyn taǵy málimettegi aqparattar jii shyǵyp jatyr. Biraq, birde-bir ret jasalǵan qorytyndy men qabyldanǵan sharalar týraly aqparat shyqqan emes.
Ulttyq ekonomika ministrliginiń Statistika komitetiniń deregi boiynsha temir jol kóligimen jylyna 18 million shamasynda adam tasymaldanady eken. Biraq, 7-den 9 millionǵa deiingi jolaýshylar poiyzdarda jazǵy úsh aida tasymaldanady. Árine, qalǵan toǵyz aida biletke qatysty ajiotaj joq.
Árine, árdaiym bos oryndary bar vagondarymen qosa qajetinshe poiyzdar shyǵarý arqyly alypsatarlar tamyryna bir jolata balta shabýǵa bolar edi. Onda biletter qanshalyqty qymbatqa túser edi? Alyp qaraityn bolsaq, jiyrmajyldyq jolaýshy vagony 42-45 million teńge turady. Jańasy - 300 millionnan bastalady. Al bizde kóptegen temir jol baǵdarlary (barlyq elderde jolaýshylar tasymaly shyǵyndy bolyp keledi) tiisti deńgeide sýbsidiialanbaidy.
Jolaýshylar aǵyny boiynsha statistikadan belgilisi, parkti ulǵaitý jyl boiy qajet etpeidi, tek jazdyń úsh aiynda ǵana qajet. Sondyqtan máseleni aqsha ketirmei-aq, tártipti qalypqa keltire otyryp, problemany sheshken áldeqaida tiimdi.
Al tártipti qalai keltirýge bolady? IDM kassalar jumysyn qatań baqylaýǵa alýdy usynady.
IDM baspasóz-qyzmetiniń habarlaýynsha, naryqta 4700-den astam bilet kassalary jumys isteidi. Sonyń ishinde, memlekettik («Jolaýshylar tasymaly» AQ-na tiesilisi) 238. Iá, bulardyń qataryna iri vokzaldarda shoǵyrlanǵan barlyq kassalarda kiredi. Biraq, vokzaldan 50-100 metr qashyqtyqta taǵy birneshe kassa ornalasqan. Naryqtyń zańdary boiynsha olar ol jerde bolmaýy tiis edi. Oilap qaraǵan adamǵa, deldalǵa kim barady, eger jaqyn mańda «Jolaýshylar tasymaly» kassalary ornalasqan bolsa?
Aq naryqtyń zańy boiynsha, olar baiaǵyda-aq quldyraýy tiis edi. Biraq, sur naryqtyń zańy boiynsha olar ómir súrýlerimen qatar gúldenip, alypsatarlarǵa kómek kórsetý arqyly da tabys tabýda.
QazTAG aqparattyq agenttigi IDM baspasóz-qyzmetiniń derekterine súiene otyryp, jaqynda bir kúnde bir kassa arqyly 30 bilettiń qaitarylǵan faktisi týraly habarlady.
Bul dálireginde, kóleńkeli biznestegilerdiń der kezinde biletterdi dostary men týystarynyń aty-jónine satyp alyp, keiin olardy eki ese baǵamen alypsatarlar arqyly satyp alýshylar atyna qaita resimdegen oqiǵa bolsa kerek. Al buǵan ujymdyq brondaý siiaqty keńestik jurnaq kómektesýde. Bul týraly onyń paidasyn kórgender ǵana biledi.
Teoriialyq turǵydan alyp qaraityn bolsaq, kez kelgen zańdy tulǵa kez kelgen kassadan Ivanov, Sidorov, Kozlovqa olardy qandai da bir yntagerler sletine jiberý úshin bilet satyp ala alady. Mundai jaǵdaida aqshany birden tóleý de qajet emes. Hatqa «ýaqytyly tóleýge kepildik beremiz» degen málimetti qosyp berse de jetkilikti. Al shyǵarda, biletter joǵaryda atalǵan jigitterge emes, anketalyq deregi múldem bólek adamdarǵa bolyp shyǵady. Kassaǵa kómektesýshiler kimdi alyp keldi, brondalǵan biletterdi solardyń atyna jazyp beredi. Al fakt boiynsha kez kelgen «Roga i kopyta» JShS óziniń sharasyna kimdi jiberetinin ózi sheshýge quqyly.
Kóleńkeli bilet biznesinde marjinaldylyqty ulǵaitý úshin shyǵyndy qalaisha tómendetýge bolady? Alypsatarlar aldyn ala balalar biletin elýpaiyzdyq baǵa qunymen satyp alady. Sodan keiin olardy qaitaryp, deldal arqyly kassaǵa kelgen naqty bir satyp alýshyǵa biletti qaita rásimdeidi. Mundai qiturqy áreketti memlekettik kassalarda jasaý múmkin emes, óitkeni, biletten bas tartqan jaǵdaida ol avtomatty túrde ASÝ «Ekspress» elektrondy bilet satý júiesine enip, ony Internette kútip otyrǵan kez kelgen adam satyp ala alady.
Eske salaiyn, qazir alypsatarlyq quqyqbuzýshylyq retinde qabyldanbaidy. Jelilik politsiia qyzmetkerleriniń murny astynda óz biznesterin qannen qapersiz júrgizip jatqan kómektesýshilerdi, keide boiamashylyq reidter kezinde ustap alyp, jaqynda paida boldy degen syńai tanytady, tipti, bolmaǵan jaǵdaida, azamattardyń mazasyn alǵany úshin aiyppul salady. Mundai jaǵdaida aiyppul 5 AEK-ti quraidy. Retsidiv barysynda – 10 AEK. Basqalai baptar qarastyrylmaǵan.
Kúndizgi tabys kózi 100-200 myń teńgeni quraǵan shaqta, bul túkke turǵysyz aqsha ekeni aitpasa da túsinikti. Onyń ústine, aiyppuldy qandai da bir kampaniia barysynda kózge túsip qalǵandarǵa salady, al shyn máninde bul qubylyspen tolyq kúresip, joiýǵa eshqandai maqsat qoiylyp jatqan joq. Ashy da bolsa, shyndyq osy.
Igor NEVOLIN, foto Vladimira ZAIKINA, Almaty
"Vremia" gazeti
