دەمالىس ماۋسىمىندا تەمٸر جول بيلەتتەرٸنٸڭ ٷنەمٸ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ, كٷن سايىن ەلەۋەتتٸ قۇرىلىمدار مەن ٶزگە دە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ پويىزداردا بٸر مىڭ جارىم ورىندى برونداپ قويۋىنا بايلانىستى تۋىنداپ وتىر ەكەن, الايدا, تاپسىرىس بەرۋشٸلەردٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ وسىنشاما بيلەتتٸڭ 80 پروتسەنتٸن دە قۇراماي وتىر.
تەمٸر جول بيلەتتەرٸنٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە قاتىستى پروبلەماعا سوڭعى ۋاقىتتا ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە نازار اۋدارىلىپ وتىر. ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترلٸگٸندە بۇل جاعدايدان شىعۋ جولدارى ٸزدەستٸرٸۋدە. بٸزدٸڭ دەرەك بەرۋشٸ اقپاراتىنا سٷيەنسەك, يدم-دە تەك قازٸر عانا, قازاقستاندا كٷن سايىن ەركٸن ساتىلىمنان شامامەن 1200-1500 تەمٸر جول بيلەتٸنٸڭ شىعارىلىنىپ الىناتىنى تالدانىپ وتىر. ماسشتاب تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن ايتار بولساق, مۇنداي جولاۋشى سانىن تەك «تالگونىڭ» تٶرت قۇرامىمەن تاسىمالداۋعا بولادى. بەلكٸم, وسى سان عانا, جولاۋشىلارعا بيلەتتٸ تابيعاتتا جوق, جوعارى باعامەن ساتاتىن بيزنەس كٶمەكتەردٸ بٸرجولاتا جويۋعا كٶمەكتەسەر مە ەدٸ. الايدا, بۇل سالادا تٸپتٸ مينيسترلٸك دەڭگەيدەگٸ «مەن» دەگەن مەمقىزمەتكەردٸڭ ٶزٸ بايلانىسۋعا تەۋەكەلگە بارمايتىن, اناۋ-مىناۋ ەمەس ۆەدومستۆولاردىڭ قىزىعۋشىلىقتارى بولىپ وتىر. ەلبەتتە, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ, ەسكەريقىزمەتتەگٸلەر, پروكۋرورلار, ازاماتتىق مەمورگان قىزمەتكەرلەرٸ دە كٷن سايىن بەلگٸلٸ بٸر بيلەت سانىن قاجەت ەتەتٸن شىعار. الايدا, ناقتى ٸستە برونداۋ بٸرنەشە ەسەگە جوعارى بولىپ وتىر. پويىز جٶنەلتٸلۋگە ەكٸ ساعات ۋاقىت قالعاندا دا ٸٸم, قورعانىس مينيسترلٸگٸ, ۇقك, پروكۋراتۋرا, تٸپتٸ ازاماتتىق مەمورگاندار بروندارى رەزەرۆتەگٸ بيلەتتەردٸڭ بارلىعىنان 18-20 پروتسەنتٸنەن باسقاسى الىنىپ تاستالىنبايدى. بايقاعانىمىزداي, 80 پروتسەنت جەنە ودان كٶپ بروندالعان ورىن ەشكٸمگە كەرەك بولماي قالادى. تٸپتٸ, پويىزدىڭ كەتۋٸنە ەكٸ ساعات ۋاقىت قالعاننىڭ ٶزٸندە ٷيٸندە وتىرعان اقىل-ەسٸ دۇرىس ادام بيلەت ساتىپ المايدى. ولار تەك كٶمەك بەرۋشٸلەر ٷشٸن ماڭىزدى. سول سەبەپتەن دە, مۇنىڭ بەرٸ تەكتەن تەك ەمەس دەگەن كٷدٸكتٸڭ تۋىندارى سٶزسٸز. جامان ايتپاي, جاقسى جوق دەمەكشٸ, قانداي دا بٸر جاعداي بولا قالسا, ەرينە, قۇداي ساقتاسىن, پوگونداعى ادامدارعا ەشقانداي برون قاجەت بولمايدى. مۇنداي جاعدايدا قوسىمشا ۆاگوندار تٸركەپ نەمەسە بٶلەك قۇرامدار بەرەدٸ. وندايدا ەسكەريلەر دە, پوليتسەيلەر دە جولاۋشىلار پويىزدارىمەن ەمەس, ليتەرمەن – تەك جاسىل جانىپ تۇراتىن جەنە ايالدامايتىن قۇراممەن بارادى.
قازٸرگٸ كەزدە بارلىق ەلەۋەتتٸ قۇرىلىمدار بيلەتتەردٸ استانا مەن الماتىعا بروندايدى. ەلورداعا قاتىستىسى تٷسٸنٸكتٸ دەلٸك, ال الماتى قىزمەتتٸك ماقسات پرينتسيپٸنە مٷلدەم كٸرمەيدٸ.
وڭتٷستٸك استانادا مەملەكەت مٷددەسٸ ٷشٸن كٸلەمگە شاقىراتىنداي, ەشقانداي دا مينيسترلٸك جوق. ونىڭ ٷستٸنە, ەسكەري وكرۋگتاردىڭ شتابتارى باسقا قالالاردا ورنالاسقان.
ال قىزىلوردا – الماتى نەمەسە اقتٶبە – الماتى باعىتىنداعى ەركٸن اينالىمداعى بيلەتتەردٸڭ نەگە الىنىپ تاستالىناتىنى تٸپتٸ تٷسٸنٸكسٸز? ەلدە قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنىڭ جوعارى شەندٸ ەمەس قىزمەتكەرلەرٸ وتباسىلارىمەن مەدەۋگە جەنە باراحولكاعا قاراپايىم جولمەن بارىپ كەلۋ ٷشٸن بە ەكەن? بەلكٸم, بۇل بولاشاق الىپساتارلار ٷشٸن رەزەرۆ بە ەكەن? ٶيتكەنٸ, تاسىمالداۋشىلاردىڭ بٸردە بٸرەۋٸنٸڭ برون بويىنشا بيلەت ساتىپ العان ادامنىڭ جەدەل قىزمەتكەر نەمەسە قۇپييا قىزمەتكەر ەكەنٸن تەكسەرۋ مٷمكٸندٸگٸ جوق, سەبەبٸ بيلەتتەر ازاماتتىڭ جەكە كۋەلٸگٸ بويىنشا ساتىلادى.
الايدا, ناقتى فاكت, ول كۆوتاداعى بيلەتتەردٸڭ 80 جەنە ودان كٶپ پروتسەنتٸ تٷپتەپ كەلگەندە, ساتىپ الىنبايدى, ال پويىزداردا بوس ورىنداردىڭ بولۋىن, كاسسادا بيلەتتٸڭ جوقتىعىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. ەندەشە, قوعام بەلسەندٸلەرٸ مەن فينپوليتسييا ٶكٸلدەرٸ كٸنەراتتى باسقا جەردەن ٸزدەۋ كەرەك.
برونعا مينيسترلٸك جەنە ۆەدومستۆولار باسشىلارى تاپسىرىس جاسايدى. مەسەلەن, ٸٸم باسشىسى پويىزبەن بٸر جەرگە بارا قويماس, جەنە دە ول ٶز باسى بيلەتتەردٸ تاراتپايتىنى دا تٷسٸنٸكتٸ. مۇنىمەن اۋماقتىق بٶلٸمشەلەر – جەلٸلٸك پوليتسييا, كٶلٸك پروكۋراتۋراسى, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك دەپارتامەنتٸ, تاعىسىن تاعى ورگان باسشىلارى اينالىسادى.
قالاي جەنە كٸمگە ولار بيلەتتەردٸ تاراتادى جەنە مٷلدەم تاراتادى ما? ەسەسٸنە, ولار ولارعا تيەسٸلٸ ورىنداردى جەنە بۇل بيلەتتەرگە تاپسىرىس بولماسا, ولاردىڭ ساتىلمايتىنىن دا بٸلەدٸ. وسىنى بٸلە تۇرا ولار, ٶز ەرٸكتەرٸمەن قويانداردى وتىرعىزۋ ارقىلى نەمەسە كٶمەكتەسۋشٸلەرٸمەن بٸرٸگە وتىرىپ, تاسىمالداۋشىلارعا قىسىم جاسايدى.
ەرينە, جولسەرٸكتەر عانا ەمەس, پويىز بريگاديرلەرٸ دە پوگونداعى ادامدارمەن داۋ-جانجالعا بارماسى انىق, ٶيتكەنٸ, بٸزدەگٸ قۇرامداردىڭ بەرٸ جاڭا بولماعاندىقتان, ۆاگوننان جەنە شاعىن ارباشىقتان قانداي دا بٸر كەمشٸلٸك تابىلارى انىق. ەربٸر ۆاگوندا ۆاگوننىڭ شىققان ۋاقىتى كٶرسەتٸلگەن نەل بار. كەيبٸر ۆاگونعا جٷز جىلداي بولعان. بٸراق, بٸردە-بٸر ادام ەلەۋەتتٸ قۇرىلىم ادامدارى جەنە باسقا دا قاراۋشىلار – سانيتارلىق دەرٸگەرلەر نەمەسە كٶلٸك باقىلاۋ قىزمەتكەرلەرٸ – ۆاگوندى ەسكٸ بولۋىنا بايلانىستى ٶز تالاپتارىنا سەيكەس كەلمەيتٸندٸكتەن قۇرامنان اعىتىپ الىپتى دەگەندٸ ەستٸمەگەن شىعار. مىسالى, مەن ەستٸگەن جوقپىن.
بۇدان تٷيەتٸنٸمٸز, بارلىق باقىلاۋشى-قاداعالاۋشى ورگاندار قانداي دا بٸر جاعدايعا بايلانىستى, بولۋى ىقتيمال كەمشٸلٸكتەرگە كٶز جۇما قارايدى. بۇل قانداي جاعدايلار – سونى بيلەتتٸ برونداۋى ورتالىقتاندىرىلعان, بيلەتسٸز جول جٷرۋ فاكتٸلەرٸ انىقتالعانى تۋرالى ٶز باستىعىنا راپورت جاساپ جاتقان, كوميسسييانىڭ ساراپقا سالعانى جٶن بولار ەدٸ. جولسەرٸكتەردٸڭ قاراجات جيناۋى وسى جاعدايعا بايلانىستى ما ەكەن?
كەڭەستٸك كەزەڭنەن كەلە جاتقان برون – بۇل كٶلەڭكەلٸ نارىقتى تولىقتىرىپ وتىرۋدىڭ بٸر تەسٸلٸ. الايدا, پوليتسييادا, پروكۋراتۋرا دا, قارجى پوليتسيياسى دا بۇل تولىقتىرۋدى جويۋ باستاماسىن كٶتەرگەن ەمەس.
ەسەسٸنە, دەمالىس ماۋسىمىندا كٶمەكتەسۋشٸلەردٸڭ كٷندٸزگٸ تاپقان اقىسى كەيدە 200 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن جەتٸپ جىعىلادى.
سوڭعى كەزدە باق-تا بٸرٸنەن سوڭ بٸر قاقتىعىس ورنىنان – بيلەت الىپساتارلار انىقتالدى, اناۋ بٸر جەردە بيلەتسٸز جولاۋشى انىقتالدى, تاعىسىن تاعى مەلٸمەتتەگٸ اقپاراتتار جيٸ شىعىپ جاتىر. بٸراق, بٸردە-بٸر رەت جاسالعان قورىتىندى مەن قابىلدانعان شارالار تۋرالى اقپارات شىققان ەمەس.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ دەرەگٸ بويىنشا تەمٸر جول كٶلٸگٸمەن جىلىنا 18 ميلليون شاماسىندا ادام تاسىمالدانادى ەكەن. بٸراق, 7-دەن 9 ميلليونعا دەيٸنگٸ جولاۋشىلار پويىزداردا جازعى ٷش ايدا تاسىمالدانادى. ەرينە, قالعان توعىز ايدا بيلەتكە قاتىستى اجيوتاج جوق.
ەرينە, ەردايىم بوس ورىندارى بار ۆاگوندارىمەن قوسا قاجەتٸنشە پويىزدار شىعارۋ ارقىلى الىپساتارلار تامىرىنا بٸر جولاتا بالتا شابۋعا بولار ەدٸ. وندا بيلەتتەر قانشالىقتى قىمباتقا تٷسەر ەدٸ? الىپ قارايتىن بولساق, جيىرماجىلدىق جولاۋشى ۆاگونى 42-45 ميلليون تەڭگە تۇرادى. جاڭاسى - 300 ميلليوننان باستالادى. ال بٸزدە كٶپتەگەن تەمٸر جول باعدارلارى (بارلىق ەلدەردە جولاۋشىلار تاسىمالى شىعىندى بولىپ كەلەدٸ) تيٸستٸ دەڭگەيدە سۋبسيدييالانبايدى.
جولاۋشىلار اعىنى بويىنشا ستاتيستيكادان بەلگٸلٸسٸ, پاركتٸ ۇلعايتۋ جىل بويى قاجەت ەتپەيدٸ, تەك جازدىڭ ٷش ايىندا عانا قاجەت. سوندىقتان مەسەلەنٸ اقشا كەتٸرمەي-اق, تەرتٸپتٸ قالىپقا كەلتٸرە وتىرىپ, پروبلەمانى شەشكەن ەلدەقايدا تيٸمدٸ.
ال تەرتٸپتٸ قالاي كەلتٸرۋگە بولادى? يدم كاسسالار جۇمىسىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋدى ۇسىنادى.
يدم باسپاسٶز-قىزمەتٸنٸڭ حابارلاۋىنشا, نارىقتا 4700-دەن استام بيلەت كاسسالارى جۇمىس ٸستەيدٸ. سونىڭ ٸشٸندە, مەملەكەتتٸك («جولاۋشىلار تاسىمالى» اق-نا تيەسٸلٸسٸ) 238. يە, بۇلاردىڭ قاتارىنا ٸرٸ ۆوكزالداردا شوعىرلانعان بارلىق كاسسالاردا كٸرەدٸ. بٸراق, ۆوكزالدان 50-100 مەتر قاشىقتىقتا تاعى بٸرنەشە كاسسا ورنالاسقان. نارىقتىڭ زاڭدارى بويىنشا ولار ول جەردە بولماۋى تيٸس ەدٸ. ويلاپ قاراعان ادامعا, دەلدالعا كٸم بارادى, ەگەر جاقىن ماڭدا «جولاۋشىلار تاسىمالى» كاسسالارى ورنالاسقان بولسا?
اق نارىقتىڭ زاڭى بويىنشا, ولار باياعىدا-اق قۇلدىراۋى تيٸس ەدٸ. بٸراق, سۇر نارىقتىڭ زاڭى بويىنشا ولار ٶمٸر سٷرۋلەرٸمەن قاتار گٷلدەنٸپ, الىپساتارلارعا كٶمەك كٶرسەتۋ ارقىلى دا تابىس تابۋدا.
قازتاگ اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸ يدم باسپاسٶز-قىزمەتٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, جاقىندا بٸر كٷندە بٸر كاسسا ارقىلى 30 بيلەتتٸڭ قايتارىلعان فاكتٸسٸ تۋرالى حابارلادى.
بۇل دەلٸرەگٸندە, كٶلەڭكەلٸ بيزنەستەگٸلەردٸڭ دەر كەزٸندە بيلەتتەردٸ دوستارى مەن تۋىستارىنىڭ اتى-جٶنٸنە ساتىپ الىپ, كەيٸن ولاردى ەكٸ ەسە باعامەن الىپساتارلار ارقىلى ساتىپ الۋشىلار اتىنا قايتا رەسٸمدەگەن وقيعا بولسا كەرەك. ال بۇعان ۇجىمدىق برونداۋ سيياقتى كەڭەستٸك جۇرناق كٶمەكتەسۋدە. بۇل تۋرالى ونىڭ پايداسىن كٶرگەندەر عانا بٸلەدٸ.
تەورييالىق تۇرعىدان الىپ قارايتىن بولساق, كەز كەلگەن زاڭدى تۇلعا كەز كەلگەن كاسسادان يۆانوۆ, سيدوروۆ, كوزلوۆقا ولاردى قانداي دا بٸر ىنتاگەرلەر سلەتٸنە جٸبەرۋ ٷشٸن بيلەت ساتىپ الا الادى. مۇنداي جاعدايدا اقشانى بٸردەن تٶلەۋ دە قاجەت ەمەس. حاتقا «ۋاقىتىلى تٶلەۋگە كەپٸلدٸك بەرەمٸز» دەگەن مەلٸمەتتٸ قوسىپ بەرسە دە جەتكٸلٸكتٸ. ال شىعاردا, بيلەتتەر جوعارىدا اتالعان جٸگٸتتەرگە ەمەس, انكەتالىق دەرەگٸ مٷلدەم بٶلەك ادامدارعا بولىپ شىعادى. كاسساعا كٶمەكتەسۋشٸلەر كٸمدٸ الىپ كەلدٸ, بروندالعان بيلەتتەردٸ سولاردىڭ اتىنا جازىپ بەرەدٸ. ال فاكت بويىنشا كەز كەلگەن «روگا ي كوپىتا» جشس ٶزٸنٸڭ شاراسىنا كٸمدٸ جٸبەرەتٸنٸن ٶزٸ شەشۋگە قۇقىلى.
كٶلەڭكەلٸ بيلەت بيزنەسٸندە مارجينالدىلىقتى ۇلعايتۋ ٷشٸن شىعىندى قالايشا تٶمەندەتۋگە بولادى? الىپساتارلار الدىن الا بالالار بيلەتٸن ەلۋپايىزدىق باعا قۇنىمەن ساتىپ الادى. سودان كەيٸن ولاردى قايتارىپ, دەلدال ارقىلى كاسساعا كەلگەن ناقتى بٸر ساتىپ الۋشىعا بيلەتتٸ قايتا رەسٸمدەيدٸ. مۇنداي قيتۇرقى ەرەكەتتٸ مەملەكەتتٸك كاسسالاردا جاساۋ مٷمكٸن ەمەس, ٶيتكەنٸ, بيلەتتەن باس تارتقان جاعدايدا ول اۆتوماتتى تٷردە اسۋ «ەكسپرەسس» ەلەكتروندى بيلەت ساتۋ جٷيەسٸنە ەنٸپ, ونى ينتەرنەتتە كٷتٸپ وتىرعان كەز كەلگەن ادام ساتىپ الا الادى.
ەسكە سالايىن, قازٸر الىپساتارلىق قۇقىقبۇزۋشىلىق رەتٸندە قابىلدانبايدى. جەلٸلٸك پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ مۇرنى استىندا ٶز بيزنەستەرٸن قاننەن قاپەرسٸز جٷرگٸزٸپ جاتقان كٶمەكتەسۋشٸلەردٸ, كەيدە بوياماشىلىق رەيدتەر كەزٸندە ۇستاپ الىپ, جاقىندا پايدا بولدى دەگەن سىڭاي تانىتادى, تٸپتٸ, بولماعان جاعدايدا, ازاماتتاردىڭ مازاسىن العانى ٷشٸن ايىپپۇل سالادى. مۇنداي جاعدايدا ايىپپۇل 5 اەك-تٸ قۇرايدى. رەتسيديۆ بارىسىندا – 10 اەك. باسقالاي باپتار قاراستىرىلماعان.
كٷندٸزگٸ تابىس كٶزٸ 100-200 مىڭ تەڭگەنٸ قۇراعان شاقتا, بۇل تٷككە تۇرعىسىز اقشا ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ايىپپۇلدى قانداي دا بٸر كامپانييا بارىسىندا كٶزگە تٷسٸپ قالعاندارعا سالادى, ال شىن مەنٸندە بۇل قۇبىلىسپەن تولىق كٷرەسٸپ, جويۋعا ەشقانداي ماقسات قويىلىپ جاتقان جوق. اششى دا بولسا, شىندىق وسى.
يگور نەۆولين, فوتو ۆلاديميرا زايكينا, الماتى
"ۆرەميا" گازەتٸ
