Pavlodarda patshalyq-keńestik kezeńdi kókseitin top bar ekeni aian. Negizi zeinetkerlerden quralǵan toptyń murat-múddesi «Novoe vremia» siiaqty jergilikti táýelsiz basylymdarda oqtyn-oqtyn kórinis taýyp turady.
Toppen múddeles tarihshylar men ólketanýshylar Ertistiń Kereký óńirinde tarihqa deiingi dáýirlerde tirshilik etken mamonttar, bizondar jaiynda sóz qozǵaidy da, birden HYIII ǵasyrǵa ótip, Resei imperiiasynyń áskerleri salǵan bekinisterge jurtshylyqtyń nazaryn aýdarady. Bulardyń paiymdaýynsha, orystar bul óńirge kelgende qazaqtar múlde bolmaǵan, tek jońǵarlar turǵan, qazaqtar keiin, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» jyldary ǵana jońǵarlardyń tyqsyrýymen Syr boiynan bosyp kelip qonystana bastaǵan...
Osyndai paiymdaýǵa súiengen top patsha áskerleriniń «Koriakov Iar» bekinisin turǵyzǵan 1720 jyl men esim-soiy Pavlodar qalasynyń ataýyna ainalǵa patshazada Pavel Romanovtyń (1860-1919) týǵan jylyna qurmetpen qaraidy. Tipti bul jyldardyń dóńgelek datalaryn mereke retinde toilaý týraly jergilikti bilikke usynys ta jasady!.. Abyroi bolǵanda, kerekýlik ziialy qaýymnyń narazylyq bildirýiniń nátijesinde álgi oilary júzege asqan joq.
Solai bola tura, memleketshil, otanshyl azamattar sanaly ǵumyrlaryn keńestik qoǵamda ótkizip, kommýnistik ideologiiany súiegine deiin sińirgen qarttardy múmkindiginshe túsinýge tyrysady, tipti keibir qylyqtaryna nazar aýdarmaidy. Biraq egemendik kezeńinde mektep tabaldyryǵyn attaǵan keiingi býyn ókilderiniń patshalyq-keńestik kezeńdi kókseýshilik sezimine berilýine ziialy qaýym bei-jai qarai almaidy ǵoi.
Qyryq jastan endi asqan qoǵamdyq belsendi Aleksandr Vervekin jáne birneshe jerlesimiz «Bilim jáne mádeniet» telearnasynyń júrgizýshisi Daniil Glýmovtyń biyl Pavlodar qalasynda daiyndaǵan «Neizvestnyi Kazahstan» baǵdarlamasyna qatysty. Jazyǵy ne, álgiler ondaǵan myń jyl buryn tirshilik keshken mamonttardyń qańqalary men patshalyq kezeńnen qalǵan ǵimarattar jaiyn tili jetkeninshe tátpishtep turyp baiandady! Tek memleketquraýshy ulttyń arǵy ata-babalary: saqtar men ǵundardyń Ǵaisa paiǵambar zamanynan myńdaǵan jyl buryn Ertistiń Kereký óńirin mekendegeni, osy óńirde myń jarym jyldai ýaqyt buryn túrkiler, qimaqtar, qypshaqtardyń memleket qurǵany, ótken myńjyldyqta Altyn Orda men Aq Ordanyń áskeri áleýeti búkil Evroaziia halyqtaryna tanylǵany, bertingi Qazaq handyǵyn halyq qaharmandarynyń jan-tánimen qorǵaǵany týraly bir-eki aýyz sóz aitýdy kóńilderi hosh kórmegen siiaqty...
Sondai-aq ótken shilde aiynda Pavlodar Geografiia úiiniń direktory Aleksandr Vervekin men Reseidiń Orys geografiialyq qoǵamy Omby aimaqtyq bólimshesiniń tóraǵasy Igor Viatkinniń ózara kelisim jasaýy nátijesinde «Býhgoltstyń joldarymen» atty ekspeditsiia uiymdastyryldy. Omby ailaǵynan 5 jelkendi qaiyqpen (iahtamen) shyqqan 35 adam Ertis ózenimen júzip, olardy qoldaýshy avtojasaq «Omby-Pavlodar» tas jolymen júrip otyryp, Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵyna endi.
Ekspeditsiianyń basty maqsaty: XVIII ǵasyrda Ertistiń Kereký óńirinde salynǵan patsha bekinisteriniń qaldyqtaryn zertteý, budan dál 300 jyl buryn, 1716 jyly I.D. Býhgolts jasaǵynyń jońǵarlardan «qaharmandyqpen» qorǵanǵan Iamyshev bekinisiniń ornynda eskertkish belgi ornatý...
Tarihi derekterine zer salsaq, I Petr patshanyń jarlyǵy boiynsha leibgvardiia podpolkovnigi I.D. Býhgoltstyń polki 1715 jyly Jámish kóli mańynda Iamyshev bekinisin turǵyzǵan. Biraq kelesi jyly polk jońǵar áskerleriniń shabýylyna ushyraidy da, tek 700 jaýynger tiri qalyp, zorǵa qashyp qutylypty. Kóp uzamai jasaq basshysynyń ústinen qylmystyq is qozǵalyp, Peterborǵa jóneltilgen.
Shyndyǵynda, qazaq-jońǵar arasyndaǵy jer úshin kúres sharyqtaý shegine jetip, eki jaq birin-biri Ertis boiynan yǵystyrǵan asa kúrdeli kezeńde 70 zeńbirekpen qarýlanǵan, 3017 jaýyngerden turatyn patsha áskeri Jámish kóline deiin jetken bolatyn.
Osylaisha, Ertistiń Kereký óńirine beibit maqsatpen emes, qandy joryqpen kelgen jasaqtyń basshysy I.D. Býhgoltstyń joldaryn Vervekin men Viatkinder bizdiń elde nasihattap, dáriptemek!.. Eger 1382 jyly Máskeýdi jaýlap alyp, órtep jibergen Altyn Ordanyń bileýshisin qazaqstandyq qoǵamdyq uiymdar qurmet tutyp, Resei aýmaǵynda «Toqtamys hannyń joldarymen» atty ekspeditsiia uiymdastyrsa, nemese 1812 jyly dál solai istegen Frantsiia imperatoryn qoǵamdyq uiymdardyń biri ulyqtap, «Napoleonnyń joldarymen» atty ekspeditsiia qursa, orys ziialylary qandai kúige túser edi?.. Jalpy, Reseide jat piǵyldaǵy qoǵamdyq belsendiler tarapynan resmi memleket tarihyn burmalaý men Resei Federatsiiasynyń territoriialyq aýmaǵynyń tarihi-quqyqtyq negizdiligin teristeý áreketterine jol berile me?..
Osy tusta qazaq ziialylarynyń Uly Dala men ejelgi Rýs qarym-qatynasyndaǵy birneshe jylǵa sozylǵan soǵystardy emes, eki eldiń júzdegen jyldar boiy qatar otyryp beibit ómir súrgenin zerdeleitinin atap kórsetkenimiz jón. Qypshaq handary men orys kinázdary arasyndaǵy nekelik bailanystardy, eki halyq arasyndaǵy mádeni almasýlardy, orys tiline singen hoziain, boiarin, bogatyr, tamga, dengi, kazna, karandash tárizdi túrki sózderiniń túp tórkinin zertteitini aian. Sondai-aq, Abai-Lermontov-Gete shyǵarmalaryndaǵy úilesimdilikti, Shoqan Ýálihanov pen Fedor Dostoevskiidiń arasyndaǵy qyl ótpes dostyqty dáripteitini de málim. Sondai ustanymdy qasterlegen oblys basshylyǵy eki halyqtyń kórnekti ókilderi, uly perzentteri, eki dos Shoqan Ýálihanov pen Grigorii Potaninge eskertkish ornatty.
Al vervekinder patshalyq Resei imperiiasynyń qazirgi Qazaqstan Respýblikasy aýmaǵyndaǵy áskeri bekinisteriniń qaldyqtaryn izdestiredi, onymen tynbai, Omby qalasynan «Býhgoltstyń joldarymen» ekspeditsiiasyn Pavlodar oblysyna shaqyrady... Mundai áreketter reseilikter men qazaqstandyqtardyń dostyǵyna syzat túsirmese, eki eldiń qarym-qatynasyna oń yqpal etpeitini anyq. Endeshe, osy saiasi qatelikterge jol bergen jergilikti memlekettik organdarǵa ziialy qaýym ókilderiniń narazylyq bildirýi oryndy. Nátijesi joq emes.
Ekspeditsiia Lebiaji aýdanyndaǵy Eski Iamyshev eldimekenine bastapqyda josparlaǵanyndai 5 jelkendi qaiyqpen emes, 1 mikroavtobýsben jáne birneshe jeńil kólikpen bardy. Aýyl turǵyndarymen kezdesý barysynda A. Vervekin jáne basqalar Ertis óńiriniń ekologiiasyn saýyqtyrý, ózen sýyn tiimdi paidalaný, «Omby-Pavlodar» baǵdaryndaǵy keme qatynasyn retteý, eki oblys arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty nyǵaita túsý máseleleri... jóninde sóiledi. Alaida ombylyq qonaqtardyń jetekshisi Igor Viatkin ózderiniń maqsattaryn ashyq aityp, «Býhgoltstyń joldarymen» ekspeditsiiasynyń osy óńirge qaita oralatynyn jariia etti!.. Demek, Iamyshev bekinisiniń ornynda otarshyl patsha áskerleriniń qurmetine eskertkish ornatý máselesi aldaǵy ýaqytta qaita kóterilýi yqtimal.
Erteńinde oblys jastar saiasaty máseleleri jónindegi basqarmasynyń ǵimaratynda «Pavlodar geografiia úii» qoǵamdyq birlestigi men ombylyq ekspeditsiia músheleri Pavlodarda daiyndalǵan «Ertis jáne onyń bekinisteri» atty derekti filmniń tusaýkeser sharasyn ótkizdi. Sońynda A. Vervekin kinotýyndyny qonaqtarǵa syiǵa tartty...
Ekspeditsiianyń Resei imperiiasynyń Ertis boiyndaǵy bekinisterin zertteý sapary «Pavlodar geografiia úiiniń» bastamasymen uiymdastyrylǵan «Ertis kúni» merekesine ulasty... Ortalyq jaǵalaýǵa jinalǵan myńdaǵan kerekýlikter men ózge oblystardan arnaiy shaqyrýmen kelgen qurmetti meimandar úlkendi-kishili kemeler men qaiyqtardyń sherýin, óner juldyzdarynyń kontserttik baǵdarlamasyn, kolóner men qyl qalam sheberleriniń týyndylary kórmesi men jármeńkesin tamashalady! Oblys ákiminiń eki birdei orynbasary: N. Dychko men M. Begentaev jáne A. Vervekin men taǵy basqalar jurtshylyqtan oqshaýlanǵan jaily orynǵa jaiǵasty. Aitpaqshy, ózendegi sherýdiń qaq ortasynda ombylyq 5 jelkendi qaiyq pen jergilikti «Ermak» teplohody da júzip ótti!.. Sharadan soń «Býhgoltstyń joldarymen» ekspeditsiiasy úshin asta-tók dastarhan jaiyldy!
«Ertis kúni» merekesi memlekettik merekeler sanatyna jatpasa da asqan sán-saltanatpen ótkizildi! Toi ústinde: «Apyrai, qazirgi ekonomikalyq qiyn kezeńde osynaý bir kúndik mádeni sharalarǵa jumsalǵan qyrýar qarjy mólsheriniń tym bolmasa bir bóligi aýyr dertke shaldyqqan naýqastar men az qamtamasyz etilgen otbasylardyń joq-jitigin jabý úshin tabylar ma!» – degen oilar júregińdi tyrmalaidy eken...
...Hosh, sonymen, memleketshil, otanshyl azamattar keńestik kezeńde týyp ósken, kommýnistik ideologiia súiegine deiin sińip ketken zeinetker qarttarǵa túsinistikpen qaraidy, – dedik. Al Qazaqstannyń egemendik kezeńinde tárbielengen, solai bola tura Resei imperiiasynyń qazaq jerindegi bekinisteriniń qirandylaryn izdeitin, patsha áskerleriniń qazaq eline jasaǵan qandy joryqtaryn erlikke balap derekti film túsiretin jastar týraly ne oilaýymyz kerek? Álde shirek ǵasyrdan astam ýaqyt boiy júrgizilgen Qazaqstan Respýblikasy memlekettik jastar saiasaty jastar men jasóspirimderge yqpal etpei me? Sonyń saldarynan sanasy ózge eldiń ideologiiasymen buǵaýlanǵan bir býyn eseiip, qatarǵa qosyldy ma? Nemese bularǵa oblys jastar saiasaty máseleleri jónindegi basqarmasy durys tárbie bere almady ma?
Aitpaqshy, atalǵan basqarmanyń basshysy Natalia Nefedovanyń «Býhgoltstyń joldarymen» ekspeditsiiasyna qoldaý kórsetip, solarmen birge Eski Iamyshevqa barǵany, basqarmanyń ǵimaratynda «Ertis jáne onyń bekinisteri» derekti filminiń tusaýkeseri ótkizilgeni eske túsedi...
Eger onyń qyzmet ornynda Maksim Spotkai, Ian Mýravskii, Marina Saharova, Taisiia Stradaeva, Anjelika Babakova, Natalia Mýshtaeva, Aleksei Chichýrin, Elena Belinskaia, Viktoriia Petrova, Polina Shtýrmina, Elena Garkava, Irina Iakýsheva-Nurpeiisova, Elina Paýli, Artýr Bartel, Iýliana Otto, Inga Gross sekildi orys, qazaq tilderinde erkin sóileitin, eki halyqtyń ulttyq qundylyqtaryn jete baǵalai biletin, memleketquraýshy jáne ózge ulttardyń dilin jan dúniesimen tereń túsinetin jergilikti jastardyń biri otyrsa óńirdegi jastar saiasaty ózgeshe baǵytta óris alar ma edi, kim bilsin...
...Meniń boljaýymsha, irgetastary 1720 jyly Resei imperiiasynyń áskeri bekinisteri retinde qalanǵan Pavlodar, Semei, Óskemen qalalaryna aldaǵy ýaqytta jelkendi qaiyqtarmen jáne avtojasaqpen barý maqsatynan álgindei ekspeditsiialardyń bas tartýy neǵaibil. Sondai is-sharalardy uiymdastyrýshy ishki-syrtqy qoǵamdyq uiymdardyń belsendiligi atalǵan qalalardyń 300 jyldyq merekesi qarsańynda, «Ertis kúni» merekesi kúnderi kúrt artady!
Al 2020 jylǵa deiin az ǵana ýaqyt qaldy. Degenmen munyń ózi – elimizdegi tiisti memlekettik organdardyń on oilanyp, myń tolǵanyp naqty sheshim qabyldaýyna jetkilikti ýaqyt dep esepteimin.
Eger osy merzim ishinde patshashyl-keńesshil ishki kúshterdiń belsendiligin meilinshe báseńdetpesek, syrtqy kúshterdiń ishki saiasatymyzǵa yqpalyn tejemesek, odan keiingi jyldary Ertis ózeni boiyndaǵy «ejelgi orys jerlerin» jinaqtaýshy áskeri ekspeditsiialardy qol qýsyryp turyp qarsy alýymyzǵa týra keletin shyǵar...
Dál qazirgi kezeńde Ýkrainanyń Donetsk, Lýgansk óńirlerindegi jaǵdailarǵa kóz júgirtýge tiistimiz...
Arman QANI,
Pavlodar
Ult portaly
