پاۆلوداردا پاتشالىق-كەڭەستٸك كەزەڭدٸ كٶكسەيتٸن توپ بار ەكەنٸ ايان. نەگٸزٸ زەينەتكەرلەردەن قۇرالعان توپتىڭ مۇرات-مٷددەسٸ «نوۆوە ۆرەميا» سيياقتى جەرگٸلٸكتٸ تەۋەلسٸز باسىلىمداردا وقتىن-وقتىن كٶرٸنٸس تاۋىپ تۇرادى.
توپپەن مٷددەلەس تاريحشىلار مەن ٶلكەتانۋشىلار ەرتٸستٸڭ كەرەكۋ ٶڭٸرٸندە تاريحقا دەيٸنگٸ دەۋٸرلەردە تٸرشٸلٸك ەتكەن مامونتتار, بيزوندار جايىندا سٶز قوزعايدى دا, بٸردەن حYٸٸٸ عاسىرعا ٶتٸپ, رەسەي يمپەريياسىنىڭ ەسكەرلەرٸ سالعان بەكٸنٸستەرگە جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارادى. بۇلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ورىستار بۇل ٶڭٸرگە كەلگەندە قازاقتار مٷلدە بولماعان, تەك جوڭعارلار تۇرعان, قازاقتار كەيٸن, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكٶل سۇلاما» جىلدارى عانا جوڭعارلاردىڭ تىقسىرۋىمەن سىر بويىنان بوسىپ كەلٸپ قونىستانا باستاعان...
وسىنداي پايىمداۋعا سٷيەنگەن توپ پاتشا ەسكەرلەرٸنٸڭ «كورياكوۆ يار» بەكٸنٸسٸن تۇرعىزعان 1720 جىل مەن ەسٸم-سويى پاۆلودار قالاسىنىڭ اتاۋىنا اينالعا پاتشازادا پاۆەل رومانوۆتىڭ (1860-1919) تۋعان جىلىنا قۇرمەتپەن قارايدى. تٸپتٸ بۇل جىلداردىڭ دٶڭگەلەك داتالارىن مەرەكە رەتٸندە تويلاۋ تۋرالى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە ۇسىنىس تا جاسادى!.. ابىروي بولعاندا, كەرەكۋلٸك زييالى قاۋىمنىڭ نارازىلىق بٸلدٸرۋٸنٸڭ نەتيجەسٸندە ەلگٸ ويلارى جٷزەگە اسقان جوق.
سولاي بولا تۇرا, مەملەكەتشٸل, وتانشىل ازاماتتار سانالى عۇمىرلارىن كەڭەستٸك قوعامدا ٶتكٸزٸپ, كوممۋنيستٸك يدەولوگييانى سٷيەگٸنە دەيٸن سٸڭٸرگەن قارتتاردى مٷمكٸندٸگٸنشە تٷسٸنۋگە تىرىسادى, تٸپتٸ كەيبٸر قىلىقتارىنا نازار اۋدارمايدى. بٸراق ەگەمەندٸك كەزەڭٸندە مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان كەيٸنگٸ بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ پاتشالىق-كەڭەستٸك كەزەڭدٸ كٶكسەۋشٸلٸك سەزٸمٸنە بەرٸلۋٸنە زييالى قاۋىم بەي-جاي قاراي المايدى عوي.
قىرىق جاستان ەندٸ اسقان قوعامدىق بەلسەندٸ الەكساندر ۆەرۆەكين جەنە بٸرنەشە جەرلەسٸمٸز «بٸلٸم جەنە مەدەنيەت» تەلەارناسىنىڭ جٷرگٸزۋشٸسٸ دانييل گلۋموۆتىڭ بيىل پاۆلودار قالاسىندا دايىنداعان «نەيزۆەستنىي كازاحستان» باعدارلاماسىنا قاتىستى. جازىعى نە, ەلگٸلەر ونداعان مىڭ جىل بۇرىن تٸرشٸلٸك كەشكەن مامونتتاردىڭ قاڭقالارى مەن پاتشالىق كەزەڭنەن قالعان عيماراتتار جايىن تٸلٸ جەتكەنٸنشە تەتپٸشتەپ تۇرىپ باياندادى! تەك مەملەكەتقۇراۋشى ۇلتتىڭ ارعى اتا-بابالارى: ساقتار مەن عۇنداردىڭ عايسا پايعامبار زامانىنان مىڭداعان جىل بۇرىن ەرتٸستٸڭ كەرەكۋ ٶڭٸرٸن مەكەندەگەنٸ, وسى ٶڭٸردە مىڭ جارىم جىلداي ۋاقىت بۇرىن تٷركٸلەر, قيماقتار, قىپشاقتاردىڭ مەملەكەت قۇرعانى, ٶتكەن مىڭجىلدىقتا التىن وردا مەن اق وردانىڭ ەسكەري ەلەۋەتٸ بٷكٸل ەۆروازييا حالىقتارىنا تانىلعانى, بەرتٸنگٸ قازاق حاندىعىن حالىق قاھارماندارىنىڭ جان-تەنٸمەن قورعاعانى تۋرالى بٸر-ەكٸ اۋىز سٶز ايتۋدى كٶڭٸلدەرٸ حوش كٶرمەگەن سيياقتى...
سونداي-اق ٶتكەن شٸلدە ايىندا پاۆلودار گەوگرافييا ٷيٸنٸڭ ديرەكتورى الەكساندر ۆەرۆەكين مەن رەسەيدٸڭ ورىس گەوگرافييالىق قوعامى ومبى ايماقتىق بٶلٸمشەسٸنٸڭ تٶراعاسى يگور ۆياتكيننٸڭ ٶزارا كەلٸسٸم جاساۋى نەتيجەسٸندە «بۋحگولتستىڭ جولدارىمەن» اتتى ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرىلدى. ومبى ايلاعىنان 5 جەلكەندٸ قايىقپەن (ياحتامەن) شىققان 35 ادام ەرتٸس ٶزەنٸمەن جٷزٸپ, ولاردى قولداۋشى اۆتوجاساق «ومبى-پاۆلودار» تاس جولىمەن جٷرٸپ وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنا ەندٸ.
ەكسپەديتسييانىڭ باستى ماقساتى: XVIII عاسىردا ەرتٸستٸڭ كەرەكۋ ٶڭٸرٸندە سالىنعان پاتشا بەكٸنٸستەرٸنٸڭ قالدىقتارىن زەرتتەۋ, بۇدان دەل 300 جىل بۇرىن, 1716 جىلى ي.د. بۋحگولتس جاساعىنىڭ جوڭعارلاردان «قاھارماندىقپەن» قورعانعان يامىشەۆ بەكٸنٸسٸنٸڭ ورنىندا ەسكەرتكٸش بەلگٸ ورناتۋ...
تاريحي دەرەكتەرٸنە زەر سالساق, ٸ پەتر پاتشانىڭ جارلىعى بويىنشا لەيبگۆاردييا پودپولكوۆنيگٸ ي.د. بۋحگولتستىڭ پولكٸ 1715 جىلى جەمٸش كٶلٸ ماڭىندا يامىشەۆ بەكٸنٸسٸن تۇرعىزعان. بٸراق كەلەسٸ جىلى پولك جوڭعار ەسكەرلەرٸنٸڭ شابۋىلىنا ۇشىرايدى دا, تەك 700 جاۋىنگەر تٸرٸ قالىپ, زورعا قاشىپ قۇتىلىپتى. كٶپ ۇزاماي جاساق باسشىسىنىڭ ٷستٸنەن قىلمىستىق ٸس قوزعالىپ, پەتەربورعا جٶنەلتٸلگەن.
شىندىعىندا, قازاق-جوڭعار اراسىنداعى جەر ٷشٸن كٷرەس شارىقتاۋ شەگٸنە جەتٸپ, ەكٸ جاق بٸرٸن-بٸرٸ ەرتٸس بويىنان ىعىستىرعان اسا كٷردەلٸ كەزەڭدە 70 زەڭبٸرەكپەن قارۋلانعان, 3017 جاۋىنگەردەن تۇراتىن پاتشا ەسكەرٸ جەمٸش كٶلٸنە دەيٸن جەتكەن بولاتىن.
وسىلايشا, ەرتٸستٸڭ كەرەكۋ ٶڭٸرٸنە بەيبٸت ماقساتپەن ەمەس, قاندى جورىقپەن كەلگەن جاساقتىڭ باسشىسى ي.د. بۋحگولتستىڭ جولدارىن ۆەرۆەكين مەن ۆياتكيندەر بٸزدٸڭ ەلدە ناسيحاتتاپ, دەرٸپتەمەك!.. ەگەر 1382 جىلى مەسكەۋدٸ جاۋلاپ الىپ, ٶرتەپ جٸبەرگەن التىن وردانىڭ بيلەۋشٸسٸن قازاقستاندىق قوعامدىق ۇيىمدار قۇرمەت تۇتىپ, رەسەي اۋماعىندا «توقتامىس حاننىڭ جولدارىمەن» اتتى ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرسا, نەمەسە 1812 جىلى دەل سولاي ٸستەگەن فرانتسييا يمپەراتورىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بٸرٸ ۇلىقتاپ, «ناپولەوننىڭ جولدارىمەن» اتتى ەكسپەديتسييا قۇرسا, ورىس زييالىلارى قانداي كٷيگە تٷسەر ەدٸ?.. جالپى, رەسەيدە جات پيعىلداعى قوعامدىق بەلسەندٸلەر تاراپىنان رەسمي مەملەكەت تاريحىن بۇرمالاۋ مەن رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ تەرريتورييالىق اۋماعىنىڭ تاريحي-قۇقىقتىق نەگٸزدٸلٸگٸن تەرٸستەۋ ەرەكەتتەرٸنە جول بەرٸلە مە?..
وسى تۇستا قازاق زييالىلارىنىڭ ۇلى دالا مەن ەجەلگٸ رۋس قارىم-قاتىناسىنداعى بٸرنەشە جىلعا سوزىلعان سوعىستاردى ەمەس, ەكٸ ەلدٸڭ جٷزدەگەن جىلدار بويى قاتار وتىرىپ بەيبٸت ٶمٸر سٷرگەنٸن زەردەلەيتٸنٸن اتاپ كٶرسەتكەنٸمٸز جٶن. قىپشاق حاندارى مەن ورىس كٸنەزدارى اراسىنداعى نەكەلٸك بايلانىستاردى, ەكٸ حالىق اراسىنداعى مەدەني الماسۋلاردى, ورىس تٸلٸنە سٸنگەن حوزياين, بويارين, بوگاتىر, تامگا, دەنگي, كازنا, كارانداش تەرٸزدٸ تٷركٸ سٶزدەرٸنٸڭ تٷپ تٶركٸنٸن زەرتتەيتٸنٸ ايان. سونداي-اق, اباي-لەرمونتوۆ-گەتە شىعارمالارىنداعى ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸ, شوقان ۋەليحانوۆ پەن فەدور دوستوەۆسكييدٸڭ اراسىنداعى قىل ٶتپەس دوستىقتى دەرٸپتەيتٸنٸ دە مەلٸم. سونداي ۇستانىمدى قاستەرلەگەن وبلىس باسشىلىعى ەكٸ حالىقتىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ, ۇلى پەرزەنتتەرٸ, ەكٸ دوس شوقان ۋەليحانوۆ پەن گريگوريي پوتانينگە ەسكەرتكٸش ورناتتى.
ال ۆەرۆەكيندەر پاتشالىق رەسەي يمپەريياسىنىڭ قازٸرگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنداعى ەسكەري بەكٸنٸستەرٸنٸڭ قالدىقتارىن ٸزدەستٸرەدٸ, ونىمەن تىنباي, ومبى قالاسىنان «بۋحگولتستىڭ جولدارىمەن» ەكسپەديتسيياسىن پاۆلودار وبلىسىنا شاقىرادى... مۇنداي ەرەكەتتەر رەسەيلٸكتەر مەن قازاقستاندىقتاردىڭ دوستىعىنا سىزات تٷسٸرمەسە, ەكٸ ەلدٸڭ قارىم-قاتىناسىنا وڭ ىقپال ەتپەيتٸنٸ انىق. ەندەشە, وسى ساياسي قاتەلٸكتەرگە جول بەرگەن جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ نارازىلىق بٸلدٸرۋٸ ورىندى. نەتيجەسٸ جوق ەمەس.
ەكسپەديتسييا لەبياجٸ اۋدانىنداعى ەسكٸ يامىشەۆ ەلدٸمەكەنٸنە باستاپقىدا جوسپارلاعانىنداي 5 جەلكەندٸ قايىقپەن ەمەس, 1 ميكرواۆتوبۋسبەن جەنە بٸرنەشە جەڭٸل كٶلٸكپەن باردى. اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ا. ۆەرۆەكين جەنە باسقالار ەرتٸس ٶڭٸرٸنٸڭ ەكولوگيياسىن ساۋىقتىرۋ, ٶزەن سۋىن تيٸمدٸ پايدالانۋ, «ومبى-پاۆلودار» باعدارىنداعى كەمە قاتىناسىن رەتتەۋ, ەكٸ وبلىس اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتا تٷسۋ مەسەلەلەرٸ... جٶنٸندە سٶيلەدٸ. الايدا ومبىلىق قوناقتاردىڭ جەتەكشٸسٸ يگور ۆياتكين ٶزدەرٸنٸڭ ماقساتتارىن اشىق ايتىپ, «بۋحگولتستىڭ جولدارىمەن» ەكسپەديتسيياسىنىڭ وسى ٶڭٸرگە قايتا ورالاتىنىن جارييا ەتتٸ!.. دەمەك, يامىشەۆ بەكٸنٸسٸنٸڭ ورنىندا وتارشىل پاتشا ەسكەرلەرٸنٸڭ قۇرمەتٸنە ەسكەرتكٸش ورناتۋ مەسەلەسٸ الداعى ۋاقىتتا قايتا كٶتەرٸلۋٸ ىقتيمال.
ەرتەڭٸندە وبلىس جاستار ساياساتى مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ باسقارماسىنىڭ عيماراتىندا «پاۆلودار گەوگرافييا ٷيٸ» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ مەن ومبىلىق ەكسپەديتسييا مٷشەلەرٸ پاۆلوداردا دايىندالعان «ەرتٸس جەنە ونىڭ بەكٸنٸستەرٸ» اتتى دەرەكتٸ فيلمنٸڭ تۇساۋكەسەر شاراسىن ٶتكٸزدٸ. سوڭىندا ا. ۆەرۆەكين كينوتۋىندىنى قوناقتارعا سىيعا تارتتى...
ەكسپەديتسييانىڭ رەسەي يمپەريياسىنىڭ ەرتٸس بويىنداعى بەكٸنٸستەرٸن زەرتتەۋ ساپارى «پاۆلودار گەوگرافييا ٷيٸنٸڭ» باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان «ەرتٸس كٷنٸ» مەرەكەسٸنە ۇلاستى... ورتالىق جاعالاۋعا جينالعان مىڭداعان كەرەكۋلٸكتەر مەن ٶزگە وبلىستاردان ارنايى شاقىرۋمەن كەلگەن قۇرمەتتٸ مەيماندار ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ كەمەلەر مەن قايىقتاردىڭ شەرۋٸن, ٶنەر جۇلدىزدارىنىڭ كونتسەرتتٸك باعدارلاماسىن, كولٶنەر مەن قىل قالام شەبەرلەرٸنٸڭ تۋىندىلارى كٶرمەسٸ مەن جەرمەڭكەسٸن تاماشالادى! وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ەكٸ بٸردەي ورىنباسارى: ن. دىچكو مەن م. بەگەنتاەۆ جەنە ا. ۆەرۆەكين مەن تاعى باسقالار جۇرتشىلىقتان وقشاۋلانعان جايلى ورىنعا جايعاستى. ايتپاقشى, ٶزەندەگٸ شەرۋدٸڭ قاق ورتاسىندا ومبىلىق 5 جەلكەندٸ قايىق پەن جەرگٸلٸكتٸ «ەرماك» تەپلوحودى دا جٷزٸپ ٶتتٸ!.. شارادان سوڭ «بۋحگولتستىڭ جولدارىمەن» ەكسپەديتسيياسى ٷشٸن استا-تٶك داستارحان جايىلدى!
«ەرتٸس كٷنٸ» مەرەكەسٸ مەملەكەتتٸك مەرەكەلەر ساناتىنا جاتپاسا دا اسقان سەن-سالتاناتپەن ٶتكٸزٸلدٸ! توي ٷستٸندە: «اپىراي, قازٸرگٸ ەكونوميكالىق قيىن كەزەڭدە وسىناۋ بٸر كٷندٸك مەدەني شارالارعا جۇمسالعان قىرۋار قارجى مٶلشەرٸنٸڭ تىم بولماسا بٸر بٶلٸگٸ اۋىر دەرتكە شالدىققان ناۋقاستار مەن از قامتاماسىز ەتٸلگەن وتباسىلاردىڭ جوق-جٸتٸگٸن جابۋ ٷشٸن تابىلار ما!» – دەگەن ويلار جٷرەگٸڭدٸ تىرمالايدى ەكەن...
...حوش, سونىمەن, مەملەكەتشٸل, وتانشىل ازاماتتار كەڭەستٸك كەزەڭدە تۋىپ ٶسكەن, كوممۋنيستٸك يدەولوگييا سٷيەگٸنە دەيٸن سٸڭٸپ كەتكەن زەينەتكەر قارتتارعا تٷسٸنٸستٸكپەن قارايدى, – دەدٸك. ال قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸك كەزەڭٸندە تەربيەلەنگەن, سولاي بولا تۇرا رەسەي يمپەريياسىنىڭ قازاق جەرٸندەگٸ بەكٸنٸستەرٸنٸڭ قيراندىلارىن ٸزدەيتٸن, پاتشا ەسكەرلەرٸنٸڭ قازاق ەلٸنە جاساعان قاندى جورىقتارىن ەرلٸككە بالاپ دەرەكتٸ فيلم تٷسٸرەتٸن جاستار تۋرالى نە ويلاۋىمىز كەرەك? ەلدە شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بويى جٷرگٸزٸلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك جاستار ساياساتى جاستار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ىقپال ەتپەي مە? سونىڭ سالدارىنان ساناسى ٶزگە ەلدٸڭ يدەولوگيياسىمەن بۇعاۋلانعان بٸر بۋىن ەسەيٸپ, قاتارعا قوسىلدى ما? نەمەسە بۇلارعا وبلىس جاستار ساياساتى مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ باسقارماسى دۇرىس تەربيە بەرە المادى ما?
ايتپاقشى, اتالعان باسقارمانىڭ باسشىسى ناتاليا نەفەدوۆانىڭ «بۋحگولتستىڭ جولدارىمەن» ەكسپەديتسيياسىنا قولداۋ كٶرسەتٸپ, سولارمەن بٸرگە ەسكٸ يامىشەۆقا بارعانى, باسقارمانىڭ عيماراتىندا «ەرتٸس جەنە ونىڭ بەكٸنٸستەرٸ» دەرەكتٸ فيلمٸنٸڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتكٸزٸلگەنٸ ەسكە تٷسەدٸ...
ەگەر ونىڭ قىزمەت ورنىندا ماكسيم سپوتكاي, يان مۋراۆسكيي, مارينا ساحاروۆا, تايسييا ستراداەۆا, انجەليكا باباكوۆا, ناتاليا مۋشتاەۆا, الەكسەي چيچۋرين, ەلەنا بەلينسكايا, ۆيكتورييا پەتروۆا, پولينا شتۋرمينا, ەلەنا گاركاۆا, يرينا ياكۋشەۆا-نۇرپەيٸسوۆا, ەلينا پاۋلي, ارتۋر بارتەل, يۋليانا وتتو, ينگا گروسس سەكٸلدٸ ورىس, قازاق تٸلدەرٸندە ەركٸن سٶيلەيتٸن, ەكٸ حالىقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جەتە باعالاي بٸلەتٸن, مەملەكەتقۇراۋشى جەنە ٶزگە ۇلتتاردىڭ دٸلٸن جان دٷنيەسٸمەن تەرەڭ تٷسٸنەتٸن جەرگٸلٸكتٸ جاستاردىڭ بٸرٸ وتىرسا ٶڭٸردەگٸ جاستار ساياساتى ٶزگەشە باعىتتا ٶرٸس الار ما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن...
...مەنٸڭ بولجاۋىمشا, ٸرگەتاستارى 1720 جىلى رەسەي يمپەريياسىنىڭ ەسكەري بەكٸنٸستەرٸ رەتٸندە قالانعان پاۆلودار, سەمەي, ٶسكەمەن قالالارىنا الداعى ۋاقىتتا جەلكەندٸ قايىقتارمەن جەنە اۆتوجاساقپەن بارۋ ماقساتىنان ەلگٸندەي ەكسپەديتسييالاردىڭ باس تارتۋى نەعايبٸل. سونداي ٸس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋشى ٸشكٸ-سىرتقى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ اتالعان قالالاردىڭ 300 جىلدىق مەرەكەسٸ قارساڭىندا, «ەرتٸس كٷنٸ» مەرەكەسٸ كٷندەرٸ كٷرت ارتادى!
ال 2020 جىلعا دەيٸن از عانا ۋاقىت قالدى. دەگەنمەن مۇنىڭ ٶزٸ – ەلٸمٸزدەگٸ تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ون ويلانىپ, مىڭ تولعانىپ ناقتى شەشٸم قابىلداۋىنا جەتكٸلٸكتٸ ۋاقىت دەپ ەسەپتەيمٸن.
ەگەر وسى مەرزٸم ٸشٸندە پاتشاشىل-كەڭەسشٸل ٸشكٸ كٷشتەردٸڭ بەلسەندٸلٸگٸن مەيلٸنشە بەسەڭدەتپەسەك, سىرتقى كٷشتەردٸڭ ٸشكٸ ساياساتىمىزعا ىقپالىن تەجەمەسەك, ودان كەيٸنگٸ جىلدارى ەرتٸس ٶزەنٸ بويىنداعى «ەجەلگٸ ورىس جەرلەرٸن» جيناقتاۋشى ەسكەري ەكسپەديتسييالاردى قول قۋسىرىپ تۇرىپ قارسى الۋىمىزعا تۋرا كەلەتٸن شىعار...
دەل قازٸرگٸ كەزەڭدە ۋكراينانىڭ دونەتسك, لۋگانسك ٶڭٸرلەرٸندەگٸ جاعدايلارعا كٶز جٷگٸرتۋگە تيٸستٸمٸز...
ارمان قاني,
پاۆلودار
ۇلت پورتالى
