Búgingi tańda qazaqstandyqtardyń qansha bóligi sportty janyna serik etken? Ótken ýaqytpen salystyrǵanda, salaýatty ómir salty búgin nelikten kenje qalyp otyr? Onyń sebepteri men saldary qandai? Atyraýlyq jastardy buqaralyq sportqa tartýǵa ne kedergi? Osy sekildi saýaldarǵa sala ardageri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, úshinshi dan qara beldiginiń iesi – Qabibek Muhitovtan jaýap izdep kórgenbiz.
– Qabibek Sádiruly, atajurtqa oralǵan qandastarymyzdyń, iaǵni, oralmandardyń sporttaǵy úlesi qansha?
– Sózińizdiń jany bar. Búginde kók bairaq biikte jelbirep, jeńis týy tigilip júrse, onda oralman baýyrlarymyzdyń da úlesi bar ekenin atap ótkim keledi. Olardyń deni – jastar. Árqaisysynyń elimizge degen asqan súiispenshiligi men pák mahabbaty bizden artyq túspese, kem emes. Soǵan sáikes, jeńiske degen ynta-jigerleri zor. Ekinshiden, ózderi qonys aýdaryp kelgen elde sportqa ábden beiimdelip, dene tárbiesine erte jastan tóselgen daiyn atletter ǵoi. Qalai degende de, keýdeni kernegen qulshynys pen ynta-yqylas degenin jasatpai qoimaidy ǵoi. Sondai myqtylardyń biri – ózderińizge jaqsy tanys boksshy Qanat Islam. Kásipqoi bokstaǵy óziniń biik bedelin ol halyqaralyq arenada abyroimen qorǵap shyqqan bolatyn. Al, shyn máninde, ol da aspan asty eli – kórshi Qytaidan kelgen qandastarymyzdyń biri.
– Iaǵni, atymyzdy álemge áigilep júrgen azamat jandar oralmandardyń arasynda az emes deisiz ǵoi?
– Álbette solai. Máselen, keshegi London tórinde ótken olimpiada oiyndarynda eki márte qatarynan kúmis alqa taǵynǵan Ádilbek Niiazymbetov te Ózbekstan memleketinen, dálirek aitsam, Qaraqalpaqstannan oralǵan qazaq. Osy jerden kelgen Eldos Jańabergenov degen sportshymyz da bokstan álem chempiony atanǵan edi. Kórdińiz be, mundai mysaldardy odan ári de tize berýge bolady. Budan neni uǵynamyz? Demek, sportqa beiim qandastarymyz álemniń qai túkpirinde júrmesin, boiǵa bitken qabiletti shyńdap, damytýǵa tolyq múmkindik bar. Óz kezeginde bizdiń de memleketimiz olarǵa qoldan keler kómekti aiamaýy kerek. Óitkeni, sol jasalǵan qaqmorlyqty olar eselep qaitaratyndyǵyna kúmán joq. Ózim de bir Atyraýda júz shaqty oralman baýyrlarmen bailanysyp otyramyn. Sportqa tartyp, jigerlerin janýǵa tyrysamyn.
– Sonda, olardyń óz sportshylarymyzdan aiyrmashylyǵy nede?
– Árine, aldyńǵy tolqyn aǵalar jaǵy qashannan beri keiingi urpaqty ultjandylyq pen rýhaniiatqa, izgilik pen izettilikke tárbielep keledi. Áitse de, búgingi jańarǵan qoǵamda burynǵy qundylyqtarymyz eskilik tartyp, umytylyp barady. Ata-babamyz amanat etken qanshama salt-dástúrimiz muraǵat sórelerinde sarǵaiyp bara jatyr deseńizshi?! Sonyń biri – ulttyq oiyndar. Al, buǵan kim kináli? Ony ózimizden izdegen abzal bolar. Sebebi, «jahandanyp jatyrmyz» dep ashta jegen quiqany toqtyqta umytý durys emes. Endi qaitpek kerek? «Eshten kesh jaqsy» demekshi, áli de keshegi qundylyqtarymyzdy qaitarýǵa ýaqyt bar, múmkindik te jeter. Osy iske oralman aǵaiyndy da jumyldyrǵan jón siiaqty. Olai deitinim, qolda bar altynnyń qadiri qashatyny bar. Týǵan jerinde tairańdap júrgen soń, menmendik, mensinbeýshilikke boi aldyratyndardy qaida qoiasyz? Al, oralmandar jyraqta júrip elin saǵynady, Otanǵa oralý úshin bárine daiar.
– Týra aqyn jyrlaǵandai, «jan emes maǵan keregi, kók Týdyń jelbiregeni» deseńizshi!
– Iá, muny taǵy bir mysaldan kórýge bolady. Olarmen etene tanys bolǵan soń, ulttyq dástúrimizdi kózdiń qarashyǵyndai saqtap júretinderine kýá bop júremin. Ózińiz de shetelde kókpar tartyp, teńge ilip júrgen qazaqtar týraly estigen bolarsyz? Olar ulttyq ónerge sýsyndap ósken jandar. Solardy elge tartyp, baýyrǵa basa bilsek, tól sportymyzdy tyǵyryqtan shyǵarýǵa bolady emes pe? Jaqynda ǵana ózińizdiń «Ulttyq sportty qaitsek damytamyz?..» degen maqalańyz «Atyraý» gazetinde jaryq kórdi. Onda sala mamandary ulttyq sporttyń kenje qalýyna qatysty óz pikirlerin ashyq bildirgen. Ásirese, jergilikti jerlerde saiatshylyqtyń damymai otyrǵany oryndy aitylǵan. Endeshe, meniń de usynysym bir kádege jarar degen oidamyn.
– Bálkim, bul sózińiz de ras shyǵar. Biraq, siz aityp otyrǵan «kire almai júrgenderdiń» qarasy qansha? Bilip kórdińiz be? Kóp pe, az ba? Sonshalyqty kóp dep aita almas edim. Osy salada birazdan beri júrgen soń, sport áleminde kimniń nemen ainalysyp júrgeni maǵan bes saýsaqtai belgili. Kelisemin, keibir oryndarǵa kirýge ruqsat joq. Óitkeni, jeke menshik ieleri bar. Oǵan kirip, jattyǵý jasaý úshin aqysyn tóleý qajet. Bularǵa kóbinese fitnes ortalyqtary tán. Al, qalyń buqaranyń qamy úshin boi kótergen sport sarailaryna kirýge kedergi bar degendi estimeppin. Másele onda emes. Iaǵni, ózińiz aitqan jastardyń ózderi sport sarailaryna barǵysy kele me eken? Sońǵy on jylda olar onda kirmek túgili, mańyna da jolamai barady.
– Endeshe, tyǵyryqtan shyǵar jol qaisy?
– Ony qoǵam bolyp izdemesek, bolmaidy. Osy oraida, esime bir oqiǵa oralyp otyr. Sonaý toqsanynshy jyldary «Geolog» dep atalatyn sport zaly bolatuǵyn. Sol jerde keminde jetpis adammen birge jattyǵý jasap júrgenim bar-dy. Al, qazir kerisinshe, zamanaýi sport ǵimarattary bolǵanymen, olarǵa baratyn adam joq. Aqiqaty osy. Nege ekenin bilmeimin, biraq búginde sporttan baq taiyp barady. Bolmasa, dene tárbiesiniń berekesi qashty ma, bilmeimin. Elimizdegi fýtbolǵa qatysty oryn alyp jatqan problemalar da bir tóbe. Álemdegi nómiri birinshi oiynǵa qazir qumarlyq báseńdedi. Biraq ony qyzý qoldaý men shekten tys qarjylandyrý artpasa, azaiǵan emes.
– Sózińiz aýyzyńyzda, sport súier qoǵam qalyptastyrý úshin ne isteýimiz kerek? Múmkin, ony nasihattaý jaǵy kenje qalyp otyrǵan bolar?
– Qalai desek te, bul oilandyryp, tolǵandyryp otyrǵan jait. Aldymen, máseleniń mánisine qanyǵyp, sosyn sheshý joldaryn izdestirgen jón. Aitalyq, kúndelikti ómirdiń ajyramas bólshegine ainalǵan buqaralyq aqparat quraldarynyń biri – ǵalamtor jelisin alyp kóreiik. Oǵan júktelgen beinerolikter sanynda shek joq. Ishinde keregi de, kerek emesi de bar. Ásirese, jastardyń ortasynda oryn alǵan teke-tirester men tóbelesýdiń nebir «ǵajap úlgileri» bar.
– Durys aitasyz, sońǵy kezderi kóshe boiyndaǵy kikiljińge qarakóz qyzdarymyz da úiir bolyp júr...
– Al, ony úide otyryp-aq tamashalap jatqan syrt kóz miyǵynan kúlip máz-meiram bolýda. Ony uialy telefonyńyzdaǵy «iýtiýb» qosymshasynan siz de kórip júrsiz. Bir qyzyǵy, qolyn sermep, aiaǵyn kóterýge úiir jandardyń onysyn kásibi deńgeide úirenýge qyzyqpaǵany qalai? Iaǵni, sondai jekpe-jek óneriniń san túri sportta da jetip artylady. Olai bolsa, soǵan sport zalyna kelip mashyqtanýǵa bolady ǵoi. Álde buǵan bizdiń bapkerlerimiz qaýqarsyz ba? Joq, kináratty olardan izdegenimiz durys bolmas. Sebebi, kúndelikti qaǵazbastylyqtan bastaryn kótere almai júr. Sol úshin alatyn jalaqylary da mardymsyz. Sol sebepten sońǵy jyldary basqa salaǵa bet burǵandary qanshama? Sonymen, kimge min taǵamyz? Jaýap joq.
– Sonda, bapkerlerdiń jalaqysy kóbeise, barlyq másele sheshile kete me?
– Qalai desem eken, túsinikti bolý úshin bir mysal keltireiin. Aitaiyq, men taekvondoshy retinde bir mekteptiń basshysyna baryp, oqýshylarǵa jattyǵý uiymdastyrǵym keletinin aitaiyn. Ol meni qurǵaq sózben shyǵaryp salyp, kelesi joly bul áńgimeni qozǵamaýdy ótinedi. Nege? Sebebi, ol shamadan artyq ári jeke ózine tiimsiz mindetti moinyna alǵysy kelmeidi. Kim qazir óz ýaqyty men qarajatyn qurban etkisi keledi deisiz? Eger sol mektepte jattyqtyrýshy bolyp qyzmet etsem, maǵan jalaqy tólenýi qajet bolady. Onyń ústine, jańa sport quraldary alynýy tiis. Munysy qyp-qyzyl shyǵyn. Bul úshin mektepke soqyr tiyn da tólenbeidi. Qysqasy, qosymsha sport sektsiiasyn ashý eshkimge tiimsiz. Al, eger mektepke qarjylai qoldaý kórsetilip, sport úiirmesi ashylsa, oqýshylar mindetti túrde qatysar edi. Óitkeni, alysqa qyr aspai, óz bilim uialarynda jattyǵady. Osylaisha, bos ýaqytynda bir buryshqa qamalǵan bala uialy telefon men planshetten ermek izdeidi. Áleýmettik jelide otyryp, ýaqyt ozdyrady, maǵynasyz oiyndar oinap, mi tozdyrady.
– Saiyp kelgende, jastardy sportqa qalai shaqyramyz?
– Bul rette, taiaqtyń ekinshi ushy atan-anaǵa kelip tiedi. Balanyń qalaǵan ispen ainalysýyna eń aldymen solar múddeli emes pe? Eger bala o bastan sportqa úiir bolsa, nege jaǵdaiyn jasamasqa, qosymsha jattyǵýlarǵa jazbasqa? Ókinishke orai, búgingi áke-sheshe ul-qyzdarynyń sportshy emes, bas-basyna taqta otyryp shirengen qarny jýan bi bolǵanyn qalaidy. Onda, tek bilim men ǵylymǵa qushtar shákirtterdi ǵana tárbieleiik. Sportty jónine qoia salaiyq. Jyraqtan jinap alǵan jat jurtqa tórden oryn berip, chempion bolaiyq. Tizginnen qaǵylǵan qazaq balasy solardyń jeńisine qolyn, onymen qosa sanyn da soqsyn. Aqsaqaldarymyz alaqan jaiyp, bata bersin. Bul bizge kerek pe?
– Fýtbolǵa oralsaq, jasyl alańdaǵy on bir oiynshynyń biri qazaq bolsa, soǵan esimiz shyǵyp qýanamyz. Bul qalai bolǵany?
– Ras, qai salanyń da bir jandy jeri, iaǵni, názik tusy bolady. Mine, sol tusqa kelgende, batyra aittyńyz. «Bári de jaqsy bolady» dep alǵa umtylǵan jaqsy ǵoi, árine. Biraq bir mezgil aqiqattyń da astaryna úńilip kórgen artyq etpeidi. Qudaiǵa shúkir, ózge aimaqtarmen salystyrǵanda, Atyraý – tarih pen taǵylymǵa bai ólke. Ekonomikalyq-áleýmettik jaǵynan da osal emes. Qaibir bastamaǵa da qoldaý bildirýge qarjy jetedi. Tek sony tiimdi jumsap otyrmyz ba? Bailyq belden kelse de, dúnieni dúr silkindirip jatqan chempiondar kórinbeidi.
Maqul, jeńiske jetken sportshy óz elinde qandai qurmetke de laiyq delik. Sony eskerip, astyna temir tulpar mingizip, qolyna páter kiltin qystyramyz. Keshegi olimpiada jeńimpazdarynyń eńbegi 250 myń AQSh dollaryna baǵalandy. Al, eger osyndai qymbat syidyń bárin jiypp, buqaralyq sportty damytatyndai bir igi is jasaýǵa bolmas pa edi? Osyny da umytpaǵan durys siiaqty.
– Jalpy, sport pen dene tárbiesinde «nasihat» degen uly uǵym bar. Bálkim, sol jetpei jatqan bolý kerek. Qalai oilaisyz?
– Jergilikti jeńimpazdar esimin jastar turmaq, keide jattyqtyrýshy bapkerlerdiń ózderi de bilmei jatady. Álde buqaralyq aqparat quraldary ókilderiniń nazaryna ilikpei júr me? Ekinshiden, el namysyn qorǵaýǵa biz kimderdi laiyq kóremiz? Bul máselege sońǵy ýaqytta kóńil bólinbei ketti. Júzden júirik, myńnan tulpar shyǵady. Bul myń adamnyń ishinen tek bireýi ǵana tulpar bolady degen sóz. Qai sport túrin alyp qarasańyz da, atyraýlyq jattyǵýshylar sany júzge jetpeidi. Bul jaǵdaida júirik shyqpaidy. Iaǵni, sportshylar qatary seiilgen saiyn, el nemese álem chempionyn shyǵarý múmkindigi de azaiady. Máselen, millionnan astam turǵyny bar Almaty qalasynan chempion shyǵý múmkindigi óte zor. Júldegerlerdiń kóbisi ońtústik óńirlerden shyǵyp jatqany da sondyqtan.
Úshinshiden, sportqa qushtar oqýshyǵa degen ustaz ben qoǵamnyń qatynasy erekshe bolý kerek dep esepteimin. Kez kelgen adam sportshy bola bermeidi. Aitalyq, bir bala tehnikalyq, al, ekinshisi gýmanitarlyq baǵytta alǵyr keledi. Olar sol baǵytta ǵana qabiletterin shyńdap, erteń el mereiin ósirýi múmkin. Sporttyq saiystarǵa qatysyp júrgen balalar da sondai qurmetke laiyq. Endeshe, balasynyń sportqa qyzyǵýshylyǵyn baiqaǵan ata-ana sol boida qoldaý tanytýy qajet. Mysaly, men oqyp júrgenimde, ustazdarym emtihan kezinde talai jeńildikter jasaityn. Qalǵandaryn da mennen úlgi alýǵa shaqyratyn.
– Nege?
– Óitkeni, sporttyq saiystarǵa qatysyp júrdim ǵoi. Sonyń arqasynda, airyqsha yqylas, rýhani jylýdy sezetinmin. Onyń ózi jeńiske degen jigerimdi jani túsetin. Ol kezderde «Ot massy – k masterstvý!», iaǵni, «Buqaralyqtan – sheberlikke!» degen uran boldy. Qaisybir mekemede bolmasyn, kópshilikti ńqatysýymen ylǵi bir sporttyq shara uiymdastyrylyp otyratyn. Qazir sonyń biri de joq. Sport zalynda kózge kóriner-kórinbes bolyp bir qurmet taqtasy ilýli tur. Bary sol. Jumyrtqadan jún qyryqqan múshkil haldemiz. Áiteýir, dúnie men dollardyń sońyna jete almai júrgen bireý...
– Áserli áńgimeńizge alǵys bildire otyryp, ár bastaǵan isińizge sáttilik serik bolǵai demekpiz!
Áńgimelesken: Móldir BALTABEKQYZY
.jpg)