Aldyńǵy jazǵandarymyzda bizder Tonykóktiń durys úshburyshty tańbasynyń «qasietti siyr ananyń uly» degendi bildirip turǵanyn aityp, Tonykóktiń esimin osy tańbaǵa qatysty Tanakók degen edik. Ary qarai onyń esimi osylai atalatyn bolady. Jáne de, Tanakóktiń Orhon jazýlaryndaǵy Baǵa-Tarhan degen ataýynyń, anyǵynda, shyqqan tegine qatysty Buqa-Tarhan bolǵan dep oilaimyz.
Orhon eskertkishterindegi Tanakók mátininde: «Bilikti Tanakók men ózim Taǵbash (qyidan. Q.Z.) elinde qylyndym. (týdym). Túrki halqy Taǵbashqa baǵynyshty edi. Túrki halqynyń hany bolmaǵan edi. Taǵbachtan bólinip óziniń hanyn tapty. (Býmyn. K.Z.). Hanyn joiyp Taǵbachqa qaita baǵyndy» dep jazylǵan eken. Eger de túrik degeni qiiat-qypshaqtar bolsa, onda «hany bolmaǵan edi» degen sóz bul jerde jazylmas edi. Tanakók «inal» ataǵynyń mánisin de, «buqa-tarhan» ataǵynyń mánisin de jaqsy bilgen. Iaǵni, qiiat-qypshaqtardyń burynda han-patshalarynyń bolǵanyn bilgen. Bul jerde Kliashtornyi aitqandai, túriktiń qypshaqtan bólek ekeni aitylyp tur. Jáne de Tanakóktiń: «...óziniń hanyn tapty» degeninen bizder, bul túrik degenderdiń óz arasynan, eshbir áýletke jatpaityndardy han kótere salǵandaryn túsinemiz. Tanakóktiń tegi Ashide jóninde bolsa, erteden qalǵan bir habardan soń: «Ertedegi bir qaǵannyń áýleti» dep aitylady. Iaǵni, Tanakóktiń teginde handyq bolǵan. Aldyńǵy jazaǵnadyrymyzda bizder Ashide degen ataýdyń qiiat-qypshaqtyq, keianidtik ejelgi Kai áýletindegi Kai Oseden patshasynyń atymen úndes ekenin aitqan edik. (oseden-ashide). Jáne de Ashideniń tańbasynyń bizdiń d.d. kurylǵan iýechji-kýshan, iaǵni, adai-qypshaq patshalarynyń tańbasy ekenin aitttyq. Kai áýleti, tańbalar, rámizder jóninde ǵalamtordaǵy «Shyńǵys han jáne qypshaqtar», «Shyńǵys handy túrik qylǵan Rashid-ad-din», Shyńǵys han – adai rýynyń urpaǵy» atty maqalymyzda aitylǵan soń, bizder osyny qaitalap jatpai, tek qana osy maqalalarǵa: «aldyńǵyda aitqanymyzdai» dep silteme jasap otyratyn bolamyz.
Ary qarai: «Tabǵashtan bólinip óziniń hanyn tapty. Hanyn joiyp Taǵbashqa qaita baǵyndy. Orman taý arasynda qalǵany jiylyp jeti júz boldy. Eki bóligi atty edi, bir bóligi jaiaý edi. Jeti júz kisini basqarýshy ulyǵy shad edi. «Birik» dedi. Birigýshisi men edim bilikti Tanakók. Qaǵanymen uǵysaiyn dep oilandym. Aryq buqaly, Semiz buqalylar jyraqta esepteser. Semiz buqa Aryq buqaǵa eptesedi deiik. Osylaisha oilandym. Odan soń, Táńiri bilik bergendikten ózim qaǵanmen jaqsy uǵystym. «Bilikti Tanakók Boila Buqa-Tarhanmen birge Elteris qaǵan bolaiyn» dedi. Bilik iesi, sóz iesine men baǵyndym. Shuǵai quzyn, Qaraqumdy mekendeýshi edik».
Bul jerde, túrik degenderdiń Taǵbashtan bir bólinip hanyn sailap, keiin hanyn joiyp qaita bodan bolǵandary aitylyp tur. Osy kezde Taǵbashtar olardy qatty qyrǵan soń túrikterdiń tiri qalǵandary Tanakók bastaǵan qiiat-qypshaqtarǵa birigelik dep usynys jasaidy. Aldyńǵyda han sailap oǵan talasyp handyǵyn joiǵan bularmen sonda Tanakók jaqsylap kelisýdi oilady. Iaǵni, «handaryń men bolamyn» dese, olardyń kónbei ketetinin uqty. Jáne de ózi aityp turǵandai osyny jaqsy uqty. («jaqsy uǵystym»). Qarjaýbai Sartqoja bul jerdegi «eptesedi» degendi «kómektesedi» dei salypty. Anyǵynda bul jerde Semiz buqanyń (naq qypshaqtyń) Aryq buqamen (shala qypshaqpen, jien) ebin taýyp keliseri aitylyp tur. Qaǵannyń atynyń Elteris bolǵany, onyń qypshaqpen súiek-shatysynyń bolǵanyn bildiredi. Elteristiń shyn aty Qutluǵ edi. Jáne de, Qutluǵtyń: «Buqa-Tarhanmen birge Elteris qaǵan bolaiyn» degeninde bul taq iesiniń Elteris ataǵyn Buqa-Tarhannyń usynýynsha alǵany bilinip tur. Demek, Tanakók oǵan: «Qaǵan bolarsyń, bizdiń áýlettiń atyn alarsyń, bizdikiler kónýi úshin» degendei. Al endi Tanakóktiń: «Bilik iesi, sóz iesine men baǵyndym degeni, Elteristiń qýyrshaq qaǵan bolǵanyn astarly sózben aityp tur. Iaǵni, «bilikti Tanakók aitady, Elteris sóileidi» degen sóz. Bul jerdegi «bilik iesi» degenimiz «bilik iesi» degen maǵynada aitylǵandai. «Sóz iesi» degeni buiryqty sózben jetkizetin degen maǵynada. Sondyqtan da, osy zamandarda túrikterde «buiryq», «aiǵaishy» ataýlary paida bolǵan. Iaǵni, naǵyz basshy, buiryq iesi degen maǵynada.
Osy Tanakóktiń mátininen bizder onyń kóripkelder arqyly el bilep otyrǵanyn túsinemiz. Onyń zamanynda qiiat-qypshaqtyń kimder ekenderin jaqsy bilgen oǵyzdar, iaǵni, uiǵyrlar taǵbash pen sina-qytaiǵa elshi jiberip, qypshaqtardyń túriktermen birigip alyp jatqandarynyń bárine de, zor oqys ekenin aitady. Tanakók pen Elteris jóninde aitqan elshiler: «Ol eki kisi bar bolsa, Taǵbash seni de joiady, shyǵysta qytaidy da joiady, oǵyz meni de qyrady» deidi. Osydan keiin soǵys bastalyp Tanakók jeńip Otyken jynysynda turaqtaidy. Onyń qol astyna jaqyn-jaqyn halyqtar jinala bastaidy. Olar kelgende Elteris dep kelmeidi, Tanakók dep keledi, mátininde aitylǵandai. Sondyqtan da Tanakók: «Aqylgóii men edim» dep aitady. Iaǵni, bil jerde kimniń aqylymen Túriktiń qaita el bolǵany aitylyp tur. Osymen qatar, Tanakók óziniń bolmaǵanynda bul túrik degenderdiń oǵyzdy, iaǵni uiǵyrdy igi etip otyraryn aitady. Osy jóninde bitiktasta Tanakók: «Ielik etkendikten, Qurmetti elime iegerlik etkendigim úshin, el de el boldy, halyq ta halyq boldy. Ózim qara boldym, ulyq boldym» deidi. Iaǵni, bul jerde ol Kai áýletiniń urpaǵy bola tura eli úshin qaǵan bolmai «qara ulyq» bolǵanyn aityp ketken. «Túrki Bilige-qaǵan elinde jazdym men bilikti Tanakók» dep jazǵanynda onyń, Bilge-qaǵannyń tusynda aqiqatty ashyq aita almai ketkenin bildirip tur. Osynyń aqyrynda Tanakók: «Elteris qaǵan ielik etpese» dep ózi qoiǵan qaǵandy aityp: «men ózim bilikti Tanakók ielik etpesem, men joq bolsam, Qapaǵan-qaǵan Túrki esir jerinde Bod ta, halyq ta, adam da, el iesi de joq bolǵan bolar edi» deidi. Bul jerde Bod dep taqtyń kiesi aitylyp tur. Qapaǵannnyń taqtyq ataǵy Machjo edi. Menińshe, Bachjo bolǵandai, óitkeni, Sir qaǵanatyn qurǵan Elter-Ilter áýletinen shyqqan qaǵannyń aty Bachjo edi. Bizder ony qazaqshalap Basshy degen edik. Elteris Qutluǵtyń sheshesi osy Ilter áýletinen bolsa kerek. Sonda Aryq-buqa degeni shala buqa tekti dep aitylyp turǵandai. Jáne de, Túrik qaǵanatyndaǵy ata áýleti Ashina, ana áýletiniń Ashide bolǵanyna eshkim de shúbá keltirmeidi.
Eger de uiǵyrlardyń Seleńgi tasynda bul birlestikti túrik-qypshaq dese, Tanakóktiń tasynda «turk-sir bodyn jeri» dep aitylyp, Túrik jeriniń «túrik-qypshaq halkiniki» ekeni aitylady. Bul jerde túrik pen qypshaqtyń bir halyq ekeni aitylyp turǵan joq. Tanakók atap ketkendei túrik-qypshaq birlestigi aitylyp tur. Tanakók bilgir bolǵandyǵynan qolynan kelip tursa da, handyqty ózi almai, birikpese uiǵyr, qytai, qyidandardyń birigip alyp eń aldymen óziniń sir-qypshaqtaryn qurtatynyn jaqsy bilgen soń, ebin taýyp túrikti handyqqa otyrǵyzǵan. Uiǵyrmen birigip alyp bul túrik qaǵanatynan qalǵan atasy qytai ǵun-túrikterdiń qaldyqtaryn qurtyp jiberer de edi. Alai da, aldyńǵyda aitqanymyzdai oǵyz ben qypshaq bir-birine ejelgi zamandardan beri jaý edi. Oǵyz degenimiz ariandar bolsa, qypshaq degenimiz týrandar. Bularmen keiin birigip Tanakók bilik qura almas edi. Sondyqtan da, Tanakók jabaiy túrikti odaqtasqa tańdaǵan, túbinde ata jaýy oǵyz-uiǵyrdy qurtý úshin. Ózi han taǵyna jarmasqanda túrikter birikpes edi, óitkeni, bitiktasta aitylǵandai, olar bótendi qoiyp, taq talasynda ózderiniń handaryn da qurtyp jibergen edi. Belgili túrkitanýshy Iu.Zýev osy jailar jóninde durys pikirler aitqan. Onyń pikirinshe, Sirler túriktermen birge memlekettegi jer ielenýshiler bolǵan. Memlekettiń qaǵansyz bolmaiyntynyn jaqsy bilgen sir-qypshaq Tanakók aldyńǵy eki qaǵannyń kandidatýrasyn bilikke jaqyndatpai, úshinshi Kutluǵty Elteris degen ataqpen taqqa otyrǵyzǵan. Elteris degenimiz «el ter», iaǵni, eldi jinaýshy, memleket qurýshy degen maǵynada. Osyǵan deiin, bul sir-qypshaqtardyń Ilter-Ilitý degen áýleti Sir qaǵanatyn qurǵan edi. Elteris degenimiz osylardyń ataýy. Demek, Tanakók Kutluǵqa ózderiniń han áýletiniń ataǵyn bergen. Tarihi derekterge Ilter-Ilitý degen qypshaqtardyń han áýleti qazirgi naimandardyń shejiresinde Eltai-Elata degen atpen teristańbalynyń atasy retinde kórsetilgen. Sir degenniń seir, iaǵni iri qara mal (týr) ekenine eshkim de qazir daý keltirmeidi. Teristańbalynyń quramynda Aqtana (aq taiynsha) tarmaǵy da bar. Teristańbalynyń noqta tańbasy – han áýleti degendi bildiretinin bizder talai jerde aitqan edik. Osymen qatar olardyń «noqta aǵasy» degen ataǵy da han áýletin bildiredi. Iaǵni, ejelgi keianian-qiian-qiiat-kai+ýt, Kai áýletin.
Al endi, Kúlteginniń bitiktasynda joǵarydaǵy Tanakóktiń aitqan soǵystary aina-qatesiz baiandalady da, barlyq jetistikter ashinalyqtardyń erlikterine beriledi. Keibir zertteýshiler, sonyń ishinde Kliashtornyi da bar, bul eki bitiktastyń eki joryqty aityp turǵanyn aitady. Anyǵynda, muqiiat oqysańyzdar Kúlteginniń mátininde Tanakóktiń aitqandary biraz tolyqtyrylyp qana aitylǵan. Máselen, oǵyz-uiǵyrlarmen soǵys jóninde Tanakók: «Áskeri úsh myń eken, biz eki myń edik. Soǵystyq. Táńir jarylqady. Biz talqandandyq» dese, dál osy epizodty Kúltegin mátini: «Biz az edik, álsiz edik. Táńiri kúsh-qýat bergendikten onda shanshydyq, ydyrattyq» delinedi. Jáne de bul mátinniń basynda da, Tanakóktiń aitqany siiaqty, biraq tolyǵyraq, birinshi Túrik qaǵanatynyń kúireýi jóninde aitylady. Ekinshi qaǵanattyń qurylýy jóninde Tanakók óz aýyzynan: «Orman, taý arasynda jiylyp qalǵany jeti júz boldy» deidi. Kúltegin mátininde osy jóninde: «sonda baryp qosyldy. Jinalyp jetpis er boldy» dep aitylyp, Tanakók jóninde eshteńe jazylmaidy. Beine bir, Elteris qaǵan ózi bolǵandai. Bul jerdegi «jetpis er» degeni jeti júzdikti basqarǵan júzbasylar aitylyp tur. Tanakók bolsa, «jeti júz» dep júzdikterdi aityp otyr.
Qysqasyn aitqanda, joǵarǵy salystyrýlardan bizder Elteris pen Qapaǵan qaǵan ólgennen keiin, Elteristiń balasy Kúlteginniń qypshaqtardy bilikten alshaqtatqanyn kóremiz. Iaǵni, joǵaryda aitylǵandai, túrikterdiń jetistikteri Elteris pen onyń urpaqtaryna jazylyp ketken. Tanakóktiń aty Kúltegin mátinide bir jerde ǵana at ústi aitylady. Iaǵni, ony qatardaǵy bir qolbasshy retinde ǵana aityp ketedi. Qytai derekterinen bizder Kúlteginniń kezinde Qapaǵannyń «taqty urlaýshy» atanǵanyn, ol qaza bolǵannan keiin 716-shi jyly Kúlteginniń Ashide áýleti ókilderin qandy qyrǵynǵa ushyratqanyn kóremiz. Jańa ǵana taqqa otyrǵan Bilge qaǵannyń qaiyn atasy bolǵan Tanakók qana jazadan qutqarylyp jer aýdarylady. Alai da, ashinalyqtarǵa qarsy Túrkesh qaǵanaty bas kóterip, elde azamattyq soǵys qaýpi tóngende Tanakók bilikke qaita keledi. Onyń bir aýyz sózinsiz eshbir memlekettik is sheshilmeidi. Ekinshi túrik qaǵanatyndaǵy bilik jóninde qorytyndy jasaǵan Iu.Zýev: «Bul taraý ertedegi túrik taipalary jáne de, memlekettik birlestikterdiń ideologiialyq qózqarastaryn qamtydy. Bul ideologiialyq kózqarastar kóbinde sáikestenip, bizdiń dáýirimizge deiingi aqyrǵy júzjyldyqtan bastaý alatyn jalpy negizge ie bolady. Bundai negiz – túrik ashtaktardyń (túrik-ashide. Q.Z.), oǵyzdardyń, qypshaqtardyń, az-kishterdiń, kimekterdiń, qanlylardyń jáne t.b. ideologiialyq kompleksterinde iz qaltyrǵan ejelgi iýechji (ati/asi) men Kantsziýi (kanga/kýngi/kengiý) bolady. Bul negizdiń endi bir túri qaziri túrik halyqtarynyń folklorinde saqtalǵan» dep, Ergene qoń oqiǵasyn meńzep ketedi. Ańyz jóninde aitqan Iu.Zýev bul iýechji-kýshandarda ai men kúndik dýlaisti memleket basqarýy bolǵanyn aitqan edi. Bul jerde iýechji-kýshan, iaǵni, Ergene qoń atalǵan Ferǵana ańǵarynan shyqqan adai-qypshaq birlestigi aitylyp tur. Aldyńǵy jazǵandarymyzda bizder Bórte-shene men Kýa maraldyń Ai Táńiri men Kún Táńiriniń simvoldary ekenderin aitqan edik. Bul jóninde «Shyńǵys han jáne qypshaqtar», «Shyńǵys handy túrik qylǵan Rashid-ad-din» atty maqalmyzdan bile jatarsyzdar.
«Istroiia Vostoka» atty derekkitapta (istochnik) keiin túrki tili atanyp ketken tilde alǵashynda tele birlestigindegi oǵyzdardyń sóilep júrgenderi aitylady. Sondyqtan da, bizder túrik tili degendi qypshaq tili dep aitqan edik. Al endi, ǵun-túrikterdiń tili qazirgi mańǵol tiline uqsas bolǵandai. Qaitkende de, qypshaqtyń, iaǵni, qazaqtyń túbiniń atasy qytai ǵun-túrik emes ekendigi anyq. Ótiken jynysy degennen-aq bizder olardyń «orman halyqtary», iaǵni, qytailar tańbalaǵan «jabaiy tatarlar» ekenderin túsinemiz. Myrzatai Joldasbek jynys degendi orman, toǵai degen eken. Al endi, qazaq bolsa bul ormannan shyqqan joq. Ashina da, kók bórisi de, bizdiki emes. Aqjol urandy Qazaqtyń týy aq bolýy kerek edi. Aqjoldyń arǵyn Aqjol bige qatysy joq. Qazaqtyń atasy bolǵan qiiat-qypshaqtyń genealogiialyq mifindegi Qus joly bolady. Sondyqtan da, Myrzatai Joldasbektiń ózi aitqandai: «Bizder ideologiiasy joq elmiz». Alai da, «kúlteginshil» Myrzytai Joldasbek kúli kókke ushyp, endi qaitpas Kúlteginniń, atasy qytai ǵun-túriktik ideologiiasyn kókseitin syńaily. Bundai, birimen-biri taqqa talasyp, melekettikten aiyratyn ideologiianyń bizge keregi joq. Olardyń qulpytastarynan basqa eshteńe qalǵan joq. Al endi, bizder, iaǵni qiiat-qypshaq qazaqtar bolsaq olardan da arǵy zamandardan ózimizdiń eldigimizdi saqtap kelemiz.
Bir aita keteri, qazaqstandyq ǵalym Iu.Zýev, belarýs S.Kliashtornyidan basqa da kóptegen tarihshy ǵalymdar túrik pen qypshaqtyń eki bólek massivter ekenderin aitady. Túrkiterdiń, iaǵni, jabaiy tatarlardyń tele birlestigine ǵana súienip memleket qurǵandaryn jazady. Bulardy Evropaǵa ketip qalǵan ǵundardyń qaldyqtary ekenderin dáleldeidi. Úisinniń de bulardan bólek ekenderin qytai tarihshylary da aitady. Sonda uly júz úisin, orta júz arǵyn, kishi júz alshyn qalaisha túrik bolmaq? Osynyń jaýabyn anyq bilgen orys ǵalymdary ózderin túrik sanap júrgen qazirgi qazaqtyń ǵalymdaryn iekterimen izep, bir-birine kózin qysyp jymyńdasyp: «Chýrka, on i est chýrka» dep aitady eken. Al endi, «chýrka» degenderi nadandardyń aityp júrgen qypshaq uǵymynyń qabyqshaq, iaǵni, aǵashtyń qabyǵy degen soń kelemejdegenderi bolady. Anyǵynda, qypshaq degenimiz Kavi+shaq, iaǵni, abyz-aqyn, patshalyq saqtar degendi bildiredi. Gerodot aitqan «tsarskie skify». Osyny bilgen orystardyń ǵulamalary bizderdi Kai+sak dep ataǵan. Bul jerdegi Kai sózi Kavi atýynyń bir fonetikalyq nuqsaqsy bolady. Sonda, olardyń bilip aitqan kaisak sózi – Kavishaq, iaǵni, qypshaq eken. Iaǵni, kaisak-qazaq degenderi qypshaq bolady. Al endi, bizder bolsaq, dýalistik memleketimizden keiin bul ataýdyń basty nusqasynyń «qos saq», ne bolmasa «kosaq» ekenin aitqan edik. Tarihi derekterdegi kasog, kasa, hasa degen ataýlar osyny meńzeidi. Arabtardyń zamanynan beri bul ataýdaǵy «s» árpiniń ornyna «z» árpi enip qozaq, hýzaaǵ, hýza bolǵandai. Arabtar qosai degendi «hýzai» deidi. Máselen, naiman shejiresindegi Qyzai-naiman degenderi anyǵynda hýzai, iaǵni qosai-naiman bolady. Báidibektiń qyzy, nemere qyzy degenderi bul qyzailardyń túbiniń de qypshaq ekenderin aityp tur. Báidibek úisin emes, qypshaq bolǵan. Qazybek bek Taýasarulynyń shejiresinen bizder sary úisinderdiń ózderiniń Báidibekke, iaǵni, qańly- qypshaqqa kirme ekenderin kóremiz. Jáne de, Báidibekten tarady degen alban, sýan, shapyrashty, oshaqty, ysty taipalarynyń tańbalarynyń ejelgi qańly-qypshaqtardiki ekenderin ańǵaramyz. Osymen qatar, dýlattaǵy janys pen botbai rýlarynyń tańbalary da olardyń buqatekti, iaǵni, qiiat-qypshaqtardyń patsha áýletinen ekenderin aita alamyz. Aldyńǵy maqalalarymyzda osy tańbalardyń maǵynasy aitylǵan edi. Iaǵni, eń bastysy noqta (shómish), múiiz (Ú), durys úshburysh tańbalary qiiat-qypshaqtardy, týrandyqtardy bildiredi. Týr degenimiz buqa bolady. Qazaq shejirelerinde Týr degenimiz Ókiresh (naiman), Múiizdi (qypshaq), Aqtana, Aqtaiynsha (qaraqursaq), Buzaý (jemenei) dep tańbalanǵan.
Al endi, tarihi derekterde 6-shi ǵasyrda alǵash paida bolǵan túrki ataýynyń basty nusqasy «týrkýt», «tiýrkiýt» bolǵan edi. Qytailar «týtsziý» dep tańbalaǵan. Keibir zertteýshiler túrik degendi qulaǵy túrik bas kiim, iaǵni tymaq dese, keibireýler «tirek» deidi. Árine, bunyń bári qisynyn keltirip aitqan joramal ǵana. Túrik sóziniń maǵynasyn osy kúnge deiin eshkim de bilmeidi. Aitqan qisyndary negizsiz. Menińshe, bul «týrkýt», «tiýrkiýt» ataýynyń maǵynasy «buqanyń kóti» bolsa kerek. (Týr góti). Ertedegi «gýtý» degen sózdiń - ul, balasy degen maǵyna beretini belgili. Osydan týrkýt degeni týr+gýtý bolýy da múmkin. Iaǵni, týrandyqtyń, buqatekti hannyń qyzynan týǵan balasy, atadan ǵun, anadan qypshaq degen maǵynada. Máselen, Tanakók te Bilgi qaǵanǵa óziniń qyzyn beredi. Osyndai úrdistiń bolǵany anyq. Kúltegin mátininde Bilge qaǵan: «Umai tekti anam» deidi. Osy bitiktastarda basyna durys úshburyshty qalpaq kigen Umai anannyń sýreti beinelengen eken. Aldyńǵy maqalamyzda bizder bul durys úshburyshty tańbanyń, iaǵni, Tanakóktiń óz tańbasynyń qypshaqtardiki ekenin aitqan edik. Ýmai ananyń aty Avestadaǵy durys úshburyshty úi salǵan ariilik Iem paiǵambardyń atynan bolǵan. Osy durys úshburyshty úidiń ábden qalyptasqan pishininiń durys úshburyshqa uqsaityn Ergene qoń, iaǵni, Ferǵana ańǵary ekenin de aldyńǵyda aittyq. Mine, durys úshburysh uǵymy osydan kele jatyr. Tanakóktiń de tasynda osy durys úshburysh beinelengen. Bul tumar tańba anyǵynda: «Qasietti siyr ananyń uly» degendi bildiredi. Mifologiiada bul tańbanyń, qasietti qara buqanyń mańdaiyndaǵy aq tańlaǵy ekeni aitylady. Bul tańbany bizder «ókiresh», «iem enei» tańba degen edik. Iu.Zýev pen Qarjaýbaý Sartqoja bul tańbany «simvol jenskogo nachala» dep durys aitqan. Óitkeni, bul tańba, aldyńyǵda aitqanymyzdai, áiel ananyń jatyryn bildirip tur.
Túrik ańyzy men qytai jylnamalary túrik ataýlynyń shyqqan tegin Shyǵys Túrkistanmen bailanystyrady. Iaǵni, keiingi ǵundardyń bir bóligi Soltústik-Batys Qytaidan Turfanǵa (Shyǵ. Túrkistan) 3-shi ǵasyrdyń aiaǵynda, 4-shi ǵasyrdyń basynda yǵystyrylǵan. Bul jerde olar 460-shy jylǵa deiin júrip, jergilikti toharlar men týrandyqtarmen aralasyp, ózderiniń quramyna jańa etnikalyq komponent alǵan. Mine, osy tusta olar týr+gýtý atalǵan bolsa kerek. Bulardy týrkýt dep soǵdalyqtar aitqan deidi. 6-shy ǵasyrdyń ekinshi jartysynan túrik ataýy alǵash jaryqqa shyǵady. Menińshe, keiinirek gýtý, kýt, kiýt, gót sózinen qatyn (kóten) uǵymy paida bolǵan. Bilge qaǵan sheshesin aitqanda: «Anam qatyn» degen eken. Soǵdylar aitqan týrkýt degeni «týr qatynnan» degen maǵynany berýi ábden múmkin.
Al endi, Ashinanyń ańyzyna osy keiingi túrik qaǵandarynyń ideologtary týrdyń ornyna kók bórini engizip jiberýleri múmkin. Ne bolmasa, bul mif túrkiterdi jeńip, qyzdaryn qatyn qylǵan oǵyz-uiǵyrlardan qalýy múmkin. «Oǵyznamadaǵy» Oǵyz qaǵannyń aldyna kók bóri qai zamanda túsken? Arǵy túbi ariandar bolǵan oǵyzdardyń uǵymynda kók bóri naǵyz jaý edi. (Avesta). Qaitkende de, bul qasqyr tótemi týran-qypshaqtardiki emes, ǵun-túriktediń ózderiniki. Bilge qaǵannyń atynan jazylǵan qulpytasta bul ideologtar ótirikti sýsha sapyrǵanda, ańyzdy da oidan shyǵarýlary ǵajap emes. Alai da, osy Ashina jónindegi eki ańyzdy taldap kórelik.
Birinshi ańyz boiynsha, basqa taipa ókilderiniń shabýylynan aman qalǵan bir on jasar jigit pen urǵashy qasqyrdyń uiyqqanynan paida bolǵan bala, sheshesiniń Ashina (chino-bóri) atyn alady. Bul bala dúniege Gaochan taýynyń úńgirinde, iaǵni, uiǵyr jaqta paida bolady. Sondyqtan da, S.Kliashtornyi bul balany uiǵyr degen. Ashinanyń urpaǵy Asan shad qasqyrdyń urpaqtaryn Altaiǵa ertip ákelip, osy jerde olar túrik atanady. Ekinshi ańyz boiynsha, Ákim Tarazi Apanbai degen Abanbýdyń 17 uly bolady. Solardyń biri Nodýlý shadtyń on toqalynan týǵan on uly shesheleriniń atyn alady. Onyń eń kishi toqalynan týǵan ul sheshesiniń Ashina atyn alady. Osydan Asan shad, odan Týý, odan Býmyn qaǵan.
Osydan kórgenderińizdei, eki ańyzda da, Ashina degenimiz analyqtyń aty eken. Menińshe, ekinshi ańyzda Oǵyz birlestigi aitylyp tur. «Bir uly aqqý bolǵan» degeninde, osy birlestiktegi kýman, iaǵni, aqqý adam qypshaq aitylyp turǵandai. Osy ańyzdardan bizder S.Kliashtornyi aitqandai, Ashina ataýynyń analyq ekenin, bul ataýdyń joǵaryda aitylǵan Shyǵys Túrkistan, Týrfan, iaǵni, uiǵyr jaqta paida bolǵanyn ańǵaramyz. Bul áýlet atadan oǵyz-uiǵyr, anadan atasy qytai ǵun bolsa kerek. Aldyńǵyda aitqanymyzdai ǵundardyń mifologiialyq atasy Shýn Veidiń Shýn ataýynyń aldyna qurmet belgisin bildiretin «a» árpi qosylyp aitylyp ashýn, ashin, achyn bolǵandai. Qarjaýbai Sartqoja Kúltegin mátinindegi «ecum apam», iaǵni, achým apam degendi S.Malovtan kóshirip «ata babam» dei salypty. Anyǵynda, bul jerde arǵy tegim achým (n) ájem, iaǵni «ashýn áje» áýletinen Býmyn qaǵan dep aitylyp tursa kerek, olar ózderin qyzdan taratatyn úrdisti ustanǵanda. Bul jerde «ata-baba» emes, «arǵy tegi» degen uǵym bar. Iaǵni, arǵy teginiń «achým» ataýy bizderdiń aitqan «ashýnǵa» úndesip tur. Sonda, Ashýn degenimiz qytailardyń taq talasynda elden qashqan qytaidyń patsha áýletiniń ókilin bildirip tur degen sóz. Týrfannan Altaiǵa kelgen túrgótiler bolsa, osylardy han kótergendei.
Bulardyń urpaqtary Kúltegin bolsa, qiiat-qypshaqtardyń kómegimen el bolyp alyp, keiin, qasietti áýlettiń ókilderin qyryp tastap, ózderin táńir tekti etip jariialaidy. Saqtalyp qalǵan Kúlteginniń statýiasynyń bet-álpetinen bizder onyń antropologiiasynyń sina-qytailyq mongoloid ekenin anyq kóremiz. Iaǵni, onyń bet-álpetinde qazaqtyń bet-álpetine tán «túrkilegngen ariilik nyshan» joq. Taza túrdegi sinid-mongoloidtik tipti bet-álpet. Jáne de, soltústik halyqtarynyń (chýkcha) bet-álpetiniń qospasy bar.
Sonymen, Ashina áýleti jalǵan patsha áýleti bolǵan soń, Tanakók talai jerde aitqan taq kiesi olardy qoldamai, memleketimen qosa qurdymǵa ketedi. Bizder sonaý este joq erte zamandardan beri osy kúnge deiin Kai áýletiniń urpaqtaryn bilsek, keiingi Ashinadan eshbir urpaqty da, áýletti de bilmeimiz. Kóripkelderdi, iaǵni, abyzdardy, taq kiesin aitqan Tanakóktiń túbiniń Kavi, iaǵni, abyz-aqyn ekeni haq. Al endi, Tanakóktiń: «Elteris qaǵan, bilikti Tanakók ielik etkendikten, Qapaǵan-qaǵan Túrki-esir halqy, jurty kieli» degen sózderinen bizder bul dýalistik bilik turǵanda qol astyndaǵy halqynyń kiesiniń, taq kiesiniń ketpeitinin aitqany edi. Bul jerde taq kiesine ie bolǵan áýlettiń ǵana el basqarǵanda kieniń qoldaýynda bolary aitylyp tur. Tegińde handyq bolmasa, taǵyńda kie bolmas, kie bolmasa, eliń el bolmas. Jabaiy bolǵan orman halqy túrikterdi baǵyndyrý úshin Tanakókke osyndai, dýalistik bilikti memleket qurý saiasatyna barýy qajet boldy. Iaǵni, teksiz túrik qaǵandaryn qiiat-qypshaqtardyń tekti taq kiesi qorǵap turmaq uǵymynda. Ózderińiz baiqaǵandai bizder Ashina, iaǵni, túrik jaqtan qytaidyń patsha áýletiniń analyq jaǵynan bolmasa, basqa jaǵynan eshbir monarhiialyqtyń nyshanyn kórip turǵanymyz joq. Al endi, Tanakóktiń Ashide áýletine keletin bolsaq, bul áýlettiń «ertedegi bir qaǵannyń áýleti» ekeni anyq. Ol áýlettiń keianian Kai Oseden bolýy kerek dep te aittyq. Ashideniń tańbasyn bizder iýechji-kýshan patshalarynan qalǵan altyn teńgedegi patshanyń qasynan kóremiz. Keianiandardy bilgen babalarymyz: «Keleli elde qańly bar, qańlydan han kóter» degen edi. Iaǵni, han áýletinen han kóterseń ǵana keleshegińnen (keleden) kádik bolmaq emes degen maǵynada aitylǵan. Qańlynyń túbiniń han saqtary (tsarskie skify) ekenderi de aityldy. Iaǵni, Kai áýleti degenimiz osy kai-qańly bolady. Kezinde, elimizde Shyńǵys han urpaqtary monarhiialyq partiia qurmaqshy bolǵanda belgili qoǵam qairatkeri Muhtarhan Abaǵan tóre bul jaidy: «ýtopiia» degen edi. Óitkeni, han saqtarynan emes, sý saqtarynan shyqqan Shyńǵys han áýletiniń monarhiialyq tegi, negizi, iaǵni, taq kiesi joq. Sondyqtan da, onyń da qurǵan Uly imperiiasy qurdymǵa ketken edi. Al endi, taq kiesiniń iesi bolǵan, kai-qańly Osman qurǵan imperiia búgingi kúni álemdegi aitýly memleketterdiń qatarynda tur. Jáne de, onyń áýleti álem moiyndaǵan monarhiialyq áýletke sanalǵan. Olardyń túrik ataýlary saiasi termin emes, áleýmettik termin. Iaǵni, olar da, túbinde túrik emes. Taq kiesi bolmaǵan Shyńǵys hannyń áýleti monarhiialyq áýletke sanalmaityny belgili.
Túrik qaǵandarynyń tótemi maral bolǵan. Bul tótemniń qazaqqa esh qatysy joq. Týngýs-oirat, oirat tektes altai halyqtarynyń mifologiiasynda bul maral janýar kúnniń simvoly bolady. Qiiat-qypshaqtar aiǵa tabynǵan. Mine, osy eki simvoldyń ókilderi Tanakóktiń kezinde dýalistik bilik qurǵan. Al endi, «Qupiia shejiredegi» Qýa Maral degenimizdiń anyǵynda qoimaral ekeni aityldy. Ábilǵazy qoimaraldyń arhar ekenin aitqan. Mifologiiadaǵy Bórte shene men Qýa maraldyń, iaǵni, Bórte shunaq it pen Qoimaral-arhardyń anyǵynda ai men kúnniń simvoldary bolǵandaryn bizder «Qupiia shejireden» de túsinemiz. Tileýberidiniń aýdarǵanynda qońyrattyq Dai sheshen Esýgei qudasyna: «Sáýe kórsem: bir aq shańqan suńqar qos sheńgeline ai men kúndi qatar alyp qolyma kelip qonypty, deimin» degen eken. Alai da, Dai sheshen óziniń kórgen túsin durys jorymaǵan. Bul jerde qiiat-qońyrattyń Ai, qiiat-bórjigin-adaidyń Kún tuqymdarynyń suńqardyń sheńgelderinde qatar kelgenderi, olardyń bir-birimen qosylyp quda bolatyndaryn bildirgen. Bul jerdegi aq shańqan suńqar degeni qiiat-qypshaqtardyń zoroastralyq nanym-senimindegi perishte, Ergene qońda, iaǵni, durys úshburyshty Vara úiinde din taratqan qus bolady. Ertedegiler bul simvoldar jóninde bizderden artyq bilgen edi. Zoroastralyq dinniń qasietti kitábi Avestada osy Kún men Aidyń bailanysy jóninde: «Kún men Aidyń arasyndaǵy eń jaqsy bailanysqa dúǵa etelik!» dep aitylady. Osydan bizder «Qupiia shejireniń» mátini men Avestanyń mátinderiniń úndes ekenderin ańǵaramyz. Jáne de, shejiredegi Ai han, Kún han, Juldyz han degenderdiń mifologiialyq, avestalyq, zoroastralyq tulǵalar ekenderin túsinemiz. Bul genealogiialyq mifterdiń qazirgi mańǵolǵa da, osy mańǵol tektes túrikke de, atasy qytai ǵunǵa da esh qatystary joq. Bul: «Altyn kún aspany!» dep án uran salǵan, «Aiyń týsyn ońyńnan!» dep bata bergen qazaqtyń, iaǵni, ejelgi qiiat-qypshaqtyń genealogiialyq mifi bolady. Bizdiń týymyzda da, eltańbamyzda da, Kún Táńiri beinelengen. Aq shańqan suńqarymyz altyn tústi bolyp beinelengen. Al endi, Ai Táńirini nyshany bolsa, elordamyz Astanadaǵy báiterektiń basynda tur. Báiterek birinshiden qazaqtyń atasy Qańlynyń báiterek tańbasy, ekinshiden - qypshaqtyń Aibas urany men tolǵan aidy bildiretin Aitoly uǵymy. Piramida Qazaqtyń otany, durys úshburyshty Ergene qońdy, qypshaqtyq Ýmai anamyzdy bildirip tur. Bul ǵimarat bizderdi qorǵaityn tumarymyz. Máńigilik el monýmentiniń basyndaǵy Samuryq qus bizdiń ariilik ata-tegimizdiń belgisi. Alash ańyzynyń eń basty nusqasynda aqbas balany Samuryq qustyń asyrap alyp jetkizgeni aitylady. Osyndai atam qazaqi rámizderimiz turǵanda Myrzatai Joldasbektiń: «Bizder ideologiiasy joq elmiz» dep nege ókpelep júrgeni belgisiz. Menińshe, qyryq rý, úsh júzge bólingen qazirgi qazaqty basqaryp otyrǵan Astananyń arhitektory Allahtyń qalaýymen bizderdiń tól genealogiialyq mifterimizdi naqty ustanǵan. Bizderge eshqandai da, ǵunnyń bórisi, qyrǵyzdyń barysy, dońyzǵa tabynǵan altyn adamy rámiz emes. Qazaq, qazaq bolǵanda Ai men Kúnge tabynyp, Qus jolymen barar baǵytyn tapqan uly halyq. Qazaq túrik emes – qypshaqtanǵan týrandyq násil.
Bizder aldyńǵy jazǵan «Shyńǵys han saqtardyń ǵurpymen jerlengen» atty maqalamyzda Shyǵys Qazaqstandaǵy Shilikti alqabynyń mańynda Shyńǵys handiki me degen qorymnyń tabylǵanyn aitqan edik. Ótken aptada bas arheolog Ábdesh Tólebaidyń jetekshiligmen belgili kóripkel Serik Samarqan bastaǵan ekspeditsiia eki qorymnyń mańynda taǵy da barlaý jumystaryn júrgizip, aerodron apparatyn ushyryp joǵarydan videotúsirilimder jasaǵanda eki qorymnyń pishinderiniń biriniń Ai, ekinshisiniń Kún keipinde salynǵandaryn anyqtady. Aldyndaǵy ǵaryshtan túsirilgen fotosýretten bul qorymnyń bas jaǵynda qońyrattyń bosaǵa tańbasynyń kóringenin aitqan edik. Iýechji-Kýshan dýalistik memlekettiń simvoldary men Shyńǵys hannyń naǵashy jurtynyń tańbasynyń bir jerde toǵysýynyń beker emes ekeni anyq. Qazaqstandyq ǵulama ǵalym bolǵan aqsúiek Iu.Zýevtiń aityp ketkenindegi Ai men Kún simvoldarynyń dýalisti memleketti bildiretinin eske alatyn bolsaq, onda, bul qorymda jai ǵana bir batyr, shonjar, han emes, memleket qurǵan adamdardyń jatqandaryn túsinemiz. Ǵalymdar bul qorymnyń shamamen 800-1000 jyl burynnan qalǵanyn aitady. Iaǵni, Uly mańǵol imperiiasy qurylǵan zamannan qalǵan. Boiyna Qydyr daryǵan kóripkel abyz, atadan kerei, anadan merkit Serik Samarqannnyń aitýynsha, bul qorym ashylǵannan keiin, qazaq tarihynyń aqiqaty ashylady. Jáne de, Qazaq eli Kók Táńirlik dinge qaita oralady. Ai men Kún simvoldary, Kók Táńiriniń dini, paiǵambary týraly kelesi: «Kereidiń aiqysh tańbasy» atty maqalamyzdan bile jatarsyzdar.
Qairat Zaryphan. Shejiretanýshy.
.jpg)