الدىڭعى جازعاندارىمىزدا بٸزدەر تونىكٶكتٸڭ دۇرىس ٷشبۇرىشتى تاڭباسىنىڭ «قاسيەتتٸ سيىر انانىڭ ۇلى» دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇرعانىن ايتىپ, تونىكٶكتٸڭ ەسٸمٸن وسى تاڭباعا قاتىستى تاناكٶك دەگەن ەدٸك. ارى قاراي ونىڭ ەسٸمٸ وسىلاي اتالاتىن بولادى. جەنە دە, تاناكٶكتٸڭ ورحون جازۋلارىنداعى باعا-تارحان دەگەن اتاۋىنىڭ, انىعىندا, شىققان تەگٸنە قاتىستى بۇقا-تارحان بولعان دەپ ويلايمىز.
ورحون ەسكەرتكٸشتەرٸندەگٸ تاناكٶك مەتٸنٸندە: «بٸلٸكتٸ تاناكٶك مەن ٶزٸم تاعباش (قىيدان. ق.ز.) ەلٸندە قىلىندىم. (تۋدىم). تٷركٸ حالقى تاعباشقا باعىنىشتى ەدٸ. تٷركٸ حالقىنىڭ حانى بولماعان ەدٸ. تاعباچتان بٶلٸنٸپ ٶزٸنٸڭ حانىن تاپتى. (بۋمىن. ك.ز.). حانىن جويىپ تاعباچقا قايتا باعىندى» دەپ جازىلعان ەكەن. ەگەر دە تٷرٸك دەگەنٸ قييات-قىپشاقتار بولسا, وندا «حانى بولماعان ەدٸ» دەگەن سٶز بۇل جەردە جازىلماس ەدٸ. تاناكٶك «ينال» اتاعىنىڭ مەنٸسٸن دە, «بۇقا-تارحان» اتاعىنىڭ مەنٸسٸن دە جاقسى بٸلگەن. ياعني, قييات-قىپشاقتاردىڭ بۇرىندا حان-پاتشالارىنىڭ بولعانىن بٸلگەن. بۇل جەردە كلياشتورنىي ايتقانداي, تٷرٸكتٸڭ قىپشاقتان بٶلەك ەكەنٸ ايتىلىپ تۇر. جەنە دە تاناكٶكتٸڭ: «...ٶزٸنٸڭ حانىن تاپتى» دەگەنٸنەن بٸزدەر, بۇل تٷرٸك دەگەندەردٸڭ ٶز اراسىنان, ەشبٸر ەۋلەتكە جاتپايتىنداردى حان كٶتەرە سالعاندارىن تٷسٸنەمٸز. تاناكٶكتٸڭ تەگٸ اشيدە جٶنٸندە بولسا, ەرتەدەن قالعان بٸر حاباردان سوڭ: «ەرتەدەگٸ بٸر قاعاننىڭ ەۋلەتٸ» دەپ ايتىلادى. ياعني, تاناكٶكتٸڭ تەگٸندە حاندىق بولعان. الدىڭعى جازاعنادىرىمىزدا بٸزدەر اشيدە دەگەن اتاۋدىڭ قييات-قىپشاقتىق, كەيانيدتٸك ەجەلگٸ كاي ەۋلەتٸندەگٸ كاي وسەدەن پاتشاسىنىڭ اتىمەن ٷندەس ەكەنٸن ايتقان ەدٸك. (وسەدەن-اشيدە). جەنە دە اشيدەنٸڭ تاڭباسىنىڭ بٸزدٸڭ د.د. كۇرىلعان يۋەچجي-كۋشان, ياعني, اداي-قىپشاق پاتشالارىنىڭ تاڭباسى ەكەنٸن ايتتتىق. كاي ەۋلەتٸ, تاڭبالار, رەمٸزدەر جٶنٸندە عالامتورداعى «شىڭعىس حان جەنە قىپشاقتار», «شىڭعىس حاندى تٷرٸك قىلعان راشيد-اد-دين», شىڭعىس حان – اداي رۋىنىڭ ۇرپاعى» اتتى ماقالىمىزدا ايتىلعان سوڭ, بٸزدەر وسىنى قايتالاپ جاتپاي, تەك قانا وسى ماقالالارعا: «الدىڭعىدا ايتقانىمىزداي» دەپ سٸلتەمە جاساپ وتىراتىن بولامىز.
ارى قاراي: «تابعاشتان بٶلٸنٸپ ٶزٸنٸڭ حانىن تاپتى. حانىن جويىپ تاعباشقا قايتا باعىندى. ورمان تاۋ اراسىندا قالعانى جيىلىپ جەتٸ جٷز بولدى. ەكٸ بٶلٸگٸ اتتى ەدٸ, بٸر بٶلٸگٸ جاياۋ ەدٸ. جەتٸ جٷز كٸسٸنٸ باسقارۋشى ۇلىعى شاد ەدٸ. «بٸرٸك» دەدٸ. بٸرٸگۋشٸسٸ مەن ەدٸم بٸلٸكتٸ تاناكٶك. قاعانىمەن ۇعىسايىن دەپ ويلاندىم. ارىق بۇقالى, سەمٸز بۇقالىلار جىراقتا ەسەپتەسەر. سەمٸز بۇقا ارىق بۇقاعا ەپتەسەدٸ دەيٸك. وسىلايشا ويلاندىم. ودان سوڭ, تەڭٸرٸ بٸلٸك بەرگەندٸكتەن ٶزٸم قاعانمەن جاقسى ۇعىستىم. «بٸلٸكتٸ تاناكٶك بويلا بۇقا-تارحانمەن بٸرگە ەلتەرٸس قاعان بولايىن» دەدٸ. بٸلٸك يەسٸ, سٶز يەسٸنە مەن باعىندىم. شۇعاي قۇزىن, قاراقۇمدى مەكەندەۋشٸ ەدٸك».
بۇل جەردە, تٷرٸك دەگەندەردٸڭ تاعباشتان بٸر بٶلٸنٸپ حانىن سايلاپ, كەيٸن حانىن جويىپ قايتا بودان بولعاندارى ايتىلىپ تۇر. وسى كەزدە تاعباشتار ولاردى قاتتى قىرعان سوڭ تٷرٸكتەردٸڭ تٸرٸ قالعاندارى تاناكٶك باستاعان قييات-قىپشاقتارعا بٸرٸگەلٸك دەپ ۇسىنىس جاسايدى. الدىڭعىدا حان سايلاپ وعان تالاسىپ حاندىعىن جويعان بۇلارمەن سوندا تاناكٶك جاقسىلاپ كەلٸسۋدٸ ويلادى. ياعني, «حاندارىڭ مەن بولامىن» دەسە, ولاردىڭ كٶنبەي كەتەتٸنٸن ۇقتى. جەنە دە ٶزٸ ايتىپ تۇرعانداي وسىنى جاقسى ۇقتى. («جاقسى ۇعىستىم»). قارجاۋباي سارتقوجا بۇل جەردەگٸ «ەپتەسەدٸ» دەگەندٸ «كٶمەكتەسەدٸ» دەي سالىپتى. انىعىندا بۇل جەردە سەمٸز بۇقانىڭ (ناق قىپشاقتىڭ) ارىق بۇقامەن (شالا قىپشاقپەن, جيەن) ەبٸن تاۋىپ كەلٸسەرٸ ايتىلىپ تۇر. قاعاننىڭ اتىنىڭ ەلتەرٸس بولعانى, ونىڭ قىپشاقپەن سٷيەك-شاتىسىنىڭ بولعانىن بٸلدٸرەدٸ. ەلتەرٸستٸڭ شىن اتى قۇتلۇع ەدٸ. جەنە دە, قۇتلۇعتىڭ: «بۇقا-تارحانمەن بٸرگە ەلتەرٸس قاعان بولايىن» دەگەنٸندە بۇل تاق يەسٸنٸڭ ەلتەرٸس اتاعىن بۇقا-تارحاننىڭ ۇسىنۋىنشا العانى بٸلٸنٸپ تۇر. دەمەك, تاناكٶك وعان: «قاعان بولارسىڭ, بٸزدٸڭ ەۋلەتتٸڭ اتىن الارسىڭ, بٸزدٸكٸلەر كٶنۋٸ ٷشٸن» دەگەندەي. ال ەندٸ تاناكٶكتٸڭ: «بٸلٸك يەسٸ, سٶز يەسٸنە مەن باعىندىم دەگەنٸ, ەلتەرٸستٸڭ قۋىرشاق قاعان بولعانىن استارلى سٶزبەن ايتىپ تۇر. ياعني, «بيلٸكتٸ تاناكٶك ايتادى, ەلتەرٸس سٶيلەيدٸ» دەگەن سٶز. بۇل جەردەگٸ «بٸلٸك يەسٸ» دەگەنٸمٸز «بيلٸك يەسٸ» دەگەن ماعىنادا ايتىلعانداي. «سٶز يەسٸ» دەگەنٸ بۇيرىقتى سٶزبەن جەتكٸزەتٸن دەگەن ماعىنادا. سوندىقتان دا, وسى زامانداردا تٷرٸكتەردە «بۇيرىق», «ايعايشى» اتاۋلارى پايدا بولعان. ياعني, ناعىز باسشى, بۇيرىق يەسٸ دەگەن ماعىنادا.
وسى تاناكٶكتٸڭ مەتٸنٸنەن بٸزدەر ونىڭ كٶرٸپكەلدەر ارقىلى ەل بيلەپ وتىرعانىن تٷسٸنەمٸز. ونىڭ زامانىندا قييات-قىپشاقتىڭ كٸمدەر ەكەندەرٸن جاقسى بٸلگەن وعىزدار, ياعني, ۇيعىرلار تاعباش پەن سينا-قىتايعا ەلشٸ جٸبەرٸپ, قىپشاقتاردىڭ تٷرٸكتەرمەن بٸرٸگٸپ الىپ جاتقاندارىنىڭ بەرٸنە دە, زور وقىس ەكەنٸن ايتادى. تاناكٶك پەن ەلتەرٸس جٶنٸندە ايتقان ەلشٸلەر: «ول ەكٸ كٸسٸ بار بولسا, تاعباش سەنٸ دە جويادى, شىعىستا قىتايدى دا جويادى, وعىز مەنٸ دە قىرادى» دەيدٸ. وسىدان كەيٸن سوعىس باستالىپ تاناكٶك جەڭٸپ وتىكەن جىنىسىندا تۇراقتايدى. ونىڭ قول استىنا جاقىن-جاقىن حالىقتار جينالا باستايدى. ولار كەلگەندە ەلتەرٸس دەپ كەلمەيدٸ, تاناكٶك دەپ كەلەدٸ, مەتٸنٸندە ايتىلعانداي. سوندىقتان دا تاناكٶك: «اقىلگٶيٸ مەن ەدٸم» دەپ ايتادى. ياعني, بٸل جەردە كٸمنٸڭ اقىلىمەن تٷرٸكتٸڭ قايتا ەل بولعانى ايتىلىپ تۇر. وسىمەن قاتار, تاناكٶك ٶزٸنٸڭ بولماعانىندا بۇل تٷرٸك دەگەندەردٸڭ وعىزدى, ياعني ۇيعىردى يگٸ ەتٸپ وتىرارىن ايتادى. وسى جٶنٸندە بٸتٸكتاستا تاناكٶك: «يەلٸك ەتكەندٸكتەن, قۇرمەتتٸ ەلٸمە يەگەرلٸك ەتكەندٸگٸم ٷشٸن, ەل دە ەل بولدى, حالىق تا حالىق بولدى. ٶزٸم قارا بولدىم, ۇلىق بولدىم» دەيدٸ. ياعني, بۇل جەردە ول كاي ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاعى بولا تۇرا ەلٸ ٷشٸن قاعان بولماي «قارا ۇلىق» بولعانىن ايتىپ كەتكەن. «تٷركٸ بٸلٸگە-قاعان ەلٸندە جازدىم مەن بٸلٸكتٸ تاناكٶك» دەپ جازعانىندا ونىڭ, بٸلگە-قاعاننىڭ تۇسىندا اقيقاتتى اشىق ايتا الماي كەتكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. وسىنىڭ اقىرىندا تاناكٶك: «ەلتەرٸس قاعان يەلٸك ەتپەسە» دەپ ٶزٸ قويعان قاعاندى ايتىپ: «مەن ٶزٸم بٸلٸكتٸ تاناكٶك يەلٸك ەتپەسەم, مەن جوق بولسام, قاپاعان-قاعان تٷركٸ ەسٸر جەرٸندە بود تا, حالىق تا, ادام دا, ەل يەسٸ دە جوق بولعان بولار ەدٸ» دەيدٸ. بۇل جەردە بود دەپ تاقتىڭ كيەسٸ ايتىلىپ تۇر. قاپاعانننىڭ تاقتىق اتاعى ماچجو ەدٸ. مەنٸڭشە, باچجو بولعانداي, ٶيتكەنٸ, سير قاعاناتىن قۇرعان ەلتەر-يلتەر ەۋلەتٸنەن شىققان قاعاننىڭ اتى باچجو ەدٸ. بٸزدەر ونى قازاقشالاپ باسشى دەگەن ەدٸك. ەلتەرٸس قۇتلۇعتىڭ شەشەسٸ وسى يلتەر ەۋلەتٸنەن بولسا كەرەك. سوندا ارىق-بۇقا دەگەنٸ شالا بۇقا تەكتٸ دەپ ايتىلىپ تۇرعانداي. جەنە دە, تٷرٸك قاعاناتىنداعى اتا ەۋلەتٸ اشينا, انا ەۋلەتٸنٸڭ اشيدە بولعانىنا ەشكٸم دە شٷبە كەلتٸرمەيدٸ.
ەگەر دە ۇيعىرلاردىڭ سەلەڭگٸ تاسىندا بۇل بٸرلەستٸكتٸ تٷرٸك-قىپشاق دەسە, تاناكٶكتٸڭ تاسىندا «turk-sir bodyn jeri» دەپ ايتىلىپ, تٷرٸك جەرٸنٸڭ «تٷرٸك-قىپشاق حالكٸنٸكٸ» ەكەنٸ ايتىلادى. بۇل جەردە تٷرٸك پەن قىپشاقتىڭ بٸر حالىق ەكەنٸ ايتىلىپ تۇرعان جوق. تاناكٶك اتاپ كەتكەندەي تٷرٸك-قىپشاق بٸرلەستٸگٸ ايتىلىپ تۇر. تاناكٶك بٸلگٸر بولعاندىعىنان قولىنان كەلٸپ تۇرسا دا, حاندىقتى ٶزٸ الماي, بٸرٸكپەسە ۇيعىر, قىتاي, قىيدانداردىڭ بٸرٸگٸپ الىپ ەڭ الدىمەن ٶزٸنٸڭ سير-قىپشاقتارىن قۇرتاتىنىن جاقسى بٸلگەن سوڭ, ەبٸن تاۋىپ تٷرٸكتٸ حاندىققا وتىرعىزعان. ۇيعىرمەن بٸرٸگٸپ الىپ بۇل تٷرٸك قاعاناتىنان قالعان اتاسى قىتاي عۇن-تٷرٸكتەردٸڭ قالدىقتارىن قۇرتىپ جٸبەرەر دە ەدٸ. الاي دا, الدىڭعىدا ايتقانىمىزداي وعىز بەن قىپشاق بٸر-بٸرٸنە ەجەلگٸ زامانداردان بەرٸ جاۋ ەدٸ. وعىز دەگەنٸمٸز ارياندار بولسا, قىپشاق دەگەنٸمٸز تۋراندار. بۇلارمەن كەيٸن بٸرٸگٸپ تاناكٶك بيلٸك قۇرا الماس ەدٸ. سوندىقتان دا, تاناكٶك جابايى تٷرٸكتٸ وداقتاسقا تاڭداعان, تٷبٸندە اتا جاۋى وعىز-ۇيعىردى قۇرتۋ ٷشٸن. ٶزٸ حان تاعىنا جارماسقاندا تٷرٸكتەر بٸرٸكپەس ەدٸ, ٶيتكەنٸ, بٸتٸكتاستا ايتىلعانداي, ولار بٶتەندٸ قويىپ, تاق تالاسىندا ٶزدەرٸنٸڭ حاندارىن دا قۇرتىپ جٸبەرگەن ەدٸ. بەلگٸلٸ تٷركٸتانۋشى يۋ.زۋەۆ وسى جايلار جٶنٸندە دۇرىس پٸكٸرلەر ايتقان. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, سيرلەر تٷرٸكتەرمەن بٸرگە مەملەكەتتەگٸ جەر يەلەنۋشٸلەر بولعان. مەملەكەتتٸڭ قاعانسىز بولمايىنتىنىن جاقسى بٸلگەن سير-قىپشاق تاناكٶك الدىڭعى ەكٸ قاعاننىڭ كانديداتۋراسىن بيلٸككە جاقىنداتپاي, ٷشٸنشٸ كۇتلۇعتى ەلتەرٸس دەگەن اتاقپەن تاققا وتىرعىزعان. ەلتەرٸس دەگەنٸمٸز «ەل تەر», ياعني, ەلدٸ جيناۋشى, مەملەكەت قۇرۋشى دەگەن ماعىنادا. وسىعان دەيٸن, بۇل سير-قىپشاقتاردىڭ يلتەر-يليتۋ دەگەن ەۋلەتٸ سير قاعاناتىن قۇرعان ەدٸ. ەلتەرٸس دەگەنٸمٸز وسىلاردىڭ اتاۋى. دەمەك, تاناكٶك كۇتلۇعقا ٶزدەرٸنٸڭ حان ەۋلەتٸنٸڭ اتاعىن بەرگەن. تاريحي دەرەكتەرگە يلتەر-يليتۋ دەگەن قىپشاقتاردىڭ حان ەۋلەتٸ قازٸرگٸ نايمانداردىڭ شەجٸرەسٸندە ەلتاي-ەلاتا دەگەن اتپەن تەرٸستاڭبالىنىڭ اتاسى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. سير دەگەننٸڭ سەير, ياعني ٸرٸ قارا مال (تۋر) ەكەنٸنە ەششكٸم دە قازٸر داۋ كەلتٸرمەيدٸ. تەرٸستاڭبالىنىڭ قۇرامىندا اقتانا (اق تايىنشا) تارماعى دا بار. تەرٸستاڭبالىنىڭ نوقتا تاڭباسى – حان ەۋلەتٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸنٸن بٸزدەر تالاي جەردە ايتقان ەدٸك. وسىمەن قاتار ولاردىڭ «نوقتا اعاسى» دەگەن اتاعى دا حان ەۋلەتٸن بٸلدٸرەدٸ. ياعني, ەجەلگٸ كەيانيان-قييان-قييات-كاي+ۋت, كاي ەۋلەتٸن.
ال ەندٸ, كٷلتەگٸننٸڭ بٸتٸكتاسىندا جوعارىداعى تاناكٶكتٸڭ ايتقان سوعىستارى اينا-قاتەسٸز باياندالادى دا, بارلىق جەتٸستٸكتەر اشينالىقتاردىڭ ەرلٸكتەرٸنە بەرٸلەدٸ. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر, سونىڭ ٸشٸندە كلياشتورنىي دا بار, بۇل ەكٸ بٸتٸكتاستىڭ ەكٸ جورىقتى ايتىپ تۇرعانىن ايتادى. انىعىندا, مۇقييات وقىساڭىزدار كٷلتەگٸننٸڭ مەتٸنٸندە تاناكٶكتٸڭ ايتقاندارى بٸراز تولىقتىرىلىپ قانا ايتىلعان. مەسەلەن, وعىز-ۇيعىرلارمەن سوعىس جٶنٸندە تاناكٶك: «ەسكەرٸ ٷش مىڭ ەكەن, بٸز ەكٸ مىڭ ەدٸك. سوعىستىق. تەڭٸر جارىلقادى. بٸز تالقانداندىق» دەسە, دەل وسى ەپيزودتى كٷلتەگٸن مەتٸنٸ: «بٸز از ەدٸك, ەلسٸز ەدٸك. تەڭٸرٸ كٷش-قۋات بەرگەندٸكتەن وندا شانشىدىق, ىدىراتتىق» دەلٸنەدٸ. جەنە دە بۇل مەتٸننٸڭ باسىندا دا, تاناكٶكتٸڭ ايتقانى سيياقتى, بٸراق تولىعىراق, بٸرٸنشٸ تٷرٸك قاعاناتىنىڭ كٷيرەۋٸ جٶنٸندە ايتىلادى. ەكٸنشٸ قاعاناتتىڭ قۇرىلۋى جٶنٸندە تاناكٶك ٶز اۋىزىنان: «ورمان, تاۋ اراسىندا جيىلىپ قالعانى جەتٸ جٷز بولدى» دەيدٸ. كٷلتەگٸن مەتٸنٸندە وسى جٶنٸندە: «سوندا بارىپ قوسىلدى. جينالىپ جەتپٸس ەر بولدى» دەپ ايتىلىپ, تاناكٶك جٶنٸندە ەشتەڭە جازىلمايدى. بەينە بٸر, ەلتەرٸس قاعان ٶزٸ بولعانداي. بۇل جەردەگٸ «جەتپٸس ەر» دەگەنٸ جەتٸ جٷزدٸكتٸ باسقارعان جٷزباسىلار ايتىلىپ تۇر. تاناكٶك بولسا, «جەتٸ جٷز» دەپ جٷزدٸكتەردٸ ايتىپ وتىر.
قىسقاسىن ايتقاندا, جوعارعى سالىستىرۋلاردان بٸزدەر ەلتەرٸس پەن قاپاعان قاعان ٶلگەننەن كەيٸن, ەلتەرٸستٸڭ بالاسى كٷلتەگٸننٸڭ قىپشاقتاردى بيلٸكتەن الشاقتاتقانىن كٶرەمٸز. ياعني, جوعارىدا ايتىلعانداي, تٷرٸكتەردٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ ەلتەرٸس پەن ونىڭ ۇرپاقتارىنا جازىلىپ كەتكەن. تاناكٶكتٸڭ اتى كٷلتەگٸن مەتٸنٸدە بٸر جەردە عانا ات ٷستٸ ايتىلادى. ياعني, ونى قاتارداعى بٸر قولباسشى رەتٸندە عانا ايتىپ كەتەدٸ. قىتاي دەرەكتەرٸنەن بٸزدەر كٷلتەگٸننٸڭ كەزٸندە قاپاعاننىڭ «تاقتى ۇرلاۋشى» اتانعانىن, ول قازا بولعاننان كەيٸن 716-شٸ جىلى كٷلتەگٸننٸڭ اشيدە ەۋلەتٸ ٶكٸلدەرٸن قاندى قىرعىنعا ۇشىراتقانىن كٶرەمٸز. جاڭا عانا تاققا وتىرعان بٸلگە قاعاننىڭ قايىن اتاسى بولعان تاناكٶك قانا جازادان قۇتقارىلىپ جەر اۋدارىلادى. الاي دا, اشينالىقتارعا قارسى تٷركەش قاعاناتى باس كٶتەرٸپ, ەلدە ازاماتتىق سوعىس قاۋپٸ تٶنگەندە تاناكٶك بيلٸككە قايتا كەلەدٸ. ونىڭ بٸر اۋىز سٶزٸنسٸز ەشبٸر مەملەكەتتٸك ٸس شەشٸلمەيدٸ. ەكٸنشٸ تٷرٸك قاعاناتىنداعى بيلٸك جٶنٸندە قورىتىندى جاساعان يۋ.زۋەۆ: «بۇل تاراۋ ەرتەدەگٸ تٷرٸك تايپالارى جەنە دە, مەملەكەتتٸك بٸرلەستٸكتەردٸڭ يدەولوگييالىق قٶزقاراستارىن قامتىدى. بۇل يدەولوگييالىق كٶزقاراستار كٶبٸندە سەيكەستەنٸپ, بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ اقىرعى جٷزجىلدىقتان باستاۋ الاتىن جالپى نەگٸزگە يە بولادى. بۇنداي نەگٸز – تٷرٸك اشتاكتاردىڭ (تٷرٸك-اشيدە. ق.ز.), وعىزداردىڭ, قىپشاقتاردىڭ, از-كٸشتەردٸڭ, كيمەكتەردٸڭ, قانلىلاردىڭ جەنە ت.ب. يدەولوگييالىق كومپلەكستەرٸندە ٸز قالتىرعان ەجەلگٸ يۋەچجي (اتي/اسي) مەن كانتسزيۋي (كانگا/كۋنگي/كەنگيۋ) بولادى. بۇل نەگٸزدٸڭ ەندٸ بٸر تٷرٸ قازٸرٸ تٷرٸك حالىقتارىنىڭ فولكلورٸندە ساقتالعان» دەپ, ەرگەنە قوڭ وقيعاسىن مەڭزەپ كەتەدٸ. اڭىز جٶنٸندە ايتقان يۋ.زۋەۆ بۇل يۋەچجي-كۋشانداردا اي مەن كٷندٸك دۋلايستٸ مەملەكەت باسقارۋى بولعانىن ايتقان ەدٸ. بۇل جەردە يۋەچجي-كۋشان, ياعني, ەرگەنە قوڭ اتالعان فەرعانا اڭعارىنان شىققان اداي-قىپشاق بٸرلەستٸگٸ ايتىلىپ تۇر. الدىڭعى جازعاندارىمىزدا بٸزدەر بٶرتە-شەنە مەن كۋا مارالدىڭ اي تەڭٸرٸ مەن كٷن تەڭٸرٸنٸڭ سيمۆولدارى ەكەندەرٸن ايتقان ەدٸك. بۇل جٶنٸندە «شىڭعىس حان جەنە قىپشاقتار», «شىڭعىس حاندى تٷرٸك قىلعان راشيد-اد-دين» اتتى ماقالمىزدان بٸلە جاتارسىزدار.
«يستروييا ۆوستوكا» اتتى دەرەككٸتاپتا (يستوچنيك) كەيٸن تٷركٸ تٸلٸ اتانىپ كەتكەن تٸلدە العاشىندا تەلە بٸرلەستٸگٸندەگٸ وعىزداردىڭ سٶيلەپ جٷرگەندەرٸ ايتىلادى. سوندىقتان دا, بٸزدەر تٷرٸك تٸلٸ دەگەندٸ قىپشاق تٸلٸ دەپ ايتقان ەدٸك. ال ەندٸ, عۇن-تٷرٸكتەردٸڭ تٸلٸ قازٸرگٸ ماڭعول تٸلٸنە ۇقساس بولعانداي. قايتكەندە دە, قىپشاقتىڭ, ياعني, قازاقتىڭ تٷبٸنٸڭ اتاسى قىتاي عۇن-تٷرٸك ەمەس ەكەندٸگٸ انىق. ٶتٸكەن جىنىسى دەگەننەن-اق بٸزدەر ولاردىڭ «ورمان حالىقتارى», ياعني, قىتايلار تاڭبالاعان «جابايى تاتارلار» ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. مىرزاتاي جولداسبەك جىنىس دەگەندٸ ورمان, توعاي دەگەن ەكەن. ال ەندٸ, قازاق بولسا بۇل ورماننان شىققان جوق. اشينا دا, كٶك بٶرٸسٸ دە, بٸزدٸكٸ ەمەس. اقجول ۇراندى قازاقتىڭ تۋى اق بولۋى كەرەك ەدٸ. اقجولدىڭ ارعىن اقجول بيگە قاتىسى جوق. قازاقتىڭ اتاسى بولعان قييات-قىپشاقتىڭ گەنەالوگييالىق ميفٸندەگٸ قۇس جولى بولادى. سوندىقتان دا, مىرزاتاي جولداسبەكتٸڭ ٶزٸ ايتقانداي: «بٸزدەر يدەولوگيياسى جوق ەلمٸز». الاي دا, «كٷلتەگٸنشٸل» مىرزىتاي جولداسبەك كٷلٸ كٶككە ۇشىپ, ەندٸ قايتپاس كٷلتەگٸننٸڭ, اتاسى قىتاي عۇن-تٷرٸكتٸك يدەولوگيياسىن كٶكسەيتٸن سىڭايلى. بۇنداي, بٸرٸمەن-بٸرٸ تاققا تالاسىپ, مەلەكەتتٸكتەن ايىراتىن يدەولوگييانىڭ بٸزگە كەرەگٸ جوق. ولاردىڭ قۇلپىتاستارىنان باسقا ەشتەڭە قالعان جوق. ال ەندٸ, بٸزدەر, ياعني قييات-قىپشاق قازاقتار بولساق ولاردان دا ارعى زامانداردان ٶزٸمٸزدٸڭ ەلدٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ كەلەمٸز.
بٸر ايتا كەتەرٸ, قازاقستاندىق عالىم يۋ.زۋەۆ, بەلارۋس س.كلياشتورنىيدان باسقا دا كٶپتەگەن تاريحشى عالىمدار تٷرٸك پەن قىپشاقتىڭ ەكٸ بٶلەك ماسسيۆتەر ەكەندەرٸن ايتادى. تٷركٸتەردٸڭ, ياعني, جابايى تاتارلاردىڭ تەلە بٸرلەستٸگٸنە عانا سٷيەنٸپ مەملەكەت قۇرعاندارىن جازادى. بۇلاردى ەۆروپاعا كەتٸپ قالعان عۇنداردىڭ قالدىقتارى ەكەندەرٸن دەلەلدەيدٸ. ٷيسٸننٸڭ دە بۇلاردان بٶلەك ەكەندەرٸن قىتاي تاريحشىلارى دا ايتادى. سوندا ۇلى جٷز ٷيسٸن, ورتا جٷز ارعىن, كٸشٸ جٷز الشىن قالايشا تٷرٸك بولماق? وسىنىڭ جاۋابىن انىق بٸلگەن ورىس عالىمدارى ٶزدەرٸن تٷرٸك ساناپ جٷرگەن قازٸرگٸ قازاقتىڭ عالىمدارىن يەكتەرٸمەن يزەپ, بٸر-بٸرٸنە كٶزٸن قىسىپ جىمىڭداسىپ: «چۋركا, ون ي ەست چۋركا» دەپ ايتادى ەكەن. ال ەندٸ, «چۋركا» دەگەندەرٸ نادانداردىڭ ايتىپ جٷرگەن قىپشاق ۇعىمىنىڭ قابىقشاق, ياعني, اعاشتىڭ قابىعى دەگەن سوڭ كەلەمەجدەگەندەرٸ بولادى. انىعىندا, قىپشاق دەگەنٸمٸز كاۆي+شاق, ياعني, ابىز-اقىن, پاتشالىق ساقتار دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. گەرودوت ايتقان «تسارسكيە سكيفى». وسىنى بٸلگەن ورىستاردىڭ عۇلامالارى بٸزدەردٸ كاي+ساك دەپ اتاعان. بۇل جەردەگٸ كاي سٶزٸ كاۆي اتۋىنىڭ بٸر فونەتيكالىق نۇقساقسى بولادى. سوندا, ولاردىڭ بٸلٸپ ايتقان كايساك سٶزٸ – كاۆيشاق, ياعني, قىپشاق ەكەن. ياعني, كايساك-قازاق دەگەندەرٸ قىپشاق بولادى. ال ەندٸ, بٸزدەر بولساق, دۋاليستٸك مەملەكەتٸمٸزدەن كەيٸن بۇل اتاۋدىڭ باستى نۇسقاسىنىڭ «قوس ساق», نە بولماسا «كوساق» ەكەنٸن ايتقان ەدٸك. تاريحي دەرەكتەردەگٸ كاسوگ, كاسا, حاسا دەگەن اتاۋلار وسىنى مەڭزەيدٸ. ارابتاردىڭ زامانىنان بەرٸ بۇل اتاۋداعى «س» ەرپٸنٸڭ ورنىنا «ز» ەرپٸ ەنٸپ قوزاق, حۋزااع, حۋزا بولعانداي. ارابتار قوساي دەگەندٸ «حۋزاي» دەيدٸ. مەسەلەن, نايمان شەجٸرەسٸندەگٸ قىزاي-نايمان دەگەندەرٸ انىعىندا حۋزاي, ياعني قوساي-نايمان بولادى. بەيدٸبەكتٸڭ قىزى, نەمەرە قىزى دەگەندەرٸ بۇل قىزايلاردىڭ تٷبٸنٸڭ دە قىپشاق ەكەندەرٸن ايتىپ تۇر. بەيدٸبەك ٷيسٸن ەمەس, قىپشاق بولعان. قازىبەك بەك تاۋاسارۇلىنىڭ شەجٸرەسٸنەن بٸزدەر سارى ٷيسٸندەردٸڭ ٶزدەرٸنٸڭ بەيدٸبەككە, ياعني, قاڭلى- قىپشاققا كٸرمە ەكەندەرٸن كٶرەمٸز. جەنە دە, بەيدٸبەكتەن تارادى دەگەن البان, سۋان, شاپىراشتى, وشاقتى, ىستى تايپالارىنىڭ تاڭبالارىنىڭ ەجەلگٸ قاڭلى-قىپشاقتاردٸكٸ ەكەندەرٸن اڭعارامىز. وسىمەن قاتار, دۋلاتتاعى جانىس پەن بوتباي رۋلارىنىڭ تاڭبالارى دا ولاردىڭ بۇقاتەكتٸ, ياعني, قييات-قىپشاقتاردىڭ پاتشا ەۋلەتٸنەن ەكەندەرٸن ايتا الامىز. الدىڭعى ماقالالارىمىزدا وسى تاڭبالاردىڭ ماعىناسى ايتىلعان ەدٸ. ياعني, ەڭ باستىسى نوقتا (شٶمٸش), مٷيٸز (ٷ), دۇرىس ٷشبۇرىش تاڭبالارى قييات-قىپشاقتاردى, تۋراندىقتاردى بٸلدٸرەدٸ. تۋر دەگەنٸمٸز بۇقا بولادى. قازاق شەجٸرەلەرٸندە تۋر دەگەنٸمٸز ٶكٸرەش (نايمان), مٷيٸزدٸ (قىپشاق), اقتانا, اقتايىنشا (قاراقۇرساق), بۇزاۋ (جەمەنەي) دەپ تاڭبالانعان.
ال ەندٸ, تاريحي دەرەكتەردە 6-شٸ عاسىردا العاش پايدا بولعان تٷركٸ اتاۋىنىڭ باستى نۇسقاسى «تۋركۋت», «تيۋركيۋت» بولعان ەدٸ. قىتايلار «تۋتسزيۋ» دەپ تاڭبالاعان. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر تٷرٸك دەگەندٸ قۇلاعى تٷرٸك باس كيٸم, ياعني تىماق دەسە, كەيبٸرەۋلەر «تٸرەك» دەيدٸ. ەرينە, بۇنىڭ بەرٸ قيسىنىن كەلتٸرٸپ ايتقان جورامال عانا. تٷرٸك سٶزٸنٸڭ ماعىناسىن وسى كٷنگە دەيٸن ەشكٸم دە بٸلمەيدٸ. ايتقان قيسىندارى نەگٸزسٸز. مەنٸڭشە, بۇل «تۋركۋت», «تيۋركيۋت» اتاۋىنىڭ ماعىناسى «بۇقانىڭ كٶتٸ» بولسا كەرەك. (تۋر گٶتٸ). ەرتەدەگٸ «گۋتۋ» دەگەن سٶزدٸڭ - ۇل, بالاسى دەگەن ماعىنا بەرەتٸنٸ بەلگٸلٸ. وسىدان تۋركۋت دەگەنٸ تۋر+گۋتۋ بولۋى دا مٷمكٸن. ياعني, تۋراندىقتىڭ, بۇقاتەكتٸ حاننىڭ قىزىنان تۋعان بالاسى, اتادان عۇن, انادان قىپشاق دەگەن ماعىنادا. مەسەلەن, تاناكٶك تە بٸلگٸ قاعانعا ٶزٸنٸڭ قىزىن بەرەدٸ. وسىنداي ٷردٸستٸڭ بولعانى انىق. كٷلتەگٸن مەتٸنٸندە بٸلگە قاعان: «ۇماي تەكتٸ انام» دەيدٸ. وسى بٸتٸكتاستاردا باسىنا دۇرىس ٷشبۇرىشتى قالپاق كيگەن ۇماي اناننىڭ سۋرەتٸ بەينەلەنگەن ەكەن. الدىڭعى ماقالامىزدا بٸزدەر بۇل دۇرىس ٷشبۇرىشتى تاڭبانىڭ, ياعني, تاناكٶكتٸڭ ٶز تاڭباسىنىڭ قىپشاقتاردٸكٸ ەكەنٸن ايتقان ەدٸك. ۋماي انانىڭ اتى اۆەستاداعى دۇرىس ٷشبۇرىشتى ٷي سالعان ارييلٸك يەم پايعامباردىڭ اتىنان بولعان. وسى دۇرىس ٷشبۇرىشتى ٷيدٸڭ ەبدەن قالىپتاسقان پٸشٸنٸنٸڭ دۇرىس ٷشبۇرىشقا ۇقسايتىن ەرگەنە قوڭ, ياعني, فەرعانا اڭعارى ەكەنٸن دە الدىڭعىدا ايتتىق. مٸنە, دۇرىس ٷشبۇرىش ۇعىمى وسىدان كەلە جاتىر. تاناكٶكتٸڭ دە تاسىندا وسى دۇرىس ٷشبۇرىش بەينەلەنگەن. بۇل تۇمار تاڭبا انىعىندا: «قاسيەتتٸ سيىر انانىڭ ۇلى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ميفولوگييادا بۇل تاڭبانىڭ, قاسيەتتٸ قارا بۇقانىڭ ماڭدايىنداعى اق تاڭلاعى ەكەنٸ ايتىلادى. بۇل تاڭبانى بٸزدەر «ٶكٸرەش», «يەم ەنەي» تاڭبا دەگەن ەدٸك. يۋ.زۋەۆ پەن قارجاۋباۋ سارتقوجا بۇل تاڭبانى «سيمۆول جەنسكوگو ناچالا» دەپ دۇرىس ايتقان. ٶيتكەنٸ, بۇل تاڭبا, الدىڭىعدا ايتقانىمىزداي, ەيەل انانىڭ جاتىرىن بٸلدٸرٸپ تۇر.
تٷرٸك اڭىزى مەن قىتاي جىلنامالارى تٷرٸك اتاۋلىنىڭ شىققان تەگٸن شىعىس تٷركٸستانمەن بايلانىستىرادى. ياعني, كەيٸنگٸ عۇنداردىڭ بٸر بٶلٸگٸ سولتٷستٸك-باتىس قىتايدان تۇرفانعا (شىع. تٷركٸستان) 3-شٸ عاسىردىڭ اياعىندا, 4-شٸ عاسىردىڭ باسىندا ىعىستىرىلعان. بۇل جەردە ولار 460-شى جىلعا دەيٸن جٷرٸپ, جەرگٸلٸكتٸ توحارلار مەن تۋراندىقتارمەن ارالاسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ قۇرامىنا جاڭا ەتنيكالىق كومپونەنت العان. مٸنە, وسى تۇستا ولار تۋر+گۋتۋ اتالعان بولسا كەرەك. بۇلاردى تۋركۋت دەپ سوعدالىقتار ايتقان دەيدٸ. 6-شى عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان تٷرٸك اتاۋى العاش جارىققا شىعادى. مەنٸڭشە, كەيٸنٸرەك گۋتۋ, كۋت, كيۋت, گٶت سٶزٸنەن قاتىن (كٶتەن) ۇعىمى پايدا بولعان. بٸلگە قاعان شەشەسٸن ايتقاندا: «انام قاتىن» دەگەن ەكەن. سوعدىلار ايتقان تۋركۋت دەگەنٸ «تۋر قاتىننان» دەگەن ماعىنانى بەرۋٸ ەبدەن مٷمكٸن.
ال ەندٸ, اشينانىڭ اڭىزىنا وسى كەيٸنگٸ تٷرٸك قاعاندارىنىڭ يدەولوگتارى تۋردىڭ ورنىنا كٶك بٶرٸنٸ ەنگٸزٸپ جٸبەرۋلەرٸ مٷمكٸن. نە بولماسا, بۇل ميف تٷركٸتەردٸ جەڭٸپ, قىزدارىن قاتىن قىلعان وعىز-ۇيعىرلاردان قالۋى مٷمكٸن. «وعىزناماداعى» وعىز قاعاننىڭ الدىنا كٶك بٶرٸ قاي زاماندا تٷسكەن? ارعى تٷبٸ ارياندار بولعان وعىزداردىڭ ۇعىمىندا كٶك بٶرٸ ناعىز جاۋ ەدٸ. (اۆەستا). قايتكەندە دە, بۇل قاسقىر تٶتەمٸ تۋران-قىپشاقتاردٸكٸ ەمەس, عۇن-تٷرٸكتەدٸڭ ٶزدەرٸنٸكٸ. بٸلگە قاعاننىڭ اتىنان جازىلعان قۇلپىتاستا بۇل يدەولوگتار ٶتٸرٸكتٸ سۋشا ساپىرعاندا, اڭىزدى دا ويدان شىعارۋلارى عاجاپ ەمەس. الاي دا, وسى اشينا جٶنٸندەگٸ ەكٸ اڭىزدى تالداپ كٶرەلٸك.
بٸرٸنشٸ اڭىز بويىنشا, باسقا تايپا ٶكٸلدەرٸنٸڭ شابۋىلىنان امان قالعان بٸر ون جاسار جٸگٸت پەن ۇرعاشى قاسقىردىڭ ۇيىققانىنان پايدا بولعان بالا, شەشەسٸنٸڭ اشينا (چينو-بٶرٸ) اتىن الادى. بۇل بالا دٷنيەگە گاوچان تاۋىنىڭ ٷڭگٸرٸندە, ياعني, ۇيعىر جاقتا پايدا بولادى. سوندىقتان دا, س.كلياشتورنىي بۇل بالانى ۇيعىر دەگەن. اشينانىڭ ۇرپاعى اسان شاد قاسقىردىڭ ۇرپاقتارىن التايعا ەرتٸپ ەكەلٸپ, وسى جەردە ولار تٷرٸك اتانادى. ەكٸنشٸ اڭىز بويىنشا, ەكٸم تارازي اپانباي دەگەن ابانبۋدىڭ 17 ۇلى بولادى. سولاردىڭ بٸرٸ نودۋلۋ شادتىڭ ون توقالىنان تۋعان ون ۇلى شەشەلەرٸنٸڭ اتىن الادى. ونىڭ ەڭ كٸشٸ توقالىنان تۋعان ۇل شەشەسٸنٸڭ اشينا اتىن الادى. وسىدان اسان شاد, ودان تۋۋ, ودان بۋمىن قاعان.
وسىدان كٶرگەندەرٸڭٸزدەي, ەكٸ اڭىزدا دا, اشينا دەگەنٸمٸز انالىقتىڭ اتى ەكەن. مەنٸڭشە, ەكٸنشٸ اڭىزدا وعىز بٸرلەستٸگٸ ايتىلىپ تۇر. «بٸر ۇلى اققۋ بولعان» دەگەنٸندە, وسى بٸرلەستٸكتەگٸ كۋمان, ياعني, اققۋ ادام قىپشاق ايتىلىپ تۇرعانداي. وسى اڭىزداردان بٸزدەر س.كلياشتورنىي ايتقانداي, اشينا اتاۋىنىڭ انالىق ەكەنٸن, بۇل اتاۋدىڭ جوعارىدا ايتىلعان شىعىس تٷركٸستان, تۋرفان, ياعني, ۇيعىر جاقتا پايدا بولعانىن اڭعارامىز. بۇل ەۋلەت اتادان وعىز-ۇيعىر, انادان اتاسى قىتاي عۇن بولسا كەرەك. الدىڭعىدا ايتقانىمىزداي عۇنداردىڭ ميفولوگييالىق اتاسى شۋن ۆەيدٸڭ شۋن اتاۋىنىڭ الدىنا قۇرمەت بەلگٸسٸن بٸلدٸرەتٸن «ا» ەرپٸ قوسىلىپ ايتىلىپ اشۋن, اشين, اچىن بولعانداي. قارجاۋباي سارتقوجا كٷلتەگٸن مەتٸنٸندەگٸ «ecum apam», ياعني, اچۋم اپام دەگەندٸ س.مالوۆتان كٶشٸرٸپ «اتا بابام» دەي سالىپتى. انىعىندا, بۇل جەردە ارعى تەگٸم اچۋم (ن) ەجەم, ياعني «اشۋن ەجە» ەۋلەتٸنەن بۋمىن قاعان دەپ ايتىلىپ تۇرسا كەرەك, ولار ٶزدەرٸن قىزدان تاراتاتىن ٷردٸستٸ ۇستانعاندا. بۇل جەردە «اتا-بابا» ەمەس, «ارعى تەگٸ» دەگەن ۇعىم بار. ياعني, ارعى تەگٸنٸڭ «اچۋم» اتاۋى بٸزدەردٸڭ ايتقان «اشۋنعا» ٷندەسٸپ تۇر. سوندا, اشۋن دەگەنٸمٸز قىتايلاردىڭ تاق تالاسىندا ەلدەن قاشقان قىتايدىڭ پاتشا ەۋلەتٸنٸڭ ٶكٸلٸن بٸلدٸرٸپ تۇر دەگەن سٶز. تۋرفاننان التايعا كەلگەن تٷرگٶتٸلەر بولسا, وسىلاردى حان كٶتەرگەندەي.
بۇلاردىڭ ۇرپاقتارى كٷلتەگٸن بولسا, قييات-قىپشاقتاردىڭ كٶمەگٸمەن ەل بولىپ الىپ, كەيٸن, قاسيەتتٸ ەۋلەتتٸڭ ٶكٸلدەرٸن قىرىپ تاستاپ, ٶزدەرٸن تەڭٸر تەكتٸ ەتٸپ جارييالايدى. ساقتالىپ قالعان كٷلتەگٸننٸڭ ستاتۋياسىنىڭ بەت-ەلپەتٸنەن بٸزدەر ونىڭ انتروپولوگيياسىنىڭ سينا-قىتايلىق مونگولويد ەكەنٸن انىق كٶرەمٸز. ياعني, ونىڭ بەت-ەلپەتٸندە قازاقتىڭ بەت-ەلپەتٸنە تەن «تٷركٸلەگنگەن ارييلٸك نىشان» جوق. تازا تٷردەگٸ سينيد-مونگولويدتٸك تيپتٸ بەت-ەلپەت. جەنە دە, سولتٷستٸك حالىقتارىنىڭ (چۋكچا) بەت-ەلپەتٸنٸڭ قوسپاسى بار.
سونىمەن, اشينا ەۋلەتٸ جالعان پاتشا ەۋلەتٸ بولعان سوڭ, تاناكٶك تالاي جەردە ايتقان تاق كيەسٸ ولاردى قولداماي, مەملەكەتٸمەن قوسا قۇردىمعا كەتەدٸ. بٸزدەر سوناۋ ەستە جوق ەرتە زامانداردان بەرٸ وسى كٷنگە دەيٸن كاي ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاقتارىن بٸلسەك, كەيٸنگٸ اشينادان ەشبٸر ۇرپاقتى دا, ەۋلەتتٸ دە بٸلمەيمٸز. كٶرٸپكەلدەردٸ, ياعني, ابىزداردى, تاق كيەسٸن ايتقان تاناكٶكتٸڭ تٷبٸنٸڭ كاۆي, ياعني, ابىز-اقىن ەكەنٸ حاق. ال ەندٸ, تاناكٶكتٸڭ: «ەلتەرٸس قاعان, بٸلٸكتٸ تاناكٶك يەلٸك ەتكەندٸكتەن, قاپاعان-قاعان تٷركٸ-ەسٸر حالقى, جۇرتى كيەلٸ» دەگەن سٶزدەرٸنەن بٸزدەر بۇل دۋاليستٸك بيلٸك تۇرعاندا قول استىنداعى حالقىنىڭ كيەسٸنٸڭ, تاق كيەسٸنٸڭ كەتپەيتٸنٸن ايتقانى ەدٸ. بۇل جەردە تاق كيەسٸنە يە بولعان ەۋلەتتٸڭ عانا ەل باسقارعاندا كيەنٸڭ قولداۋىندا بولارى ايتىلىپ تۇر. تەگٸڭدە حاندىق بولماسا, تاعىڭدا كيە بولماس, كيە بولماسا, ەلٸڭ ەل بولماس. جابايى بولعان ورمان حالقى تٷرٸكتەردٸ باعىندىرۋ ٷشٸن تاناكٶككە وسىنداي, دۋاليستٸك بيلٸكتٸ مەملەكەت قۇرۋ ساياساتىنا بارۋى قاجەت بولدى. ياعني, تەكسٸز تٷرٸك قاعاندارىن قييات-قىپشاقتاردىڭ تەكتٸ تاق كيەسٸ قورعاپ تۇرماق ۇعىمىندا. ٶزدەرٸڭٸز بايقاعانداي بٸزدەر اشينا, ياعني, تٷرٸك جاقتان قىتايدىڭ پاتشا ەۋلەتٸنٸڭ انالىق جاعىنان بولماسا, باسقا جاعىنان ەشبٸر مونارحييالىقتىڭ نىشانىن كٶرٸپ تۇرعانىمىز جوق. ال ەندٸ, تاناكٶكتٸڭ اشيدە ەۋلەتٸنە كەلەتٸن بولساق, بۇل ەۋلەتتٸڭ «ەرتەدەگٸ بٸر قاعاننىڭ ەۋلەتٸ» ەكەنٸ انىق. ول ەۋلەتتٸڭ كەيانيان كاي وسەدەن بولۋى كەرەك دەپ تە ايتتىق. اشيدەنٸڭ تاڭباسىن بٸزدەر يۋەچجي-كۋشان پاتشالارىنان قالعان التىن تەڭگەدەگٸ پاتشانىڭ قاسىنان كٶرەمٸز. كەيانيانداردى بٸلگەن بابالارىمىز: «كەلەلٸ ەلدە قاڭلى بار, قاڭلىدان حان كٶتەر» دەگەن ەدٸ. ياعني, حان ەۋلەتٸنەن حان كٶتەرسەڭ عانا كەلەشەگٸڭنەن (كەلەدەن) كەدٸك بولماق ەمەس دەگەن ماعىنادا ايتىلعان. قاڭلىنىڭ تٷبٸنٸڭ حان ساقتارى (تسارسكيە سكيفى) ەكەندەرٸ دە ايتىلدى. ياعني, كاي ەۋلەتٸ دەگەنٸمٸز وسى كاي-قاڭلى بولادى. كەزٸندە, ەلٸمٸزدە شىڭعىس حان ۇرپاقتارى مونارحييالىق پارتييا قۇرماقشى بولعاندا بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ مۇحتارحان اباعان تٶرە بۇل جايدى: «ۋتوپييا» دەگەن ەدٸ. ٶيتكەنٸ, حان ساقتارىنان ەمەس, سۋ ساقتارىنان شىققان شىڭعىس حان ەۋلەتٸنٸڭ مونارحييالىق تەگٸ, نەگٸزٸ, ياعني, تاق كيەسٸ جوق. سوندىقتان دا, ونىڭ دا قۇرعان ۇلى يمپەريياسى قۇردىمعا كەتكەن ەدٸ. ال ەندٸ, تاق كيەسٸنٸڭ يەسٸ بولعان, كاي-قاڭلى وسمان قۇرعان يمپەرييا بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەمدەگٸ ايتۋلى مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىندا تۇر. جەنە دە, ونىڭ ەۋلەتٸ ەلەم مويىنداعان مونارحييالىق ەۋلەتكە سانالعان. ولاردىڭ تٷرٸك اتاۋلارى ساياسي تەرمين ەمەس, ەلەۋمەتتٸك تەرمين. ياعني, ولار دا, تٷبٸندە تٷرٸك ەمەس. تاق كيەسٸ بولماعان شىڭعىس حاننىڭ ەۋلەتٸ مونارحييالىق ەۋلەتكە سانالمايتىنى بەلگٸلٸ.
تٷرٸك قاعاندارىنىڭ تٶتەمٸ مارال بولعان. بۇل تٶتەمنٸڭ قازاققا ەش قاتىسى جوق. تۋنگۋس-ويرات, ويرات تەكتەس التاي حالىقتارىنىڭ ميفولوگيياسىندا بۇل مارال جانۋار كٷننٸڭ سيمۆولى بولادى. قييات-قىپشاقتار ايعا تابىنعان. مٸنە, وسى ەكٸ سيمۆولدىڭ ٶكٸلدەرٸ تاناكٶكتٸڭ كەزٸندە دۋاليستٸك بيلٸك قۇرعان. ال ەندٸ, «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ» قۋا مارال دەگەنٸمٸزدٸڭ انىعىندا قويمارال ەكەنٸ ايتىلدى. ەبٸلعازى قويمارالدىڭ ارحار ەكەنٸن ايتقان. ميفولوگيياداعى بٶرتە شەنە مەن قۋا مارالدىڭ, ياعني, بٶرتە شۇناق يت پەن قويمارال-ارحاردىڭ انىعىندا اي مەن كٷننٸڭ سيمۆولدارى بولعاندارىن بٸزدەر «قۇپييا شەجٸرەدەن» دە تٷسٸنەمٸز. تٸلەۋبەرٸدٸنٸڭ اۋدارعانىندا قوڭىراتتىق داي شەشەن ەسۋگەي قۇداسىنا: «سەۋە كٶرسەم: بٸر اق شاڭقان سۇڭقار قوس شەڭگەلٸنە اي مەن كٷندٸ قاتار الىپ قولىما كەلٸپ قونىپتى, دەيمٸن» دەگەن ەكەن. الاي دا, داي شەشەن ٶزٸنٸڭ كٶرگەن تٷسٸن دۇرىس جورىماعان. بۇل جەردە قييات-قوڭىراتتىڭ اي, قييات-بٶرجٸگٸن-ادايدىڭ كٷن تۇقىمدارىنىڭ سۇڭقاردىڭ شەڭگەلدەرٸندە قاتار كەلگەندەرٸ, ولاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن قوسىلىپ قۇدا بولاتىندارىن بٸلدٸرگەن. بۇل جەردەگٸ اق شاڭقان سۇڭقار دەگەنٸ قييات-قىپشاقتاردىڭ زورواسترالىق نانىم-سەنٸمٸندەگٸ پەرٸشتە, ەرگەنە قوڭدا, ياعني, دۇرىس ٷشبۇرىشتى ۆارا ٷيٸندە دٸن تاراتقان قۇس بولادى. ەرتەدەگٸلەر بۇل سيمۆولدار جٶنٸندە بٸزدەردەن ارتىق بٸلگەن ەدٸ. زورواسترالىق دٸننٸڭ قاسيەتتٸ كٸتەبٸ اۆەستادا وسى كٷن مەن ايدىڭ بايلانىسى جٶنٸندە: «كٷن مەن ايدىڭ اراسىنداعى ەڭ جاقسى بايلانىسقا دٷعا ەتەلٸك!» دەپ ايتىلادى. وسىدان بٸزدەر «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» مەتٸنٸ مەن اۆەستانىڭ مەتٸندەرٸنٸڭ ٷندەس ەكەندەرٸن اڭعارامىز. جەنە دە, شەجٸرەدەگٸ اي حان, كٷن حان, جۇلدىز حان دەگەندەردٸڭ ميفولوگييالىق, اۆەستالىق, زورواسترالىق تۇلعالار ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. بۇل گەنەالوگييالىق ميفتەردٸڭ قازٸرگٸ ماڭعولعا دا, وسى ماڭعول تەكتەس تٷرٸككە دە, اتاسى قىتاي عۇنعا دا ەش قاتىستارى جوق. بۇل: «التىن كٷن اسپانى!» دەپ ەن ۇران سالعان, «ايىڭ تۋسىن وڭىڭنان!» دەپ باتا بەرگەن قازاقتىڭ, ياعني, ەجەلگٸ قييات-قىپشاقتىڭ گەنەالوگييالىق ميفٸ بولادى. بٸزدٸڭ تۋىمىزدا دا, ەلتاڭبامىزدا دا, كٷن تەڭٸرٸ بەينەلەنگەن. اق شاڭقان سۇڭقارىمىز التىن تٷستٸ بولىپ بەينەلەنگەن. ال ەندٸ, اي تەڭٸرٸنٸ نىشانى بولسا, ەلوردامىز استاناداعى بەيتەرەكتٸڭ باسىندا تۇر. بەيتەرەك بٸرٸنشٸدەن قازاقتىڭ اتاسى قاڭلىنىڭ بەيتەرەك تاڭباسى, ەكٸنشٸدەن - قىپشاقتىڭ ايباس ۇرانى مەن تولعان ايدى بٸلدٸرەتٸن ايتولى ۇعىمى. پيراميدا قازاقتىڭ وتانى, دۇرىس ٷشبۇرىشتى ەرگەنە قوڭدى, قىپشاقتىق ۋماي انامىزدى بٸلدٸرٸپ تۇر. بۇل عيمارات بٸزدەردٸ قورعايتىن تۇمارىمىز. مەڭٸگٸلٸك ەل مونۋمەنتٸنٸڭ باسىنداعى سامۇرىق قۇس بٸزدٸڭ ارييلٸك اتا-تەگٸمٸزدٸڭ بەلگٸسٸ. الاش اڭىزىنىڭ ەڭ باستى نۇسقاسىندا اقباس بالانى سامۇرىق قۇستىڭ اسىراپ الىپ جەتكٸزگەنٸ ايتىلادى. وسىنداي اتام قازاقي رەمٸزدەرٸمٸز تۇرعاندا مىرزاتاي جولداسبەكتٸڭ: «بٸزدەر يدەولوگيياسى جوق ەلمٸز» دەپ نەگە ٶكپەلەپ جٷرگەنٸ بەلگٸسٸز. مەنٸڭشە, قىرىق رۋ, ٷش جٷزگە بٶلٸنگەن قازٸرگٸ قازاقتى باسقارىپ وتىرعان استانانىڭ ارحيتەكتورى اللاھتىڭ قالاۋىمەن بٸزدەردٸڭ تٶل گەنەالوگييالىق ميفتەرٸمٸزدٸ ناقتى ۇستانعان. بٸزدەرگە ەشقانداي دا, عۇننىڭ بٶرٸسٸ, قىرعىزدىڭ بارىسى, دوڭىزعا تابىنعان التىن ادامى رەمٸز ەمەس. قازاق, قازاق بولعاندا اي مەن كٷنگە تابىنىپ, قۇس جولىمەن بارار باعىتىن تاپقان ۇلى حالىق. قازاق تٷرٸك ەمەس – قىپشاقتانعان تۋراندىق نەسٸل.
بٸزدەر الدىڭعى جازعان «شىڭعىس حان ساقتاردىڭ عۇرپىمەن جەرلەنگەن» اتتى ماقالامىزدا شىعىس قازاقستانداعى شٸلٸكتٸ القابىنىڭ ماڭىندا شىڭعىس حاندٸكٸ مە دەگەن قورىمنىڭ تابىلعانىن ايتقان ەدٸك. ٶتكەن اپتادا باس ارحەولوگ ەبدەش تٶلەبايدىڭ جەتەكشٸلٸگمەن بەلگٸلٸ كٶرٸپكەل سەرٸك سامارقان باستاعان ەكسپەديتسييا ەكٸ قورىمنىڭ ماڭىندا تاعى دا بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, اەرودرون اپپاراتىن ۇشىرىپ جوعارىدان ۆيدەوتٷسٸرٸلٸمدەر جاساعاندا ەكٸ قورىمنىڭ پٸشٸندەرٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ اي, ەكٸنشٸسٸنٸڭ كٷن كەيپٸندە سالىنعاندارىن انىقتادى. الدىنداعى عارىشتان تٷسٸرٸلگەن فوتوسۋرەتتەن بۇل قورىمنىڭ باس جاعىندا قوڭىراتتىڭ بوساعا تاڭباسىنىڭ كٶرٸنگەنٸن ايتقان ەدٸك. يۋەچجي-كۋشان دۋاليستٸك مەملەكەتتٸڭ سيمۆولدارى مەن شىڭعىس حاننىڭ ناعاشى جۇرتىنىڭ تاڭباسىنىڭ بٸر جەردە توعىسۋىنىڭ بەكەر ەمەس ەكەنٸ انىق. قازاقستاندىق عۇلاما عالىم بولعان اقسٷيەك يۋ.زۋەۆتٸڭ ايتىپ كەتكەنٸندەگٸ اي مەن كٷن سيمۆولدارىنىڭ دۋاليستٸ مەملەكەتتٸ بٸلدٸرەتٸنٸن ەسكە الاتىن بولساق, وندا, بۇل قورىمدا جاي عانا بٸر باتىر, شونجار, حان ەمەس, مەملەكەت قۇرعان ادامداردىڭ جاتقاندارىن تٷسٸنەمٸز. عالىمدار بۇل قورىمنىڭ شامامەن 800-1000 جىل بۇرىننان قالعانىن ايتادى. ياعني, ۇلى ماڭعول يمپەريياسى قۇرىلعان زاماننان قالعان. بويىنا قىدىر دارىعان كٶرٸپكەل ابىز, اتادان كەرەي, انادان مەركٸت سەرٸك سامارقانننىڭ ايتۋىنشا, بۇل قورىم اشىلعاننان كەيٸن, قازاق تاريحىنىڭ اقيقاتى اشىلادى. جەنە دە, قازاق ەلٸ كٶك تەڭٸرلٸك دٸنگە قايتا ورالادى. اي مەن كٷن سيمۆولدارى, كٶك تەڭٸرٸنٸڭ دٸنٸ, پايعامبارى تۋرالى كەلەسٸ: «كەرەيدٸڭ ايقىش تاڭباسى» اتتى ماقالامىزدان بٸلە جاتارسىزدار.
قايرات زارىپحان. شەجٸرەتانۋشى.
.jpg)