«Biz – baiaǵyda jylqy etin jep, qymyz ishetin edik! Sondyqtan jelmen jarystyq, minezimiz jylqydai tepsinip turatyn tik, ór boldyq, qaiyspaityn er boldyq, dushpanymyzdan zor boldyq! Biz – búgin taýyq etin jep, qymyzdan basqasyn ishtik. Sondyqtan, birdeme aityp qairat qylǵanymyzben, taýyqtai qopań-qopań etip usha almai qor boldyq!»
Osylai dep bir kezderi ashynǵan edim. Onym beker eken. Nege deisiz ǵoi?! Aitaiyn...
Byltyr jamaǵaiyndarymnyń úsheýi birdei balaly boldy. Ómirge at ustar keldi, qyryq qysyraq keldi(eki ul, bir qyz). Qýandyq! Quttyqtadyq! Anda-sanda úiine jolymyz túskende, meiirlenip basynan sipadyq. Bolashaǵynan zor úmit kúttik(áli de kútip júrmiz). Ár barǵanymda baiqaǵanym, úsheýi de balalaryn jasandy sútpen(nestle, nestajen, nan t.b men bilmeitin attary bar) tamaqtandyrady eken. Sebep deisiz be?! Sebebi, analarynan sút shyqpaidy! Biriniń ákesine(anasynan da) «osyǵan toia ma» desem, «toiady, tek, ár apta myń jeti júz-eki myń teńge turatyn súttiń ekeýin alyp bere berý - qaltaǵa kádimgidei salmaq salady eken» dep jymiyp qarap tur. Tańyrqadym da qoidym.
Bir kúni shashymdy qysqartýǵa shashtarazǵa bardym. Kezegimdi kútip otyrsam, shashyn sándep bolǵan kelinshek, jasyna tolmaǵan sábiin, jasandy sútpen tamaqtandyraiyn dep jatyr eken. Sábi súttiń daiyn bolǵanyna deiin shydamai, sol, jasandy sútke kádimgidei talpynyp, shyryldap jylaidy. Anasy kóterip tur. Murnynyń astyndaǵy ana emshegine de qaramaidy, ana sútiniń isin de sezbeidi. Kórip qattym da qaldym(jaǵamdy ustadym). Shashtarazdan shashymdy emes basymdy aldyryp shyqqandai kúi keshtim. Shyǵa salysymen Maraltaidyń óleńi esime tústi:
Saý qanatym qalmaǵan soń kúimegen,
Rýhymdy qanmen sútke ilegem.
(saǵan janym ashityny taǵy ras,
emshegine erkek erni timegen)
Iá, bul, emshegine sábi erni timei, ana bolý baqyty buiyrmai ketken Ádilá ǵoi! Al, búgingi tiri Ádilálar netken baqytsyz...
Jatsam da, tursam da balalarǵa beretin osy – qurǵaq sútter oiymnan shyqpai qoidy. Alǵash oilap tabylǵan kez-kelgen ónim qoǵamǵa, adamǵa qajettilikten bolǵan degen qaǵidaǵa súienip, bul jasandy sútterdiń oilap tabylýyna ne sebep boldy degen suraq meni jii mazalady. Sondyqtan osy ónimniń tarihyna nazar saldym.
Belgili tarihshy Erlihman Vadim ol jaily bylai deidi: «Biz búginde tez daiyn bolatyn fast-fýdtyq taǵamdar naryǵynda ómir súrip jatyrmyz. Al, eki, bir jarym ǵasyr buryn balany jasandy sútpen tamaqtandyrý degenińiz aqylǵa syimaityn is bolatyn. Álem elderiniń tarihyna úńilip qaraityn bolsaq, balanyń ana sútin emýi nebári alty ai-aq bolǵan. Alty aidan soń bala sútten shyǵarylyp, kádimgi úlkender jeitin tamaqty tutynatyn. Mysaly, Úndi elinde sábi alty aiǵa tolǵanda áýlette úlken mereke bolyp, áýletbasy – aqsaqal balany sútten shyǵarý rásimin jasaǵan. Alǵash bolyp óz qolymen qant qosylǵan kúrish botqasymen tamaqtandyrǵan. Al, qytaida sábige suiyq kúrish botqasyn berse, keiinnen túrli kókónister men balyq taǵamdaryn berip otyrǵan. Afrikada ana sútinen keiin balalar tamaǵy júgeri botqasy bolsa, kóne Grekiiadaǵy Spartandyqtar týyla salyp sábige buqa qanyn ishkizgen. Onyń sebebin bala óskende naǵyz erjúrek, batyr bolady dep túsindirgen.
Ol kezde sábili bolǵan anaǵa eshqandai dekrettik demalys berilmeitin. Sondyqtan qarapaiym sharýa áieli bir jetiden soń sábiin týys-týǵandaryna tastap dalaǵa eginshilikke ne fabrikaǵa jumysqa shyqsa, bai-manaptardyń jubaiy óziniń symbatyn saqtaý maqsatynda arnaiy bala kútýshisin jaldaǵan. Úide qalyp sábige qaraityndar balaǵa jeýge bolatyn taǵamdardyń bárin bere bergen. Tipti, aýqatty otbasynyń ózi bala densaýlyǵyna nemquraily qaraǵan. Buzylǵan tamaqtar men táttilerdi bala kútýshisine bere turyp «mynalardy balalarǵa ber, jep qoisyn» deitin bolǵan. Osyndai jeke bastyń gegienasyn saqtamaýdan, bala bolashaǵyna salǵyrt qaraýdan, úlkenderdiń ózi qorytýy qiyn asty jeý saldarynan balalar túrli asqazan-ishek joldary aýrýyna shaldyǵyp, 18 ǵasyrda týylǵan sábilerdiń 40 paiyzynyń ómiri ólimmen aiaqtalǵan. Alǵashqy jasandy balalar sútiniń oilap tabylýyna osyndai qiyndyqtar áser etken siiaqty».
Mine, joǵarydaǵy tarihshy aityp ótken qajettilikterdiń arqasynda 1855 jyly alǵash bolyp aǵylshyn ónertepqyshy Grimveid qurǵaq sútti oilap tapty. Al, ony daiyn ónim retinde naryqqa ákelgen - Genrih Nestle deitin shvedtik farmatsevt. 1867 jyly Nestle siyr sútine bidai unyn, qant qosyp balalar qurǵaq sútin daiyndady. Ol ony «Anri Nestleniń sútti uny» dep atady. Joǵaryda aityp ótken qiyndyqtarǵa tap bolyp otyrǵan sábili otbasylar bul daiyn ónimdi satyp ala bastady. Az ýaqyttyń ishinde bul sút bútkil Eýropaǵa taraldy. Sol kezdiń ózinde bul jasandy ónimniń balalar densaýlyǵyna ziian ekenin aityp, dárigerler dabyl qaqty. Nemis dárigeri Gotfrid Kiýner: «balalarǵa beriletin Nestle, Gerber, Kýfeke syndy jasandy sútterdiń bala densaýlyǵyna ziiansyz dep aita almaimyz, sebebi 1890 jylǵy Berlindegi balalardyń ana sútin emgen balalarǵa qaraǵanda jasandy sútty paidalanylǵan sábilerdiń ólimi 13 esege artty» dese, dáriger Bidert jasandy sútter áli ana sútiniń ornyn basýǵa qaýqarsyz. Onyń bala densaýlyǵyna ziian ekenin moiyndap, jarnamalaýǵa shaqyrdy. Rasynda da, jasandy sútti paidalanǵan sábiler tez semiredi.
Búginde, Eýropa men AQSh-taǵy basty problemalardyń biri balalar men jasóspirimderdiń semizdik aýrýyna kóptep shaldyǵýynyń bir ushy osynda jatqan syńaily.
Bul batystaǵy jaǵdai. Bizde she?! Kóshpendi qoǵamda da mundai qiyndyqtar kezdesti. Biraq ol kezde aǵaiynnyń aýyly aralas, qoiy qoralas ómir súrdi emes pe. Eger jańa týǵan anadan sút shyqpai qalsa abysyny bar, kórshisi bar emizip ala beretin. Bul degenińiz - kóshpendilerde qurǵaq sút bolmady degen sóz emes, boldy!
Belgili ǵalym, etnograf Aqseleý SEIDIMBEK qurǵaq súttiń ertedegi kóshpendilerde bolǵanyn, maldyń órisine bailanyp kún keshetin qazaqtarda qurǵaq sút qajettilikten týyndaǵanyn aitady. «Kóshi-qon kezinde balany emizý qiyn. Sondyqtan, bala ash qalmaý úshin qazaqtar qurǵaq sútti daiyndaǵan. Ony maldyń terisin túginen aryltyp, terini úsh ret sútke salyp qainatyp, keptirip, qarynǵa ne búienge salyp saqtaǵan. Kóshi-qon kezinde sút surap jylaǵan balaǵa osy teriden alqandai kesip alyp, sýǵa salyp jibigen teri kádimgi sútke ainalǵasyn ishtirgen. Túbindegi quiqany saǵyz etip kemirgen bala jailaýǵa qalai jetkenin bilmei qalǵan» deidi ǵalym.
Qázir 21-ǵasyr. Aqparattyq tehnalogiia damyǵan, árbir adamnyń kózi ashyq zaman. Endeshe, árbirimizdiń úiimizdiń ashanasynda osy jasandy súttiń turýynyń sebebi nede? Qazaq qansha degenmen uiań halyq emes pe? Munyń sebebin analardan surasań, "symbatym buzylady" dep aitpaidy. Barlyǵynyń aitatyn «gói-góii» bireý – sút shyqpaidy!
Bárimizde bar erinshektik – dúkennen satyp alyp, tutynatyn taýarymyzdyń quramymen tanysyp, merziminiń ótken ótpegenin tekserip jatpaimyz. Jasandy sútti de balapanymyzǵa bererdiń aldynda onyń syrtynda jazyp qoiǵan quramymen tanyspaimyz. Oqyǵannyń ózinde de túrli elementterdiń ne maǵyna beretinin arnaiy maman bolmasa biz túsinbeimiz. Onyń quramynda mynadai qospalar bolady eken:
Taýrin. Bul qospa litszenziialanbaǵan preperettar quramyna kiredi. Taýrinniń quramy áli tolyq zerttelmegen. Quramynda taýrini bar qurǵaq sútti ishken balanyń júikesi tynyshtalyp, tamaqqa degen tábeti tómendep, kóp uiyqtaidy. Taýrindi kóbine energitikalyq sýsyndarǵa qosady.
Laktoza. Bul «momaqan», beitarap qospanyń balaǵa berer paidasy da, ziiany da joq. Laktoza sút jáne sút ónimderiniń barlyǵynda kezdesedi. Laktozanyń táttiligi qanttan 6 ese tómen, sýda jaqsy eritin, óte nárli zat. Muny qosýdaǵy maqsaty ne óndirýshilerdiń deitin bolarsyz. Bul qospany jai ǵana jasandy súttiń kólemin úlkeitý úshin qosady.
Natrii hloridi. Qarapaiym tilmen aitqanda – as tuzy. Pediatr –dárigerlerdiń pikirinshe bir jasqa deiingi balalardyń búiregi as tuzyn sińirýge qaýqarsyz. Al, jasandy sútti óndirýshilerdiń pikirinshe as tuzy balaǵa ziiansyz óte paidaly konservant.
Kalii hloridi. Bul qospa jaily mynany aitýǵa bolady. Muny AQSh-ta ólim jazasyna kesilgenderge egýge qoldanady.
Maltodekstrin. Bul qospanyń quramy jaily daý kóp. Ǵalymdardyń bir toby maltodekstrindi ziiansyz qospa dese bir toby munymen kelispeidi. Maltodekstrin áli tájribeden tolyq ótpegen qospa. Eger siz jańa týylǵan sábiińizge quramynda osy qospasy bar qurǵaq sútti berip, is júzinde tájribege óz úlesińizdi qosamyn deseńiz – marhabbat! Eń soraqysy bul «ziiansyz» qospalar densaýlyq saqtaý minstrliginen ruqsat alǵan preparattar tizimine kiredi.
Omege 3. Balaǵa eń paidalysy osy! Omega3 náresteniń júike, immýndyq júieleriniń durys qalyptasýyna, kózdiń jaqsy kórýine, tistiń durys shyǵýyna paidasy kóp preparat sanalady. Analarǵa aitarymyz – eger, balańyz bolashaqta qiyn bala atanbasyn deseńiz óz boiyńyzdaǵy omega3 elementin arnaiy mamanǵa baryp teksertip, qadaǵalańyz. Sebebi, búgindegi 90 paiyz balasyn emizetin analarda omega3 qospasy jetispeýshiligi tirkeledi. Muny baiqasańyz birden quramynda omega3 qospasy bar taǵamdar jáne (balyq jáne balyqtan jasalatyn tamaqtar), kókónisterdi (grek jańǵaǵy t.b) kóptep tutynyńyz. Siz bul jazbany oqyp otyryp jasandy sútterden múldem bas tart degińiz kele me?! Demekshisiz ǵoi. Joq, áste olai emes. Qurǵaq sútterdi paidalanýǵa bolady, tek ýaqytsha. Jasandy sútterdi paidalanýǵa bolatyn kez:
Ana –túrli juqpaly aýrýlarmen aýyrǵanda;
Sút shyqpai qalǵan jaǵdaida;
Ana – densaýlyǵy úshin túrli antibiotikter qabyldaǵanda;
Bóbekterdiń bolashaǵyn oilasaq, qurǵaq sútti bala alty aidan asqasyn qoldanǵan durys deidi mamandar. Qazaqta "ýyzyna jarymaǵan" degen sóz bar. Ýyzyna jarymaǵan bala – bolashaqta deni saý, jan-jaqty bilimdi azamat bola almaidy. Ýyzyna jarymaǵan bala – talantyn ushtap jetistikke jete almaidy. Jasandy sútte paidalysy, ziiany bar elýdei qospa bolsa bula san ananyń sútinde, ananyń ýyzynda on tipti júz ese kóp. Elbasymyz aitqandai, "máńgilik el" bolamyz desek, máńgilik eldiń erteńi urpaǵymyz ekenin umytpaiyq. Onyń jan-jaqty bilimdi, qabiletti, básekege tótep bere alatyn azamat bolǵanyn qalasaq onyń keleshegin osy «sútten» bastap oilaǵan jón.. Týyla sap aýzy aqqa jarymaǵan bala – bolashaqta eshteńege jaramaidy!
Qazaq kóshpendi halyq desek, kóshpendiler qashanda jaýmen jaǵalasyp kún keshti. Jaýynger halyq sylbyrlyqty jaqsy kórmeidi. Onyń isi de minezindei tez, shapshań. Qazaqtyń miner kóligi tez ertteletin, kiiz úii jyldam jinalyp, qurylatyn. Asy... Osy jerge kelgende qalamym beine dárigerge baratyn baladai júrmei qaldy. Qazaqtyń asy tez daiyn bolmaityn. Uzaq qainap kiiz úige bar juparyn shashyp pisetin. Búgingi kúndegi fas-fýdtyq taǵamdarǵa degen qumarlyǵymyz boiymyzdaǵy jalqaýlyqtan ba álde baba minezine tartqan shapshań qimylymyzdan ba, kim bilsin... Oilanyp ketippin. Shóldegenimdi jan-tánimmen sezindim. Sý ishý maqsatynda aiańdap ashanaǵa keldim. Ol jerde meni Gerber degen jazýy bar temir qutynyń syrtyndaǵy sábi jymiyp qarsy aldy.
Tursynbek Bashar
.jpg)