بٷگٸنگٸ سەبيلەر مەن بۇرىنعى سەبيلەر

«بٸز – باياعىدا جىلقى ەتٸن جەپ, قىمىز ٸشەتٸن ەدٸك! سوندىقتان جەلمەن جارىستىق, مٸنەزٸمٸز جىلقىداي تەپسٸنٸپ تۇراتىن تٸك, ٶر بولدىق, قايىسپايتىن ەر بولدىق, دۇشپانىمىزدان زور بولدىق! بٸز – بٷگٸن تاۋىق ەتٸن جەپ, قىمىزدان باسقاسىن ٸشتٸك. سوندىقتان, بٸردەمە ايتىپ قايرات قىلعانىمىزبەن, تاۋىقتاي قوپاڭ-قوپاڭ ەتٸپ ۇشا الماي قور بولدىق!»

وسىلاي دەپ بٸر كەزدەرٸ اشىنعان ەدٸم. ونىم بەكەر ەكەن. نەگە دەيسٸز عوي?! ايتايىن...

بىلتىر جاماعايىندارىمنىڭ ٷشەۋٸ بٸردەي بالالى بولدى. ٶمٸرگە ات ۇستار كەلدٸ, قىرىق قىسىراق كەلدٸ(ەكٸ ۇل, بٸر قىز). قۋاندىق! قۇتتىقتادىق! اندا-ساندا ٷيٸنە جولىمىز تٷسكەندە, مەيٸرلەنٸپ باسىنان سيپادىق. بولاشاعىنان زور ٷمٸت كٷتتٸك(ەلٸ دە كٷتٸپ جٷرمٸز). ەر بارعانىمدا بايقاعانىم, ٷشەۋٸ دە بالالارىن جاساندى سٷتپەن(نەستلە, نەستاجەن, نان ت.ب مەن بٸلمەيتٸن اتتارى بار) تاماقتاندىرادى ەكەن. سەبەپ دەيسٸز بە?! سەبەبٸ, انالارىنان سٷت شىقپايدى! بٸرٸنٸڭ ەكەسٸنە(اناسىنان دا) «وسىعان تويا ما» دەسەم, «تويادى, تەك, ەر اپتا مىڭ جەتٸ جٷز-ەكٸ مىڭ تەڭگە تۇراتىن سٷتتٸڭ ەكەۋٸن الىپ بەرە بەرۋ - قالتاعا كەدٸمگٸدەي سالماق سالادى ەكەن» دەپ جىميىپ قاراپ تۇر. تاڭىرقادىم دا قويدىم.

بٸر كٷنٸ شاشىمدى قىسقارتۋعا شاشتارازعا باردىم. كەزەگٸمدٸ كٷتٸپ وتىرسام, شاشىن سەندەپ بولعان كەلٸنشەك, جاسىنا تولماعان سەبيٸن, جاساندى سٷتپەن تاماقتاندىرايىن دەپ جاتىر ەكەن. سەبي سٷتتٸڭ دايىن بولعانىنا دەيٸن شىداماي, سول, جاساندى سٷتكە كەدٸمگٸدەي تالپىنىپ, شىرىلداپ جىلايدى. اناسى كٶتەرٸپ تۇر. مۇرنىنىڭ استىنداعى انا ەمشەگٸنە دە قارامايدى, انا سٷتٸنٸڭ يسٸن دە سەزبەيدٸ. كٶرٸپ قاتتىم دا قالدىم(جاعامدى ۇستادىم). شاشتارازدان شاشىمدى ەمەس باسىمدى الدىرىپ شىققانداي كٷي كەشتٸم. شىعا سالىسىمەن مارالتايدىڭ ٶلەڭٸ ەسٸمە تٷستٸ:

ساۋ قاناتىم قالماعان سوڭ كٷيمەگەن,
رۋحىمدى قانمەن سٷتكە يلەگەم.
(ساعان جانىم اشيتىنى تاعى راس,
ەمشەگٸنە ەركەك ەرنٸ تيمەگەن)
يە, بۇل, ەمشەگٸنە سەبي ەرنٸ تيمەي, انا بولۋ باقىتى بۇيىرماي كەتكەن ەديلە عوي! ال, بٷگٸنگٸ تٸرٸ ەديلەلار نەتكەن باقىتسىز...

جاتسام دا, تۇرسام دا بالالارعا بەرەتٸن وسى – قۇرعاق سٷتتەر ويىمنان شىقپاي قويدى. العاش ويلاپ تابىلعان كەز-كەلگەن ٶنٸم قوعامعا, ادامعا قاجەتتٸلٸكتەن بولعان دەگەن قاعيداعا سٷيەنٸپ, بۇل جاساندى سٷتتەردٸڭ ويلاپ تابىلۋىنا نە سەبەپ بولدى دەگەن سۇراق مەنٸ جيٸ مازالادى. سوندىقتان وسى ٶنٸمنٸڭ تاريحىنا نازار سالدىم.

بەلگٸلٸ تاريحشى ەرليحمان ۆاديم ول جايلى بىلاي دەيدٸ: «بٸز بٷگٸندە تەز دايىن بولاتىن فاست-فۋدتىق تاعامدار نارىعىندا ٶمٸر سٷرٸپ  جاتىرمىز. ال, ەكٸ, بٸر جارىم عاسىر بۇرىن بالانى جاساندى سٷتپەن تاماقتاندىرۋ دەگەنٸڭٸز اقىلعا سىيمايتىن ٸس بولاتىن. ەلەم ەلدەرٸنٸڭ تاريحىنا ٷڭٸلٸپ قارايتىن بولساق, بالانىڭ انا سٷتٸن ەمۋٸ نەبەرٸ التى اي-اق بولعان. التى ايدان سوڭ بالا سٷتتەن شىعارىلىپ, كەدٸمگٸ ٷلكەندەر جەيتٸن تاماقتى تۇتىناتىن. مىسالى, ٷندٸ ەلٸندە سەبي التى ايعا تولعاندا ەۋلەتتە ٷلكەن مەرەكە بولىپ, ەۋلەتباسى – اقساقال بالانى سٷتتەن شىعارۋ رەسٸمٸن جاساعان. العاش بولىپ ٶز قولىمەن قانت قوسىلعان كٷرٸش بوتقاسىمەن تاماقتاندىرعان. ال, قىتايدا سەبيگە سۇيىق كٷرٸش بوتقاسىن بەرسە, كەيٸننەن تٷرلٸ كٶكٶنٸستەر مەن بالىق تاعامدارىن بەرٸپ وتىرعان. افريكادا انا سٷتٸنەن كەيٸن بالالار تاماعى جٷگەرٸ بوتقاسى بولسا, كٶنە گرەكيياداعى سپارتاندىقتار تۋىلا سالىپ سەبيگە بۇقا قانىن ٸشكٸزگەن. ونىڭ سەبەبٸن بالا ٶسكەندە ناعىز ەرجٷرەك, باتىر بولادى دەپ تٷسٸندٸرگەن.

ول كەزدە سەبيلٸ بولعان اناعا ەشقانداي دەكرەتتٸك دەمالىس بەرٸلمەيتٸن. سوندىقتان قاراپايىم شارۋا ەيەلٸ بٸر جەتٸدەن سوڭ سەبيٸن تۋىس-تۋعاندارىنا تاستاپ دالاعا ەگٸنشٸلٸككە نە فابريكاعا جۇمىسقا شىقسا, باي-ماناپتاردىڭ جۇبايى ٶزٸنٸڭ سىمباتىن ساقتاۋ ماقساتىندا ارنايى بالا كٷتۋشٸسٸن جالداعان. ٷيدە قالىپ سەبيگە قارايتىندار بالاعا جەۋگە بولاتىن تاعامداردىڭ بەرٸن بەرە بەرگەن. تٸپتٸ, اۋقاتتى وتباسىنىڭ ٶزٸ بالا دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايلى قاراعان. بۇزىلعان تاماقتار مەن تەتتٸلەردٸ بالا كٷتۋشٸسٸنە بەرە تۇرىپ «مىنالاردى بالالارعا بەر, جەپ قويسىن» دەيتٸن بولعان. وسىنداي جەكە باستىڭ گەگيەناسىن ساقتاماۋدان, بالا بولاشاعىنا سالعىرت قاراۋدان, ٷلكەندەردٸڭ ٶزٸ قورىتۋى قيىن استى جەۋ سالدارىنان بالالار تٷرلٸ اسقازان-ٸشەك جولدارى اۋرۋىنا شالدىعىپ, 18 عاسىردا تۋىلعان سەبيلەردٸڭ  40 پايىزىنىڭ ٶمٸرٸ ٶلٸممەن اياقتالعان. العاشقى جاساندى بالالار سٷتٸنٸڭ ويلاپ تابىلۋىنا  وسىنداي قيىندىقتار ەسەر ەتكەن سيياقتى». 

مٸنە, جوعارىداعى تاريحشى ايتىپ ٶتكەن قاجەتتٸلٸكتەردٸڭ ارقاسىندا 1855 جىلى العاش بولىپ اعىلشىن ٶنەرتەپقىشى گريمۆەيد  قۇرعاق سٷتتٸ ويلاپ تاپتى. ال, ونى دايىن ٶنٸم رەتٸندە نارىققا ەكەلگەن - گەنريح نەستلە دەيتٸن شۆەدتٸك فارماتسەۆت. 1867 جىلى نەستلە سيىر سٷتٸنە بيداي ۇنىن, قانت قوسىپ بالالار قۇرعاق سٷتٸن دايىندادى. ول ونى «انري نەستلەنٸڭ سٷتتٸ ۇنى» دەپ اتادى. جوعارىدا ايتىپ ٶتكەن قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىرعان سەبيلٸ وتباسىلار بۇل دايىن ٶنٸمدٸ ساتىپ الا باستادى. از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە بۇل سٷت بٷتكٸل ەۋروپاعا تارالدى. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە بۇل جاساندى ٶنٸمنٸڭ بالالار دەنساۋلىعىنا زييان ەكەنٸن ايتىپ, دەرٸگەرلەر دابىل قاقتى. نەمٸس دەرٸگەرٸ گوتفريد كيۋنەر: «بالالارعا بەرٸلەتٸن نەستلە, گەربەر, كۋفەكە سىندى جاساندى سٷتتەردٸڭ  بالا دەنساۋلىعىنا زييانسىز دەپ ايتا المايمىز, سەبەبٸ 1890 جىلعى بەرليندەگٸ بالالاردىڭ انا سٷتٸن ەمگەن بالالارعا قاراعاندا جاساندى سٷتتى پايدالانىلعان سەبيلەردٸڭ ٶلٸمٸ 13 ەسەگە ارتتى» دەسە, دەرٸگەر بيدەرت  جاساندى سٷتتەر ەلٸ انا سٷتٸنٸڭ ورنىن باسۋعا قاۋقارسىز. ونىڭ بالا دەنساۋلىعىنا زييان ەكەنٸن مويىنداپ, جارنامالاۋعا  شاقىردى. راسىندا دا, جاساندى سٷتتٸ پايدالانعان سەبيلەر تەز سەمٸرەدٸ.  

بٷگٸندە, ەۋروپا مەن اقش-تاعى باستى پروبلەمالاردىڭ بٸرٸ بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ سەمٸزدٸك اۋرۋىنا كٶپتەپ شالدىعۋىنىڭ بٸر ۇشى وسىندا جاتقان سىڭايلى.

بۇل باتىستاعى جاعداي. بٸزدە شە?! كٶشپەندٸ قوعامدا دا مۇنداي قيىندىقتار كەزدەستٸ. بٸراق ول كەزدە اعايىننىڭ اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس ٶمٸر سٷردٸ ەمەس پە. ەگەر جاڭا تۋعان انادان سٷت شىقپاي قالسا ابىسىنى بار, كٶرشٸسٸ بار ەمٸزٸپ الا بەرەتٸن. بۇل دەگەنٸڭٸز - كٶشپەندٸلەردە قۇرعاق سٷت بولمادى دەگەن سٶز ەمەس, بولدى!

بەلگٸلٸ عالىم, ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدٸمبەك  قۇرعاق سٷتتٸڭ ەرتەدەگٸ كٶشپەندٸلەردە بولعانىن, مالدىڭ ٶرٸسٸنە بايلانىپ كٷن كەشەتٸن قازاقتاردا قۇرعاق سٷت قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعانىن ايتادى. «كٶشٸ-قون كەزٸندە  بالانى ەمٸزۋ قيىن. سوندىقتان, بالا اش قالماۋ ٷشٸن قازاقتار قۇرعاق سٷتتٸ دايىنداعان. ونى مالدىڭ تەرٸسٸن تٷگٸنەن ارىلتىپ, تەرٸنٸ ٷش رەت سٷتكە سالىپ قايناتىپ, كەپتٸرٸپ, قارىنعا نە بٷيەنگە سالىپ ساقتاعان. كٶشٸ-قون كەزٸندە سٷت سۇراپ جىلاعان بالاعا وسى تەرٸدەن القانداي كەسٸپ الىپ, سۋعا سالىپ جٸبٸگەن تەرٸ كەدٸمگٸ سٷتكە اينالعاسىن ٸشتٸرگەن. تٷبٸندەگٸ قۇيقانى ساعىز ەتٸپ كەمٸرگەن بالا جايلاۋعا قالاي جەتكەنٸن بٸلمەي قالعان» دەيدٸ عالىم. 

قەزٸر 21-عاسىر. اقپاراتتىق تەحنالوگييا دامىعان, ەربٸر ادامنىڭ كٶزٸ اشىق زامان. ەندەشە, ەربٸرٸمٸزدٸڭ ٷيٸمٸزدٸڭ اسحاناسىندا وسى جاساندى سٷتتٸڭ تۇرۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە? قازاق قانشا دەگەنمەن ۇياڭ حالىق ەمەس پە? مۇنىڭ سەبەبٸن انالاردان سۇراساڭ, "سىمباتىم بۇزىلادى" دەپ ايتپايدى. بارلىعىنىڭ ايتاتىن «گٶي-گٶيٸ» بٸرەۋ – سٷت شىقپايدى!

بەرٸمٸزدە بار ەرٸنشەكتٸك – دٷكەننەن ساتىپ الىپ, تۇتىناتىن تاۋارىمىزدىڭ قۇرامىمەن تانىسىپ, مەرزٸمٸنٸڭ ٶتكەن ٶتپەگەنٸن تەكسەرٸپ جاتپايمىز. جاساندى سٷتتٸ دە بالاپانىمىزعا بەرەردٸڭ الدىندا ونىڭ سىرتىندا جازىپ قويعان قۇرامىمەن تانىسپايمىز. وقىعاننىڭ ٶزٸندە دە تٷرلٸ ەلەمەنتتەردٸڭ نە ماعىنا بەرەتٸنٸن ارنايى مامان بولماسا بٸز تٷسٸنبەيمٸز. ونىڭ قۇرامىندا مىناداي قوسپالار بولادى ەكەن:

تاۋرين. بۇل قوسپا ليتسزەنزييالانباعان پرەپەرەتتار قۇرامىنا كٸرەدٸ. تاۋريننٸڭ قۇرامى ەلٸ تولىق زەرتتەلمەگەن. قۇرامىندا تاۋرينٸ بار قۇرعاق سٷتتٸ ٸشكەن بالانىڭ جٷيكەسٸ تىنىشتالىپ, تاماققا دەگەن تەبەتٸ تٶمەندەپ, كٶپ ۇيىقتايدى.  تاۋريندٸ كٶبٸنە ەنەرگيتيكالىق سۋسىندارعا قوسادى.

لاكتوزا. بۇل «موماقان», بەيتاراپ قوسپانىڭ بالاعا بەرەر پايداسى دا, زييانى دا جوق. لاكتوزا سٷت جەنە سٷت ٶنٸمدەرٸنٸڭ بارلىعىندا كەزدەسەدٸ. لاكتوزانىڭ تەتتٸلٸگٸ قانتتان 6 ەسە تٶمەن, سۋدا جاقسى ەريتٸن, ٶتە نەرلٸ زات. مۇنى قوسۋداعى ماقساتى نە ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ دەيتٸن بولارسىز. بۇل قوسپانى جاي عانا جاساندى سٷتتٸڭ كٶلەمٸن  ٷلكەيتۋ ٷشٸن قوسادى.

ناتريي حلوريدٸ. قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا – اس تۇزى. پەدياتر –دەرٸگەرلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە  بٸر جاسقا دەيٸنگٸ بالالاردىڭ بٷيرەگٸ اس تۇزىن سٸڭٸرۋگە قاۋقارسىز. ال, جاساندى سٷتتٸ ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە اس تۇزى بالاعا زييانسىز ٶتە پايدالى كونسەرۆانت.

كاليي حلوريدٸ. بۇل قوسپا جايلى مىنانى ايتۋعا بولادى. مۇنى اقش-تا ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلگەندەرگە ەگۋگە قولدانادى.

مالتودەكسترين. بۇل قوسپانىڭ قۇرامى جايلى داۋ كٶپ. عالىمداردىڭ بٸر توبى مالتودەكستريندٸ زييانسىز قوسپا دەسە بٸر توبى مۇنىمەن كەلٸسپەيدٸ. مالتودەكسترين ەلٸ تەجريبەدەن تولىق ٶتپەگەن قوسپا. ەگەر سٸز جاڭا تۋىلعان سەبيٸڭٸزگە قۇرامىندا وسى قوسپاسى بار قۇرعاق سٷتتٸ بەرٸپ, ٸس جٷزٸندە تەجريبەگە ٶز ٷلەسٸڭٸزدٸ قوسامىن دەسەڭٸز – مارحاببات! ەڭ سوراقىسى بۇل «زييانسىز» قوسپالار دەنساۋلىق ساقتاۋ مينسترلٸگٸنەن رۇقسات العان پرەپاراتتار تٸزٸمٸنە كٸرەدٸ.

ومەگە 3. بالاعا ەڭ پايدالىسى وسى! ومەگا3 نەرەستەنٸڭ جٷيكە, يممۋندىق جٷيەلەرٸنٸڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا, كٶزدٸڭ جاقسى كٶرۋٸنە, تٸستٸڭ دۇرىس شىعۋىنا پايداسى كٶپ پرەپارات سانالادى. انالارعا ايتارىمىز – ەگەر, بالاڭىز بولاشاقتا قيىن بالا اتانباسىن دەسەڭٸز ٶز بويىڭىزداعى ومەگا3 ەلەمەنتٸن ارنايى مامانعا بارىپ تەكسەرتٸپ, قاداعالاڭىز. سەبەبٸ, بٷگٸندەگٸ 90 پايىز بالاسىن ەمٸزەتٸن انالاردا ومەگا3 قوسپاسى جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ تٸركەلەدٸ.  مۇنى بايقاساڭىز بٸردەن قۇرامىندا ومەگا3 قوسپاسى بار تاعامدار  جەنە (بالىق جەنە بالىقتان جاسالاتىن تاماقتار), كٶكٶنٸستەردٸ (گرەك جاڭعاعى ت.ب) كٶپتەپ تۇتىنىڭىز. سٸز بۇل جازبانى وقىپ وتىرىپ جاساندى سٷتتەردەن مٷلدەم باس تارت دەگٸڭٸز كەلە مە?! دەمەكشٸسٸز عوي. جوق, ەستە ولاي ەمەس. قۇرعاق سٷتتەردٸ پايدالانۋعا بولادى, تەك ۋاقىتشا. جاساندى سٷتتەردٸ پايدالانۋعا بولاتىن كەز:

انا –تٷرلٸ جۇقپالى اۋرۋلارمەن اۋىرعاندا;

سٷت شىقپاي قالعان جاعدايدا;

انا – دەنساۋلىعى ٷشٸن تٷرلٸ انتيبيوتيكتەر قابىلداعاندا;

بٶبەكتەردٸڭ بولاشاعىن ويلاساق, قۇرعاق سٷتتٸ بالا التى ايدان اسقاسىن قولدانعان دۇرىس دەيدٸ ماماندار. قازاقتا "ۋىزىنا جارىماعان" دەگەن سٶز بار. ۋىزىنا جارىماعان بالا – بولاشاقتا دەنٸ ساۋ, جان-جاقتى بٸلٸمدٸ ازامات بولا المايدى. ۋىزىنا جارىماعان بالا – تالانتىن ۇشتاپ جەتٸستٸككە جەتە المايدى. جاساندى سٷتتە پايدالىسى, زييانى بار ەلۋدەي قوسپا بولسا بۇلا سان انانىڭ سٷتٸندە, انانىڭ ۋىزىندا ون تٸپتٸ جٷز ەسە كٶپ. ەلباسىمىز ايتقانداي, "مەڭگٸلٸك ەل" بولامىز دەسەك, مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ ەرتەڭٸ ۇرپاعىمىز ەكەنٸن ۇمىتپايىق. ونىڭ جان-جاقتى بٸلٸمدٸ, قابٸلەتتٸ,  بەسەكەگە تٶتەپ بەرە الاتىن ازامات بولعانىن قالاساق  ونىڭ كەلەشەگٸن وسى «سٷتتەن» باستاپ ويلاعان جٶن.. تۋىلا ساپ اۋزى اققا جارىماعان بالا – بولاشاقتا ەشتەڭەگە جارامايدى!

قازاق كٶشپەندٸ حالىق دەسەك, كٶشپەندٸلەر قاشاندا جاۋمەن جاعالاسىپ كٷن كەشتٸ. جاۋىنگەر حالىق سىلبىرلىقتى جاقسى كٶرمەيدٸ. ونىڭ ٸسٸ دە مٸنەزٸندەي تەز, شاپشاڭ. قازاقتىڭ مٸنەر كٶلٸگٸ تەز ەرتتەلەتٸن, كيٸز ٷيٸ جىلدام جينالىپ, قۇرىلاتىن. اسى... وسى جەرگە كەلگەندە قالامىم بەينە دەرٸگەرگە باراتىن بالاداي جٷرمەي قالدى. قازاقتىڭ اسى تەز دايىن بولمايتىن. ۇزاق قايناپ كيٸز ٷيگە بار جۇپارىن شاشىپ پٸسەتٸن. بٷگٸنگٸ كٷندەگٸ فاس-فۋدتىق تاعامدارعا دەگەن قۇمارلىعىمىز بويىمىزداعى جالقاۋلىقتان با ەلدە بابا مٸنەزٸنە تارتقان شاپشاڭ قيمىلىمىزدان با, كٸم بٸلسٸن... ويلانىپ كەتٸپپٸن. شٶلدەگەنٸمدٸ جان-تەنٸممەن سەزٸندٸم. سۋ ٸشۋ ماقساتىندا اياڭداپ اسحاناعا كەلدٸم. ول جەردە مەنٸ گەربەر دەگەن جازۋى بار تەمٸر قۇتىنىڭ سىرتىنداعى سەبي جىميىپ قارسى الدى. 

تۇرسىنبەك باشار

ۇلت پورتالى