Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti N.Á. Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Qazaqstan-2050» strategiiasy – barlyq salany qamtityn jáne úzdiksiz ósýdi qamtamasyz etetin jańǵyrý joly» delingen. Eldigimiz ben birligimiz, erligimiz ben eńbegimiz synalatyn, synala júrip shyńdalatyn úlken emtihan ekendigi aitylǵan. Onda «XXI ǵasyrdaǵy damyǵan el degenimiz – belsendi, bilimdi jáne densaýlyǵy myqty azamattar» delingen. Barlyq damyǵan elderde sapaly biregei bilim berý júiesi bar. Ulttyq bilim berýdiń barlyq býynynyń sapasyn jaqsartýda zamanaýi baǵdarlamalar men oqytý ádistemelerin, bilikti mamandar usynýdyń mańyzdylyǵy aitylǵan. Orta «Bilim júiesindegi jalpy bilim beretin mektepterdi Nazarbaev ziiatkerlik mektepterindegi oqytý deńgeiine jetkizip, oqytý nátijesinde oqýshylardyń syndarly oilaý, ózindik izdenis pen aqparatty tereń taldaý mashyǵyn igerýi tiis» delingen.
Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblikasynyń “Bilim týraly” zańyna sáikes “Ár balanyń jeke qabiletine qarai intellektýaldyq damýy, jeke adamnyń daryndylyǵyn, talantyn, qabiletin damytý” siiaqty ózekti máseleler engizilip otyrǵany belgili. Óitkeni ǵylym men tehnikany, óndiristi álemdik deńgeide damytý úshin elimizge shyǵarmashylyqpen jumys jasaityn bilimdi, joǵarǵy daiyndyǵy bar bilikti mamandar qajet.
Búgingi tańda balalardyń qabiletterin joǵarǵy deńgeide qanaǵattandyratyndai bilim berý kóptegen órkenietti elderde saralap oqytý printsipiniń negizinde odan ári damytylýda. Ol Frantsiia, Amerika, Germaniia, Angliia, Japoniia t.b. elderdiń bilim berý júiesinde qazir joǵarǵy deńgeide júrgizilýde. Qoǵamymyzdyń qazirgi damý kezeńi mekteptegi bilim berý júiesiniń aldyna oqytý úrdisin tehnologiialandyrý máselesin qoiyp otyr. Osyndai tabiǵi suranystarǵa orai, oqytýdyń ártúrli tehnologiialary jasalyp, mektep tájiribesine engizilýde. Máselen, akademik V.I. Monahovtyń tehnologiiasy, V.K. Diachenkonyń ujymdyq oqytý ádisi, M.M. Janpeisovanyń oqytýdyń modýldi tehnologiiasy jáne J.A. Qaraevtyń bilim berý júiesin aqparattandyrýmen qatar oqýshylardyń óskeleń oqý tárbie úrdisin túgeldei tereń daralandyryp jańasha bilim alýyna, ózdiginen izdený sezimin oiatý, daryndylyq pen talapqa jol ashýǵa baǵyttalǵan tehnologiialaryn atap kórsetýge bolady. Olai bolsa, oqytýshy pedagogikalyq izdenispen ozyq tehnologiialardyń ádis-tásilderin asa joǵary talǵammen qoldana bilýi tiis. Oqýshylar alǵan bilimderimen keleshekte belgili bir mádeni ortada ómir súrýi úshin, iaǵni tez beiimdele alýy arqyly fýnktsionaldyq saýattylyqqa qol jetkizedi. Árbir sabaqty ótý barysynda shynaiy ómirmen ushtastyrý oqýshylardyń fýnktsionaldyq saýattylyqtaryn jáne keleshekte óz mamandyqtaryn durys tańdaýyna áser etedi.
«Sabaq berý – úirenshikti jai sheberlik emes, ol únemi jańany tabatyn óner» – dep bes arysymyzdyń biri J.Aimaýytov aitqandai, ustaz árqashan sabaqty qyzyqty etip, túrlendirip ótkizip otyrýy tiis. Sonda oqýshylardyń pánge qyzyǵýshylyǵy artyp, óz betterinshe izdeniske umtylady. Sondai oqýshynyń óz izdenisin týdyrý sońǵy kezderi qatty qolǵa alyndy, úlken ózgeristerge ie boldy.
Otandyq bilim berý júiesinde reformany júzege asyra otyryp, biz ony mynadai baǵytta damytýdy qamtamasyz etýimiz kerek boldy:
- biryńǵailyq pen birtutastyqtan – ashyq ári alýan túrlilikke;
- ári-sárilikten – jeke tulǵalyq – baǵyttalǵandyqqa;
- bir jaqty bilimdilikten – bilimdi berý jáne eske túsirýmen ǵana túgendelmeitin, adamnyń kóptegen jáne kóp qyrly ziiatkerlik, kórkemdik, rýhani, praktikalyq is-áreketterine de eseptelgen is-árekettik pen polimádeniettilikke;
- sholastikalyq, jalǵan akademiialyq, nátije joqtyǵynan (bul jerde bilim mazmunynyń eń kóp bóligi oqýshylardyń meńgerý múmkindigi men qyzyǵýshylyǵynan tys qalady) – ómirge umtylys pen tiimdilikke;
- reprodýktivtilikten jáne beiimdeýshilikten – qoǵam men jeke tulǵanyń qazirgi ómirde serpindi bolyp jatqan ózgeristerge «úilesip» ǵana qoimai, osy ózgeristerdi júzege asyrý, alǵa jyljytý qabiletin qalyptastyrýshy nátijelilikke jáne damytýshylyqqa.
Biraq bulardy júzege asyrý qiyn boldy. Sondyqtan 11 jyldyq mektepten 12 jyldyq mektepke kóshýdi júzege asyra otyryp, eń aldymen, osy problemalardy sheshý, iaǵni, oqytýdy uiymdastyrý printsipin ózgertý men ondaǵy oqýshynyń rólin bilim, bilik, daǵdyny enjar «alýshydan» tanymdyq úderistiń belsendi sýbektisine ainaldyrý mindeti qoiyldy.
Bilimdi adamdardan góri tárbieli, júrekti adamdardy tárbieleý, balanyń júregine baratyn bilim berý kerek ekenine kózimiz jetti emes pe? «Júrek – adam tárbiesiniń temirqazyǵy» – deidi Abai atamyz. Amaldyń tilin alsa, iaǵni ardy oilamai, tek paida oilasaq, júrek umyt qalady.
Balany tulǵaǵa baǵyttaý – júrekti súiispenshilikke toltyrý.
Bala kezinen bastap bala tárbielenetin orta jylylyqqa, súiispenshilikke toly bolý kerek. «Jaratýshynyń qolynan shyqqan nárse ádemi bolady da, adam qolynda buzylady» (J. Rýsso). Demek, belsendi tulǵany tárbieleitin, damytatyn – ortasy, dostary, muǵalimderi.
Bizdiń mindetimiz – balanyń boiyndaǵy erekshe qasietterin tabý, ony damytýǵa kemshilikterin baiqap, oǵan kómektesý.
«Bilimdi matematikalandyrý kerek» (N. Nazarbaev), iaǵni balany júieli oilaýǵa úiretý. Bala aldyna laiyqty maqsat qoiyp, máseleni sheshýdiń joldaryn bilip, sol maqsatqa jetýdiń múmkindikterin durys paidalanýy kerek. Sondyqtan da kezdeisoqtyqtan, ár túrli sitýatsiialardan shyǵý joldaryn qarastyrýda durys sheshim qabyldaý, áreket jasaý qabiletin esepke alatyn quzyrlylyqty nátijege baǵdarlanǵan bilim berý júiesiniń sapalyq kriteriii retinde zertteý – búgingi kúnniń talaby.
Adamzattyń ózi jańa sapaǵa aýysty. Qarym-qatynas stilin ózgertý talaby týyndady. Ár balanyń ózindik ereksheligi bolady. Kórý arqyly oi qorytatyndar (vizýaldar), estý arqyly pikir jinaqtaityndar (aýdialdar) bolady. Sonymen qatar balalardyń kinestetik dep atalatyn taǵy bir toby bar. Olar bárin ózderi qoldarymen ustap, baqylap jyljytyp, ózi jasaǵandy unatady.
Al kóbinese bizder balalardan qozǵalmai otyrýdy talap etemiz. Mundai jaǵdaida kinestetikter eshnárseni jóndi uǵa almaidy. Sonan keiin oqýǵa degen qabiletin joǵaltady.
Ustazdyń qoǵam ómirinde alatyn orny men olar atqaryp otyrǵan mindetterdiń airyqsha mańyzdylyǵyn Elbasymyz N.Á. Nazarbaev «Muǵalimder – qoǵamnyń eń bilimdi, eń otanshyl, eń sanampaz bóligi bolyp tabylady… Bolashaqta eńbek etip, ómir súretinder – búgingi mektep oqýshylary, muǵalim olardy qalai tárbielese, Qazaqstan sol deńgeide bolady. Sondyqtan ustazǵa júkteletin mindet óte aýyr» – dep atap kórsetti. Endeshe bilim berýde muǵalim biligi men bilimi mol mamandyqqa dál muǵalimge qoiylǵandai joǵary talaptar qoiylmaidy.
Elimizdiń mártebesiniń biik bolýy qoǵam músheleriniń, keleshek el qojasy – jas urpaqtyń belsendiligi men iskerligine tikelei bailanysty bolmaq.
Búgingi tańda muǵalimder basshylyqqa alatyn resýrstar, ádistemelik nusqaýlyqtar barshylyq. «Sol ádis-tásilderdi qalai paidalaný kerek jáne qaitsek ol nátijesin beredi?» taǵy basqa da saýaldarǵa shamamyz kelgenshe jaýap berip kóreiik.
«Eger oqytýdy bireýdiń basynan basqanyń basyna bilim tasymaldaý dep túsinsek, onda adamdy eshnársege de úiretýge bolmaidy» – degen Platon bir sózinde.
Sol sebepti qazirgi zamanaýi tásilderdi engize bilý muǵalimniń jasampazdyq qabiletiniń artýyna úlken áserin tigizeri sózsiz.
Muǵalimniń shyǵarmashylyǵy dami otyryp, oqý úrdisiniń sapalylyǵy artady jáne oqýshy men muǵalim arasyndaǵy qarym-qatynas stili ózgeredi, jańa satyǵa kóteriledi.
Jańa tásilderdi bilim berý úrdisine engizý – kózqarasymyzdy ózgertýge baǵyttalǵan úrdis.
Álemdik bilim berý júiesi de jeke tulǵany qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Bul ustanym Qazaqstan Respýblikasynyń Bilim týraly Zańynda jan-jaqty sipattalǵan: «Bilim berý júiesiniń basty mindeti – ulttyq jáne jalpy adamzattyq qundylyqtar, ǵylym men praktika jetistikteri negizinde jeke adamdy qalyptastyrýǵa jáne kásibi shyńdaýǵa baǵyttalǵan bilim alý úshin qajetti jaǵdailar jasaý, oqytýdyń jańa tehnologiialaryn engizý, bilim berýdi aqparattandyrý, halyqaralyq ǵalamdyq kommýnikatsiialyq jelilerge shyǵý».
Keshe tulǵanyń «miy», «basy», «aqyly», «intellekti» birinshi orynda edi, al búginde adamdy baǵalaýda biz birinshi kezekte onyń ishki dúniesin, rýhani ahýalyn, adamgershilik qasietterin eskeremiz. Abaidyń «Adam bol» degen rýhani qaǵidasy búginde bilim igerý júiesiniń basty qaǵidasyna ainalyp otyr.
Bilim berý reformalaryn sapaly júzege asyrý joldaryn qarastyrýda álem elderiniń, sonyń ishinde, Japoniiany alatyn bolsaq, bizdiń balalarymyzdyń bilim sapasy Japoniia eliniń bilim sapasynan aitarlyqtai tómen ekendigi anyqtalǵan. Olar bizdiń oqýshylarymyzǵa qaraǵanda edáýir az pán oqidy. Japoniiada jeke tulǵanyń emotsionaldyq bet-beinesin qalyptastyratyn pánder 70%-dy quraidy. Jeke tulǵanyń rýhani-adamgershilik tárbiesine aitarlyqtai kóp ýaqyt bólinedi.
Muǵalim men tulǵa arasyndaǵy qarym-qatynasta rýhani-adamgershilik bailanys ornatyp, yntymaqtastyqqa qol jetkizýde Sh. Amanashvili muǵalimderge mynadai keńes beredi: «Pedagogikalyq úderiste balamen til tabysa bilý, iaǵni balaǵa óz oiyn, talǵamyn, kóńildegisin aitýǵa ruqsat berý tárbieshiden kóp sheberlikti talap etedi.
Osynaý qarym-qatynasta bala janynyń qozǵalysymen yntymaqtastyq tapqan kezde bala óz boiyndaǵy tabiǵi darynyn ashady, al muǵalim óziniń shyǵarmashylyq jiger qýatynyń jemisin kórýge múmkindik alady.
Basqasha aitqanda, bala shyǵarmashylyǵy muǵalim shyǵarmashylyǵymen ulasyp ketedi. Mundai jaǵdaida muǵalim men oqýshy arasynda tutastyq paida bolady» – dep rýhani-adamgershilik qai kezde ornyǵatynyn paiymdaidy.
Ustaz úshin nátijege jetý shákirtiniń bilimdi bolýy ǵana emes, bilimdi ózdiginen alýy jáne alǵan bilimderin qajetine qoldaný bolyp tabylady. Búgingi bala – erteńgi jańa álem. Oqýshynyń damyna áser etýshi áleýmettik faktor negizinde oqýshy, muǵalim, ata-ana, basqa pán muǵalimderi yntymaqtasýy kerek.
Zaman talabyna sai jańa tehnologiia ádisterin úiretý, baǵyt-baǵdar berýshi – muǵalimder. Oqýshylardyń jańa turmysqa, jańa oqýǵa, jańa qatynastarǵa beiimdelýi tiis. Osy úrdispen básekege sai damyǵan elderdiń qataryna ený ustazdar qaýymyna zor mindetter júkteitinin umytpaýymyz kerek.
Y. Altynsarin: «Muǵalimdik mamandyq – bul adamtaný, adamnyń kúrdeli jáne qyzyqty, shym-shytyraǵy mol rýhani jan dúniesine úńile bilý. Pedagogikalyq sheberlik pen pedagogikalyq óner, ol – danalyqty júrekten uǵa bilý bolyp tabylady» – degen eken.
Otarbaeva Gúlnara Serikqyzy
