قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى – بارلىق سالانى قامتيتىن جەنە ٷزدٸكسٸز ٶسۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن جاڭعىرۋ جولى» دەلٸنگەن. ەلدٸگٸمٸز بەن بٸرلٸگٸمٸز, ەرلٸگٸمٸز بەن ەڭبەگٸمٸز سىنالاتىن, سىنالا جٷرٸپ شىڭدالاتىن ٷلكەن ەمتيحان ەكەندٸگٸ ايتىلعان. وندا «XXI عاسىرداعى دامىعان ەل دەگەنٸمٸز – بەلسەندٸ, بٸلٸمدٸ جەنە دەنساۋلىعى مىقتى ازاماتتار» دەلٸنگەن. بارلىق دامىعان ەلدەردە ساپالى بٸرەگەي بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ بار. ۇلتتىق بٸلٸم بەرۋدٸڭ بارلىق بۋىنىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدا زاماناۋي باعدارلامالار مەن وقىتۋ ەدٸستەمەلەرٸن, بٸلٸكتٸ ماماندار ۇسىنۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلعان. ورتا «بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردٸ نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸندەگٸ وقىتۋ دەڭگەيٸنە جەتكٸزٸپ, وقىتۋ نەتيجەسٸندە وقۋشىلاردىڭ سىندارلى ويلاۋ, ٶزٸندٸك ٸزدەنٸس پەن اقپاراتتى تەرەڭ تالداۋ ماشىعىن يگەرۋٸ تيٸس» دەلٸنگەن.
سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “بٸلٸم تۋرالى” زاڭىنا سەيكەس “ەر بالانىڭ جەكە قابٸلەتٸنە قاراي ينتەللەكتۋالدىق دامۋى, جەكە ادامنىڭ دارىندىلىعىن, تالانتىن, قابٸلەتٸن دامىتۋ” سيياقتى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر ەنگٸزٸلٸپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. ٶيتكەنٸ عىلىم مەن تەحنيكانى, ٶندٸرٸستٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدە دامىتۋ ٷشٸن ەلٸمٸزگە شىعارماشىلىقپەن جۇمىس جاسايتىن بٸلٸمدٸ, جوعارعى دايىندىعى بار بٸلٸكتٸ ماماندار قاجەت.
بٷگٸنگٸ تاڭدا بالالاردىڭ قابٸلەتتەرٸن جوعارعى دەڭگەيدە قاناعاتتاندىراتىنداي بٸلٸم بەرۋ كٶپتەگەن ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە سارالاپ وقىتۋ پرينتسيپٸنٸڭ نەگٸزٸندە ودان ەرٸ دامىتىلۋدا. ول فرانتسييا, امەريكا, گەرمانييا, انگلييا, جاپونييا ت.ب. ەلدەردٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە قازٸر جوعارعى دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلۋدە. قوعامىمىزدىڭ قازٸرگٸ دامۋ كەزەڭٸ مەكتەپتەگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ الدىنا وقىتۋ ٷردٸسٸن تەحنولوگييالاندىرۋ مەسەلەسٸن قويىپ وتىر. وسىنداي تابيعي سۇرانىستارعا وراي, وقىتۋدىڭ ەرتٷرلٸ تەحنولوگييالارى جاسالىپ, مەكتەپ تەجٸريبەسٸنە ەنگٸزٸلۋدە. مەسەلەن, اكادەميك ۆ.ي. موناحوۆتىڭ تەحنولوگيياسى, ۆ.ك. دياچەنكونىڭ ۇجىمدىق وقىتۋ ەدٸسٸ, م.م. جانپەيسوۆانىڭ وقىتۋدىڭ مودۋلدٸ تەحنولوگيياسى جەنە ج.ا. قاراەۆتىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن اقپاراتتاندىرۋمەن قاتار وقۋشىلاردىڭ ٶسكەلەڭ وقۋ تەربيە ٷردٸسٸن تٷگەلدەي تەرەڭ دارالاندىرىپ جاڭاشا بٸلٸم الۋىنا, ٶزدٸگٸنەن ٸزدەنۋ سەزٸمٸن وياتۋ, دارىندىلىق پەن تالاپقا جول اشۋعا باعىتتالعان تەحنولوگييالارىن اتاپ كٶرسەتۋگە بولادى. ولاي بولسا, وقىتۋشى پەداگوگيكالىق ٸزدەنٸسپەن وزىق تەحنولوگييالاردىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸن اسا جوعارى تالعاممەن قولدانا بٸلۋٸ تيٸس. وقۋشىلار العان بٸلٸمدەرٸمەن كەلەشەكتە بەلگٸلٸ بٸر مەدەني ورتادا ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن, ياعني تەز بەيٸمدەلە الۋى ارقىلى فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىققا قول جەتكٸزەدٸ. ەربٸر ساباقتى ٶتۋ بارىسىندا شىنايى ٶمٸرمەن ۇشتاستىرۋ وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتارىن جەنە كەلەشەكتە ٶز ماماندىقتارىن دۇرىس تاڭداۋىنا ەسەر ەتەدٸ.
«ساباق بەرۋ – ٷيرەنشٸكتٸ جاي شەبەرلٸك ەمەس, ول ٷنەمٸ جاڭانى تاباتىن ٶنەر» – دەپ بەس ارىسىمىزدىڭ بٸرٸ ج.ايماۋىتوۆ ايتقانداي, ۇستاز ەرقاشان ساباقتى قىزىقتى ەتٸپ, تٷرلەندٸرٸپ ٶتكٸزٸپ وتىرۋى تيٸس. سوندا وقۋشىلاردىڭ پەنگە قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, ٶز بەتتەرٸنشە ٸزدەنٸسكە ۇمتىلادى. سونداي وقۋشىنىڭ ٶز ٸزدەنٸسٸن تۋدىرۋ سوڭعى كەزدەرٸ قاتتى قولعا الىندى, ٷلكەن ٶزگەرٸستەرگە يە بولدى.
وتاندىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە رەفورمانى جٷزەگە اسىرا وتىرىپ, بٸز ونى مىناداي باعىتتا دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك بولدى:
- بٸرىڭعايلىق پەن بٸرتۇتاستىقتان – اشىق ەرٸ الۋان تٷرلٸلٸككە;
- ەرٸ-سەرٸلٸكتەن – جەكە تۇلعالىق – باعىتتالعاندىققا;
- بٸر جاقتى بٸلٸمدٸلٸكتەن – بٸلٸمدٸ بەرۋ جەنە ەسكە تٷسٸرۋمەن عانا تٷگەندەلمەيتٸن, ادامنىڭ كٶپتەگەن جەنە كٶپ قىرلى زيياتكەرلٸك, كٶركەمدٸك, رۋحاني, پراكتيكالىق ٸس-ەرەكەتتەرٸنە دە ەسەپتەلگەن ٸس-ەرەكەتتٸك پەن پوليمەدەنيەتتٸلٸككە;
- سحولاستيكالىق, جالعان اكادەمييالىق, نەتيجە جوقتىعىنان (بۇل جەردە بٸلٸم مازمۇنىنىڭ ەڭ كٶپ بٶلٸگٸ وقۋشىلاردىڭ مەڭگەرۋ مٷمكٸندٸگٸ مەن قىزىعۋشىلىعىنان تىس قالادى) – ٶمٸرگە ۇمتىلىس پەن تيٸمدٸلٸككە;
- رەپرودۋكتيۆتٸلٸكتەن جەنە بەيٸمدەۋشٸلٸكتەن – قوعام مەن جەكە تۇلعانىڭ قازٸرگٸ ٶمٸردە سەرپٸندٸ بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەرگە «ٷيلەسٸپ» عانا قويماي, وسى ٶزگەرٸستەردٸ جٷزەگە اسىرۋ, العا جىلجىتۋ قابٸلەتٸن قالىپتاستىرۋشى نەتيجەلٸلٸككە جەنە دامىتۋشىلىققا.
بٸراق بۇلاردى جٷزەگە اسىرۋ قيىن بولدى. سوندىقتان 11 جىلدىق مەكتەپتەن 12 جىلدىق مەكتەپكە كٶشۋدٸ جٷزەگە اسىرا وتىرىپ, ەڭ الدىمەن, وسى پروبلەمالاردى شەشۋ, ياعني, وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ پرينتسيپٸن ٶزگەرتۋ مەن ونداعى وقۋشىنىڭ رٶلٸن بٸلٸم, بٸلٸك, داعدىنى ەنجار «الۋشىدان» تانىمدىق ٷدەرٸستٸڭ بەلسەندٸ سۋبەكتٸسٸنە اينالدىرۋ مٸندەتٸ قويىلدى.
بٸلٸمدٸ ادامداردان گٶرٸ تەربيەلٸ, جٷرەكتٸ ادامداردى تەربيەلەۋ, بالانىڭ جٷرەگٸنە باراتىن بٸلٸم بەرۋ كەرەك ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ ەمەس پە? «جٷرەك – ادام تەربيەسٸنٸڭ تەمٸرقازىعى» – دەيدٸ اباي اتامىز. امالدىڭ تٸلٸن السا, ياعني اردى ويلاماي, تەك پايدا ويلاساق, جٷرەك ۇمىت قالادى.
بالانى تۇلعاعا باعىتتاۋ – جٷرەكتٸ سٷيٸسپەنشٸلٸككە تولتىرۋ.
بالا كەزٸنەن باستاپ بالا تەربيەلەنەتٸن ورتا جىلىلىققا, سٷيٸسپەنشٸلٸككە تولى بولۋ كەرەك. «جاراتۋشىنىڭ قولىنان شىققان نەرسە ەدەمٸ بولادى دا, ادام قولىندا بۇزىلادى» (ج. رۋسسو). دەمەك, بەلسەندٸ تۇلعانى تەربيەلەيتٸن, دامىتاتىن – ورتاسى, دوستارى, مۇعالٸمدەرٸ.
بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – بالانىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاسيەتتەرٸن تابۋ, ونى دامىتۋعا كەمشٸلٸكتەرٸن بايقاپ, وعان كٶمەكتەسۋ.
«بٸلٸمدٸ ماتەماتيكالاندىرۋ كەرەك» (ن. نازارباەۆ), ياعني بالانى جٷيەلٸ ويلاۋعا ٷيرەتۋ. بالا الدىنا لايىقتى ماقسات قويىپ, مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ جولدارىن بٸلٸپ, سول ماقساتقا جەتۋدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن دۇرىس پايدالانۋى كەرەك. سوندىقتان دا كەزدەيسوقتىقتان, ەر تٷرلٸ سيتۋاتسييالاردان شىعۋ جولدارىن قاراستىرۋدا دۇرىس شەشٸم قابىلداۋ, ەرەكەت جاساۋ قابٸلەتٸن ەسەپكە الاتىن قۇزىرلىلىقتى نەتيجەگە باعدارلانعان بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ ساپالىق كريتەرييٸ رەتٸندە زەرتتەۋ – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ تالابى.
ادامزاتتىڭ ٶزٸ جاڭا ساپاعا اۋىستى. قارىم-قاتىناس ستيلٸن ٶزگەرتۋ تالابى تۋىندادى. ەر بالانىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بولادى. كٶرۋ ارقىلى وي قورىتاتىندار (ۆيزۋالدار), ەستۋ ارقىلى پٸكٸر جيناقتايتىندار (اۋديالدار) بولادى. سونىمەن قاتار بالالاردىڭ كينەستەتيك دەپ اتالاتىن تاعى بٸر توبى بار. ولار بەرٸن ٶزدەرٸ قولدارىمەن ۇستاپ, باقىلاپ جىلجىتىپ, ٶزٸ جاساعاندى ۇناتادى.
ال كٶبٸنەسە بٸزدەر بالالاردان قوزعالماي وتىرۋدى تالاپ ەتەمٸز. مۇنداي جاعدايدا كينەستەتيكتەر ەشنەرسەنٸ جٶندٸ ۇعا المايدى. سونان كەيٸن وقۋعا دەگەن قابٸلەتٸن جوعالتادى.
ۇستازدىڭ قوعام ٶمٸرٸندە الاتىن ورنى مەن ولار اتقارىپ وتىرعان مٸندەتتەردٸڭ ايرىقشا ماڭىزدىلىعىن ەلباسىمىز ن.ە. نازارباەۆ «مۇعالٸمدەر – قوعامنىڭ ەڭ بٸلٸمدٸ, ەڭ وتانشىل, ەڭ سانامپاز بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى… بولاشاقتا ەڭبەك ەتٸپ, ٶمٸر سٷرەتٸندەر – بٷگٸنگٸ مەكتەپ وقۋشىلارى, مۇعالٸم ولاردى قالاي تەربيەلەسە, قازاقستان سول دەڭگەيدە بولادى. سوندىقتان ۇستازعا جٷكتەلەتٸن مٸندەت ٶتە اۋىر» – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. ەندەشە بٸلٸم بەرۋدە مۇعالٸم بٸلٸگٸ مەن بٸلٸمٸ مول ماماندىققا دەل مۇعالٸمگە قويىلعانداي جوعارى تالاپتار قويىلمايدى.
ەلٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸنٸڭ بيٸك بولۋى قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ, كەلەشەك ەل قوجاسى – جاس ۇرپاقتىڭ بەلسەندٸلٸگٸ مەن ٸسكەرلٸگٸنە تٸكەلەي بايلانىستى بولماق.
بٷگٸنگٸ تاڭدا مۇعالٸمدەر باسشىلىققا الاتىن رەسۋرستار, ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋلىقتار بارشىلىق. «سول ەدٸس-تەسٸلدەردٸ قالاي پايدالانۋ كەرەك جەنە قايتسەك ول نەتيجەسٸن بەرەدٸ?» تاعى باسقا دا ساۋالدارعا شامامىز كەلگەنشە جاۋاپ بەرٸپ كٶرەيٸك.
«ەگەر وقىتۋدى بٸرەۋدٸڭ باسىنان باسقانىڭ باسىنا بٸلٸم تاسىمالداۋ دەپ تٷسٸنسەك, وندا ادامدى ەشنەرسەگە دە ٷيرەتۋگە بولمايدى» – دەگەن پلاتون بٸر سٶزٸندە.
سول سەبەپتٸ قازٸرگٸ زاماناۋي تەسٸلدەردٸ ەنگٸزە بٸلۋ مۇعالٸمنٸڭ جاسامپازدىق قابٸلەتٸنٸڭ ارتۋىنا ٷلكەن ەسەرٸن تيگٸزەرٸ سٶزسٸز.
مۇعالٸمنٸڭ شىعارماشىلىعى دامي وتىرىپ, وقۋ ٷردٸسٸنٸڭ ساپالىلىعى ارتادى جەنە وقۋشى مەن مۇعالٸم اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ستيلٸ ٶزگەرەدٸ, جاڭا ساتىعا كٶتەرٸلەدٸ.
جاڭا تەسٸلدەردٸ بٸلٸم بەرۋ ٷردٸسٸنە ەنگٸزۋ – كٶزقاراسىمىزدى ٶزگەرتۋگە باعىتتالعان ٷردٸس.
ەلەمدٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ دە جەكە تۇلعانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. بۇل ۇستانىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸلٸم تۋرالى زاڭىندا جان-جاقتى سيپاتتالعان: «بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ باستى مٸندەتٸ – ۇلتتىق جەنە جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتار, عىلىم مەن پراكتيكا جەتٸستٸكتەرٸ نەگٸزٸندە جەكە ادامدى قالىپتاستىرۋعا جەنە كەسٸبي شىڭداۋعا باعىتتالعان بٸلٸم الۋ ٷشٸن قاجەتتٸ جاعدايلار جاساۋ, وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋ, بٸلٸم بەرۋدٸ اقپاراتتاندىرۋ, حالىقارالىق عالامدىق كوممۋنيكاتسييالىق جەلٸلەرگە شىعۋ».
كەشە تۇلعانىڭ «ميى», «باسى», «اقىلى», «ينتەللەكتٸ» بٸرٸنشٸ ورىندا ەدٸ, ال بٷگٸندە ادامدى باعالاۋدا بٸز بٸرٸنشٸ كەزەكتە ونىڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸن, رۋحاني احۋالىن, ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸن ەسكەرەمٸز. ابايدىڭ «ادام بول» دەگەن رۋحاني قاعيداسى بٷگٸندە بٸلٸم يگەرۋ جٷيەسٸنٸڭ باستى قاعيداسىنا اينالىپ وتىر.
بٸلٸم بەرۋ رەفورمالارىن ساپالى جٷزەگە اسىرۋ جولدارىن قاراستىرۋدا ەلەم ەلدەرٸنٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە, جاپونييانى الاتىن بولساق, بٸزدٸڭ بالالارىمىزدىڭ بٸلٸم ساپاسى جاپونييا ەلٸنٸڭ بٸلٸم ساپاسىنان ايتارلىقتاي تٶمەن ەكەندٸگٸ انىقتالعان. ولار بٸزدٸڭ وقۋشىلارىمىزعا قاراعاندا ەدەۋٸر از پەن وقيدى. جاپونييادا جەكە تۇلعانىڭ ەموتسيونالدىق بەت-بەينەسٸن قالىپتاستىراتىن پەندەر 70%-دى قۇرايدى. جەكە تۇلعانىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك تەربيەسٸنە ايتارلىقتاي كٶپ ۋاقىت بٶلٸنەدٸ.
مۇعالٸم مەن تۇلعا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك بايلانىس ورناتىپ, ىنتىماقتاستىققا قول جەتكٸزۋدە ش. اماناشۆيلي مۇعالٸمدەرگە مىناداي كەڭەس بەرەدٸ: «پەداگوگيكالىق ٷدەرٸستە بالامەن تٸل تابىسا بٸلۋ, ياعني بالاعا ٶز ويىن, تالعامىن, كٶڭٸلدەگٸسٸن ايتۋعا رۇقسات بەرۋ تەربيەشٸدەن كٶپ شەبەرلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ.
وسىناۋ قارىم-قاتىناستا بالا جانىنىڭ قوزعالىسىمەن ىنتىماقتاستىق تاپقان كەزدە بالا ٶز بويىنداعى تابيعي دارىنىن اشادى, ال مۇعالٸم ٶزٸنٸڭ شىعارماشىلىق جٸگەر قۋاتىنىڭ جەمٸسٸن كٶرۋگە مٷمكٸندٸك الادى.
باسقاشا ايتقاندا, بالا شىعارماشىلىعى مۇعالٸم شىعارماشىلىعىمەن ۇلاسىپ كەتەدٸ. مۇنداي جاعدايدا مۇعالٸم مەن وقۋشى اراسىندا تۇتاستىق پايدا بولادى» – دەپ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قاي كەزدە ورنىعاتىنىن پايىمدايدى.
ۇستاز ٷشٸن نەتيجەگە جەتۋ شەكٸرتٸنٸڭ بٸلٸمدٸ بولۋى عانا ەمەس, بٸلٸمدٸ ٶزدٸگٸنەن الۋى جەنە العان بٸلٸمدەرٸن قاجەتٸنە قولدانۋ بولىپ تابىلادى. بٷگٸنگٸ بالا – ەرتەڭگٸ جاڭا ەلەم. وقۋشىنىڭ دامىنا ەسەر ەتۋشٸ ەلەۋمەتتٸك فاكتور نەگٸزٸندە وقۋشى, مۇعالٸم, اتا-انا, باسقا پەن مۇعالٸمدەرٸ ىنتىماقتاسۋى كەرەك.
زامان تالابىنا ساي جاڭا تەحنولوگييا ەدٸستەرٸن ٷيرەتۋ, باعىت-باعدار بەرۋشٸ – مۇعالٸمدەر. وقۋشىلاردىڭ جاڭا تۇرمىسقا, جاڭا وقۋعا, جاڭا قاتىناستارعا بەيٸمدەلۋٸ تيٸس. وسى ٷردٸسپەن بەسەكەگە ساي دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا ەنۋ ۇستازدار قاۋىمىنا زور مٸندەتتەر جٷكتەيتٸنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ى. التىنسارين: «مۇعالٸمدٸك ماماندىق – بۇل ادامتانۋ, ادامنىڭ كٷردەلٸ جەنە قىزىقتى, شىم-شىتىراعى مول رۋحاني جان دٷنيەسٸنە ٷڭٸلە بٸلۋ. پەداگوگيكالىق شەبەرلٸك پەن پەداگوگيكالىق ٶنەر, ول – دانالىقتى جٷرەكتەن ۇعا بٸلۋ بولىپ تابىلادى» – دەگەن ەكەن.
وتارباەۆا گٷلنارا سەريكقىزى
