Búgin - halyqaralyq Iadrolyq qarýdan bas tartý kúni

Búgin - halyqaralyq Iadrolyq qarýdan bas tartý kúni

Búgin Semei iadrolyq poligonynyń jabylǵanyna 28 jyl toldy, dep habarlaidy QazAqparat.

2009 jylǵy 30 qazanda Qazaqstan BUU Bas Assambleiasynyń Birinshi komitetine 29 tamyzdy Búkilálemdik iadrolyq qarýdan bas tartý kúni dep jariialaýdy usyndy. Qarardyń birlesken avtorlary 26 memleket boldy. Onyń ishinde Armeniia, Belarýs, Braziliia, Katar, Qyrǵyzstan, Mońǵoliia, Arab Ámirligi, Tájikstan, Túrikmenstan, Japoniia jáne basqa elder bar. Usynys biraýyzdan qoldaý taýyp, BUU Bas Assambleiasy bul kúndi óz kúntizbesine engizdi. Sodan beri 29 tamyz  Iadrolyq qarýdan bas tartýdyń halyqaralyq kúni retinde atap ótiledi.

Ataýly dataǵa 29 tamyzdyń tańdap alynýy da beker emes. QR Prezidentiniń 1991 jylǵy 29 tamyzdaǵy Jarlyǵymen Semei iadrolyq poligony jabylǵan edi. 1949 jyldan beriqazaq dalasyn ýlap kelgen poligonnyń jabylýy keiin adamzat úshin tarihi oqiǵa degen baǵa aldy.

SSSR zamanynda bul aýmaq asa mańyzdy strategiialyq nysannyń biri boldy. Atom bombalaryn synaqtan ótkizý úshin Qazaqstan aýmaǵynan 18 mln ga jer bólinip, alǵashynda halyq pen  tabiǵatqa tikelei zardabyn tigizgen, ashyq synaqtar jasaldy. Keiin synaqtar jer astynda jasala bastady. Jarty ǵasyrǵa sozylǵan synaqtardan sol mańda turatyn 500 myńdai adam tikelei azap shekti. Óitkeni tájiribelik alańdarda 456 iadrolyq jáne termoiadrolyq jarylys jasaldy.

1989 jyldyń aqpanynda Semei poligonyn jabý maqsatymen «Nevada - Semei» qozǵalysynyń alǵashqy mitingi ótti. Iadrolyq synaqtardyń qateri jóninde barlyq buqaralyq aqparat quraldary sodan keiin ashyq aqparat tarata bastady. Túrli elderdiń parlamentteri óz sessiialarynda «Nevada - Semei» qozǵalysynyń urandaryn talqylap jatty. Radiatsiialyq sáýlelerdiń zardaptary jaily dárigerler men ǵalymdardyń ashyq áńgime qozǵaýǵa batyldary jetti. Kópshiliktiń qysymymen Semei poligonyndaǵy synaqtar sany azaia bastaǵan edi. Tuńǵysh ret SSSR Úkimeti iadrolyq qarýdy synaýǵa tyiym salý týraly moratorii jasaǵany da osy tus. Al Qazaqstan Respýblikasynyń egemendigi týraly Deklaratsiiada el aýmaǵy iadrosyz aimaq dep jariialandy.

1991 jyldyń 29 tamyzynda Semei iadrolyq poligony jabylyp, 1992 jyldyń mamyrynda onyń bazasynda Kýrchatov qalasyndaǵy Ulttyq iadrolyq ortalyq quryldy.

Araǵa 18 jyl salyp atalmysh kún Iadrolyq qarýdan bas tartýdyń halyqaralyq kúni bolyp bekitildi. Biyl sol aitýly oqiǵaǵa 10 jyl tolyp otyr.