Búgin – Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy kúni.
Qoldanystaǵy qazirgi Konstitýtsiia jalpyhalyqtyq referendým negizinde 1995 jyldyń 30 tamyzynda qabyldanyp, sol jyldyń 5 qyrkúieginde kúshine endi. Ol 9 taraý jáne 98 baptan turady.
Qazaqstanda Konstitýtsiia tuńǵysh ret 1924 jyly jáne odan keiin 1937, 1978, 1993, 1995 jyldary jazbasha túrde qabyldandy.
Qazaq eli táýelsizdik alǵannan keiingi alǵashqy Konstitýtsiia 1993 jyly 28 qańtarda qabyldandy. Ol 4 bólim, 21 taraý, 131 bap pen ótpeli kezeń erejelerinen turdy. Oǵan deiin Qazaqstanda 1978 jyly qabyldanǵan Qazaq KSR Konstitýtsiiasy qoldanysty boldy.
Konstitýtsiia nege qaita qabyldandy?
1993 jylǵy qujatta konstitýtsiialyq qurylymnyń negizderi bekitildi ári Qazaqstan parlamenttik respýblika atandy.
Ata Zańǵa sáikes, Qazaqstan Respýblikasy — barlyq azamattyń quqyqtyq teńdigin qamtamasyz etetin demokratiialyq, zaiyrly jáne birtutas memleket dep tanyldy. Halyqtyń atynan bilik júrgizý quqyǵy ózderiniń konstitýtsiialyq ókilettigi sheginde Joǵarǵy Keńes pen Prezidentke berildi.
Alaida 1993 jylǵy Konstitýtsiia eski ákimshil-ámirshil erejelerge súiengendikten, jańa qoǵam talabyna sai bolmady. Ári onda adamnyń jeke quqyǵy men bostandyǵy, jáne ony qamtamasyz etý qaǵidalary, memlekettik úkimet biligin júrgizý nysandary, basqarý salasyndaǵy demokratiialyq institýttardyń qyzmeti naqty aiqyndalmaǵan bolatyn.
Sondyqtan Konstitýtsiia jalpyhalyqtyq referendým negizinde 1995 jyldyń 30 tamyzynda qaita qabyldanyp, 5 qyrkúieginde kúshine endi. Qazaqstandyqtardyń 89%-i jańa Ata Zańdy qoldap daýys berdi. Ol 9 bólimnen, 98 baptan turady. Onda Qazaqstan Respýblikasynyń demokratiialyq, zaiyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket ekendigi, memlekettiń eń joǵarǵy qundylyǵynyń adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyǵy ekendigi naqtylandy.
Ata Zańǵa engizilgen ózgerister
2011 jyly qańtarda QR parlamenti Konstitýtsiiaǵa Nursultan Nazarbaevtyń prezidenttik merzimin shektemeý jóninde ózgeris engizdi. Ol boiynsha "bir adam qatarynan eki retten artyq Respýblika Prezidenti bolyp sailana almaidy. Bul shekteý Qazaqstannyń Tuńǵysh pPrezidentine – Elbasyǵa qoldanylmaidy". Sondai-aq Qazaqstannyń Birinshi Prezidentine "Elbasy" mártebesi berildi.
Konstitýtsiialyq reformalar
2017 jyly Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev konstitýtsiialyq reforma týraly jariia etti. Elbasy óz ókilettiginiń biraz bóligin Úkimet pen Parlamentke ótkizetin boldy.
Prezidenttiń 2017 jyldyń 11 qańtaryndaǵy №140 jarlyǵymen memlekettik bilik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaita bólý jóninde usynys engizý úshin arnaiy jumys toby quryldy. Quramyna depýtattyq korpýs jáne memlekettik organdardyń ókilderi, zańgerler, quqyqtanýshylar jáne basqalary kirgen bul top "Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly" zań jobasyn daiyndap shyǵardy.
Jańa qujat Elbasynyń tapsyrmasymen sol jyldyń 26 qańtarynda jalpyhalyqtyq talqylaýǵa shyǵaryldy. Sondai-aq konstitýtsiiaǵa 40-qa tarta ózgeris engizý usynyldy.
"Meniń jarlyǵymmen ázirlengen konstitýtsiialyq reformalar jobasy bir ai boiy ótken búkilhalyqtyq qyzý talqylaýǵa salyndy. Ár adam usynys berý quqyǵyna ie boldy. Bárimiz zań jobasyn jappai talqylap qana qoimai, onyń sapaly bolǵanyn kórip otyrdyq", - dedi Qazaqstannyń tuńǵysh rezidenti Nursultan Nazarbaev 2017 jyldyń 3 naýryzdan ótken QR parlamenti palatalarynyń birlesken otyrysynda.
Keiin qos palata depýtattary Konstitýtsiiaǵa engiziletin ózgeristerdi birinshi oqylymda-aq maquldady.
Konstitýtsiialyq reformaǵa sáikes, Syrtqy ister, Ishki ister jáne Qorǵanys ministrlerin prezident burynǵydai ózi taǵaiyndaidy. Ministrler laýazymyna kandidattardy prezidentke premer-ministr usynady.
Jańa ózgeristerge sáikes, prezident quzyryndaǵy ministrler kabinetin jasaqtaý jáne olardyń jumystaryn qadaǵalaý jumystary parlamentke beriledi. Úkimettiń de, parlamenttiń de jaýapkershiligi arta túsedi.
Prezident ulttyq qaýipsizdik, qorǵanys, ishki-syrtqy saiasat, memlekettik basqarý syndy negizgi sharýalardy atqarady.
Sonymen qatar úkimet prezident pen qos palata depýtattarynyń aldynda esep beredi.
2017 jylǵy konstitýtsiialyq ózgeristerge qaramastan elimizde prezidenttik basqarý júiesi ózgerissiz qaldy.
Biliktiń bastaýy - halyq
Ata Zań Qazaqstan Respýblikasyn demokratiialyq memleket dep jariialaidy. Konstitýtsiianyń 3-baby 1-tarmaǵynda memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy – halyq. Halyqty joǵary biliktiń iesi retinde taný – halyq sýverenitetiniń kórinisi. Halyq óz biligin tikelei respýblikalyq referendým jáne sailaý arqyly júzege asyrady, sonymen birge bilik júrgizýdi memlekettik organdarǵa tapsyrady.
Halyqtyń erkindigin aishyqtaityn bul qujat óziniń normalary men qaǵidalarymen ǵana emes, bekitilgen ideialary arqyly da qoǵam men memleketti órkenieti damyǵan elderdiń qataryna jeteleidi. Sol sebepti basty mindet – jeke tulǵalardyń, qoǵamdyq uiymdardyń jáne memlekettik organdardyń Respýblika Konstitýtsiiasyna degen dástúrli qurmetin damytý.
Konstitýtsiianyń qabyldanǵan kúni – memlekettik mereke. Biyl Ata Zań kúnine orai qazaqstandyqtar 3 kún demalady.
.jpeg)