بٷگٸن – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى كٷنٸ

بٷگٸن – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى كٷنٸ.

قولدانىستاعى قازٸرگٸ كونستيتۋتسييا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم نەگٸزٸندە 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا قابىلدانىپ, سول جىلدىڭ 5 قىركٷيەگٸندە كٷشٸنە ەندٸ. ول 9 تاراۋ جەنە 98 باپتان تۇرادى.

قازاقستاندا كونستيتۋتسييا تۇڭعىش رەت 1924 جىلى جەنە ودان كەيٸن 1937, 1978, 1993, 1995 جىلدارى جازباشا تٷردە قابىلداندى. 

قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ العاشقى كونستيتۋتسييا 1993 جىلى 28 قاڭتاردا قابىلداندى. ول 4 بٶلٸم, 21 تاراۋ, 131 باپ پەن ٶتپەلٸ كەزەڭ ەرەجەلەرٸنەن تۇردى. وعان دەيٸن قازاقستاندا 1978 جىلى قابىلدانعان قازاق كسر كونستيتۋتسيياسى قولدانىستى بولدى. 

كونستيتۋتسييا نەگە قايتا قابىلداندى?

1993 جىلعى قۇجاتتا كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمنىڭ نەگٸزدەرٸ بەكٸتٸلدٸ ەرٸ قازاقستان پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكا اتاندى.

اتا زاڭعا سەيكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسى — بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىقتىق تەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن دەموكراتييالىق, زايىرلى جەنە بٸرتۇتاس مەملەكەت دەپ تانىلدى. حالىقتىڭ اتىنان بيلٸك جٷرگٸزۋ قۇقىعى ٶزدەرٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق ٶكٸلەتتٸگٸ شەگٸندە جوعارعى كەڭەس پەن پرەزيدەنتكە بەرٸلدٸ.

الايدا 1993 جىلعى كونستيتۋتسييا ەسكٸ ەكٸمشٸل-ەمٸرشٸل ەرەجەلەرگە سٷيەنگەندٸكتەن, جاڭا قوعام تالابىنا ساي بولمادى. ەرٸ وندا ادامنىڭ جەكە قۇقىعى مەن بوستاندىعى, جەنە ونى قامتاماسىز ەتۋ قاعيدالارى, مەملەكەتتٸك ٷكٸمەت بيلٸگٸن جٷرگٸزۋ نىساندارى, باسقارۋ سالاسىنداعى دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتٸ ناقتى ايقىندالماعان بولاتىن.

سوندىقتان كونستيتۋتسييا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم نەگٸزٸندە 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا قايتا قابىلدانىپ, 5 قىركٷيەگٸندە كٷشٸنە ەندٸ.  قازاقستاندىقتاردىڭ 89%-ٸ جاڭا اتا زاڭدى قولداپ داۋىس بەردٸ. ول 9 بٶلٸمنەن, 98 باپتان تۇرادى. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت ەكەندٸگٸ, مەملەكەتتٸڭ ەڭ جوعارعى قۇندىلىعىنىڭ ادام, ونىڭ ٶمٸرٸ, قۇقىقتارى مەن بوستاندىعى ەكەندٸگٸ ناقتىلاندى.

اتا زاڭعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر

2011 جىلى قاڭتاردا قر پارلامەنتٸ كونستيتۋتسيياعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸن شەكتەمەۋ جٶنٸندە ٶزگەرٸس ەنگٸزدٸ. ول بويىنشا "بٸر ادام قاتارىنان ەكٸ رەتتەن ارتىق رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸ بولىپ سايلانا المايدى. بۇل شەكتەۋ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پپرەزيدەنتٸنە – ەلباسىعا قولدانىلمايدى". سونداي-اق قازاقستاننىڭ بٸرٸنشٸ پرەزيدەنتٸنە "ەلباسى" مەرتەبەسٸ بەرٸلدٸ. 

كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار

2017 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونستيتۋتسييالىق رەفورما تۋرالى جارييا ەتتٸ. ەلباسى ٶز ٶكٸلەتتٸگٸنٸڭ بٸراز بٶلٸگٸن ٷكٸمەت پەن پارلامەنتكە ٶتكٸزەتٸن بولدى.

پرەزيدەنتتٸڭ 2017 جىلدىڭ 11 قاڭتارىنداعى №140 جارلىعىمەن مەملەكەتتٸك بيلٸك تارماقتارى اراسىندا ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋ جٶنٸندە ۇسىنىس ەنگٸزۋ ٷشٸن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. قۇرامىنا دەپۋتاتتىق كورپۋس جەنە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸ, زاڭگەرلەر, قۇقىقتانۋشىلار جەنە باسقالارى كٸرگەن بۇل توپ "قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى" زاڭ جوباسىن دايىنداپ شىعاردى.

جاڭا قۇجات ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سول جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعارىلدى. سونداي-اق كونستيتۋتسيياعا 40-قا تارتا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ ۇسىنىلدى.

"مەنٸڭ جارلىعىممەن ەزٸرلەنگەن كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار جوباسى بٸر اي بويى ٶتكەن بٷكٸلحالىقتىق قىزۋ تالقىلاۋعا سالىندى. ەر ادام ۇسىنىس بەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. بەرٸمٸز زاڭ جوباسىن جاپپاي تالقىلاپ قانا قويماي, ونىڭ ساپالى بولعانىن كٶرٸپ وتىردىق", - دەدٸ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش رەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2017 جىلدىڭ 3 ناۋرىزدان ٶتكەن قر پارلامەنتٸ پالاتالارىنىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىندا.

كەيٸن قوس پالاتا دەپۋتاتتارى كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸستەردٸ بٸرٸنشٸ وقىلىمدا-اق ماقۇلدادى.

كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا سەيكەس, سىرتقى ٸستەر, ٸشكٸ ٸستەر جەنە قورعانىس مينيسترلەرٸن پرەزيدەنت بۇرىنعىداي ٶزٸ تاعايىندايدى. مينيسترلەر لاۋازىمىنا كانديداتتاردى پرەزيدەنتكە پرەمەر-مينيستر ۇسىنادى. 

جاڭا ٶزگەرٸستەرگە سەيكەس, پرەزيدەنت قۇزىرىنداعى مينيسترلەر كابينەتٸن جاساقتاۋ جەنە ولاردىڭ جۇمىستارىن قاداعالاۋ جۇمىستارى پارلامەنتكە بەرٸلەدٸ. ٷكٸمەتتٸڭ دە, پارلامەنتتٸڭ دە جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ارتا تٷسەدٸ.

پرەزيدەنت ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك, قورعانىس, ٸشكٸ-سىرتقى ساياسات, مەملەكەتتٸك باسقارۋ سىندى نەگٸزگٸ شارۋالاردى اتقارادى.

سونىمەن قاتار ٷكٸمەت پرەزيدەنت پەن قوس پالاتا دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا ەسەپ بەرەدٸ.

2017 جىلعى كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەرگە قاراماستان ەلٸمٸزدە پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ ٶزگەرٸسسٸز قالدى.

بيلٸكتٸڭ باستاۋى - حالىق

اتا زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىن دەموكراتييالىق مەملەكەت دەپ جارييالايدى. كونستيتۋتسييانىڭ 3-بابى 1-تارماعىندا مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر باستاۋى – حالىق. حالىقتى جوعارى بيلٸكتٸڭ يەسٸ رەتٸندە تانۋ – حالىق سۋۆەرەنيتەتٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. حالىق ٶز بيلٸگٸن تٸكەلەي رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم جەنە سايلاۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرادى, سونىمەن بٸرگە بيلٸك جٷرگٸزۋدٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا تاپسىرادى.

حالىقتىڭ ەركٸندٸگٸن ايشىقتايتىن بۇل قۇجات ٶزٸنٸڭ نورمالارى مەن قاعيدالارىمەن عانا ەمەس, بەكٸتٸلگەن يدەيالارى ارقىلى دا قوعام مەن مەملەكەتتٸ ٶركەنيەتٸ دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا جەتەلەيدٸ. سول سەبەپتٸ باستى مٸندەت – جەكە تۇلعالاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جەنە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيياسىنا دەگەن دەستٷرلٸ قۇرمەتٸن دامىتۋ.

كونستيتۋتسييانىڭ قابىلدانعان كٷنٸ – مەملەكەتتٸك مەرەكە. بيىل اتا زاڭ كٷنٸنە وراي قازاقستاندىقتار 3 كٷن دەمالادى.