Kollaj: ulysmedia.kz.
Qazaqstanda búgin Abai kúni atalyp ótedi. Ulttyń ádebieti men órkenietine ólsheýsiz úles qosqan uly tulǵanyń týǵanyna biyl 177 jyl tolyp otyr.
Bul kúndi resmi túrde osydan eki jyl buryn Prezident Qasym-Jomart Toqaev bekitken. Dál sol jyly Memleket basshysy Abai Qunanbaiulyn «rýhani reformator» dep ataǵan bolatyn. Bul týraly ulysmedia.kz portaly jazady.
Jalpy Abaidyń týǵan kúni týrasynda ǵylymi hám ádebi ortada daý kóp bolǵan. Biri 10 tamyz dese, ekinshisi 23 tamyz dep, ártúrli derek-dáiekterin keltirgeni bar. Alaida osy áńgimeniń bárine abaitanýshy Tursyn Jurtbai núkte qoiǵan edi.
«Abaidyń týǵan jyly men týǵan kúni týraly qisyndy-qisynsyzy bar, qyrystyq pen qiqyljyńy bar, resmi-beiresmii bar ár qily ýáli-ýálisiz ýájderdiń ózimizge málim maǵlumattaryn barynsha tolyq nazarǵa usyna otyryp, Abaidyń týǵan jyly men kúnin osynda mysal keltirilgen úsh dagdar – Muhtar Áýezov, Árham Ysqaqov, Qaiym Muhamedhanov aqyldasa otyryp tasqa qashatyp, 1940 jyly aqynnyń ziratynyń basyna «Ibrahim Qunanbaev. ABAI. Qazaqtyń uly aqyny jáne danyshpan oishyly. 10 avgýst 1845 j. – 23 iiýn 1904 j. – Ibragim Kýnanbaev. ABAI. Velikii kazahskii poet i myslitel. 10 avgýst 1845 g. – 23 iiýn 1904 g.», – dep oiylyp turyp jazylǵan qalpynda qaldyrý kerek. Joǵaryda aitylǵan jáne ár saqqa júgirtilip júrgen «derekterdiń» barlyǵy da osy úsh degdardyń málimetine súienip, «qaýlaǵanyn» eskerip, osy úsheýi berekege kelip, sony kýálandyratyn belgi retinde tasqa basqan jazýdy óshiretindei dát pen qýat, quqyq qudireti, ázirge, eshqaisymyzǵa berile qoiǵan joq», - degen edi Tursyn Jurtbai.
AQYNNYŃ ÓMIRBAIaNY
Qazaqtyń uly aqyny, ulttyq jazba ádebietiniń jáne ádebi tiliniń negizin salýshy, aǵartýshy Abai (Ibrahim) Qunanbaiuly 1845 jyly qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy Abai aýdanynda dúniege kelgen. Abai Tobyqty rýynyń Yrǵyzbai tobynan taraidy. Aýyl moldasynan oqyp júrgen kezinen-aq zerektigimen kózge túsken ol Semei qalasynda 3 jyldyq medresede tárbie alady. Ájesi Zere, sheshesi Uljannyń tálimimen jetiledi.
Abaidyń ákesi Qunanbai el basqarǵan kisi. Onyń ulyn oqýdan erte shyǵaryp alýy da – sol el isine aralastyrý maqsaty edi. Abai tez eseiip, balalyqtan da erte ótip, jastaiynan el ishindegi áńgime, sóz ónerin, bilerdiń sheshendik ónerine qulaq salyp, olardy óziniń erekshe talantymen boiyna sińire bildi.
Abai jas kezinen-aq oqýdan qol úzgen emes. Bos ýaqytynda qazaqtyń mádenietin, arab, parsy, shaǵatai tilderin úirenedi. Shyǵys ádebietiniń alyptary Nizami, Hoja Hafiz, Naýai, Fizýli sekildi aqyndarynyń óleńin jattap ósedi. Keiin ol orys ádebieti men tilin ózdiginen úirenip, orystyń uly oishyldary Pýshkin, Gogol, Lermontov, Shedrin, Nekrasov shyǵarmalarymen tanysady. Sonymen birge Shekspirdiń shyǵarmalaryn da oqidy. Sonyń arqasynda dúnietanymyn keńeitip, bilimin shyńdai túsedi.
Jasy otyzdan asqanda Abai orys tilindegi kitaptardy oqýǵa myqtap kirisedi. Sol tusta Semeige aidalyp kelgen orys demokrattarymen tanysady. Ol demokrattardyń biri – Mihaelis edi. Sonymen qatar 1880 jyldary aidalyp kelgen Dolgopolov, Leontevtermen da tanysyp, ózi olardan úirene júrip, ózi de olardy halqynyń salt-dástúrimen tanystyryp, qol ushyn berdi. Aqynnyń shyǵarmashylyqpen erkin aralasýy 1860 jyldarǵa sai keledi. Ol kezde Abai óleńderin basqa attarmen jariialaǵan. Tek 1886 jyly «Jaz» degen óleńinen bastap óz atyn qoia bastaidy. Aqynnyń «Jaz», «Kúz», «Qys», «Jazǵutyry» óleńderinen bólek, «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim», «Ǵylym tappai maqtanba», «Internatta oqyp júr», «Segiz aiaq» óleńderi sol kezdegi áleýmettik jaǵdaidan molynan habar beredi.
«ÓZ QOLYŃNAN KETKEN SOŃ ENDI ÓZ YRQYŃ»...
Abaitanýdyń bilgiri, áigili «Abai joly» roman-epopeiasynyń avtory Muhtar Áýezov atap kórsetkendei, Abai murasynyń nár alǵan rýhani úsh arnasy: óz halqynyń mádeni murasy men Shyǵys, Batys elderiniń rýhani qazynasy boldy. Óse kele Abai eldegi paidasyz daý-shardan jerinip, qazaqtyń jyldar boiy qalyptasyp qalǵan qoǵamdyq jáne áleýmettik máselelerine jiti úńile bastaidy. Qazaqtyń azattyǵynan aiyrylyp, itshe yryldasyp kórgen kúnine nalidy. «Ózderińdi túzeler dei almaimyn, óz qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń» dep basybaily bodandyqqa bailanǵan halqynyń muńyn joqtaidy.
Abai óleńderi bai filosofiialyq, kúreskerlik qasietke ie. Ol eń aldymen qazaqtyń telegei-teńiz aýyz ádebietinen sýsyndap, batyrlar jyry men ǵashyqtyq jyrlarynyń úrdisine muragerlik etti. «Eskendir», «Masǵut», «Ázim áńgimesi» - Abaidyń shyǵarmashylyq murasyndaǵy poemalary da zertteýshilerdiń nazarynda. Abai qazaqtyń óleń úlgisin jańasha turǵydan baiyta tústi. Sondyqtan Abaidy qazaq jazba ádebietiniń negizin qalaýshy dep ataýǵa bolady.
Abaidyń aqyndyq dástúrin aqynnyń kózi tirisinde tikelei damytyp, jalǵastyrǵan aqyn shákirtteri bolǵan. Solardyń ishinde erekshe oryn alatyny – Abaidyń óz balalary. Bul rette Abai mektebi jaily tirisinde totalitarlyq júiemen tiresip ótken ǵalym Qaiym Muhamedhanulynyń eńbegin erekshe atap ótý kerek. Sovet zamany ornaǵan kezde Abaidy joqqa shyǵarýǵa talpynǵan surqiia saiasat sheńgeli ultty uly aqynynan da aiyrýǵa kúsh salǵan bolatyn. Alaida Muhtar Áýezovtyń erligi men Qaiym Muhamedhanulynyń qaisarlyǵy ultyń uly muralaryn saiasattyń qiianatynan saqtap qaldy.
ABAI EL ISINE ARALASQAN
Abaidyń óz zamanynda el isine bir kisidei aralasqanyn 1885 jyly mamyr aiynda Shar ózeniniń boiyndaǵy Karamola degen jerde Semei general-gýbernatory Tseklinskiidiń basqarýymen Semei gýberniiasyna qaraityn 5 ýezdiń 100-den astam bi-bolysy bas qosqan tótenshe seziniń tarihynan baiqaimyz. Osy sezde tóbe bi bolyp sailanǵan Abaiǵa «Semei qazaqtary úshin qylmystyq isterge qarsy zań erejesin» ázirleý mindeti tapsyryldy. Abai bastaǵan komissiia barlyǵy 93-baptan turatyn erejeni 3 kún, 3 túnde ázir etti. Bul qazaq qaýymyndaǵy ádet zańdaryna da, patsha ókimetiniń halyqty kanaýshylyqqa, zorlyq-zombylyqqa negizdelgen zańyna da uqsamaityn, ózgeshe kujat edi. Onyń, ásirese, urlyq, qylmys pen áiel máselelerine arnalǵan baptary erekshe qundy. Biraq Abaidyń bedelin ósirgen Qaramola sezinen keiin onyń qarsylastary kóbeiip ketedi. 1890 jyly Baiǵulaq, Kúntý degen kisiler bastaǵan 16 atqaminer Jirenshe qystaýynyń shetindegi Shi degen jerde Abaiǵa qarsy dushpandyq áreketke sóz bailasady. 1891 jyly Orazbai bastaǵan daý 1897 jylǵa deiin sozylady. Bul shielenistiń aiaǵy 1898 jylǵy Muqyr sailaýyndaǵy janjalǵa, Abai ómirine qastandyq jasaýǵa ákep soqtyrady. Aqyn bul janjaldyń barsha jirenishti syryn, óziniń aq ekendigin Senatqa jazǵan hatynda aiǵaqty derektermen dáleldep beredi. Aqyn el basqarý qyzmetinde barynsha ádil bolyp, halyq qamyn oilaǵan, «týra bide týǵan joq» qaǵidatyn ustanǵan. Ǵumyrynyń sońyna qarai pendelik sharýalardan boiyn aýlaq salyp, ýaqytynyń kóbin shyǵarmashylyqqa arnaǵan.
SAZGER ABAI
Abai tek aqyn emes, sonymen birge sazger ekenin de atap ótý kerek. Abaidyń shyǵarmashylyǵy qazaqtyń halyq mýzykasynda erekshe oryn alady. «Segiz aiaq», «Aittym sálem, Qalamqas», «Jelsiz túnde jaryq ai» ánderi áli kúnge halyq júreginde. Odan bólek Abai óziniń shyǵarmashylyǵynda qara sózge erekshe mán bergen. Abai poeziiasynyń arqaýy ǵylym, bilim, eńbek – osy qara sózderde jalǵasyp damidy.
ÓZ KINDIGINEN 10 BALA TARAǴAN
Aqyn 1904 jyly týǵan jerinde qaitys boldy. Súiegi Jidebaida qoiyldy. Qazir sol Jidebaida aqynnyń ózi turǵan úide ádebi-memorialdyq murajaiy bar.
Aqynnyń óz kindiginen on bala taraǵan. Báibishesi Dildádán: Aqylbai, Ákimbai, Ábdirahman, Raihan, Kúlbadan, kenje balasy Maǵaýiia. Ekinshi áieli Áigerimnen (Shúkiman) – Turaǵul, Mekaiyl, Izkáiil, Kenje. Abaidyń úmit kútken talantty balalary: Ábdirahman, Maǵaýiia, Turaǵul, Mekaiyl. Ákeleriniń óleńderin jatqa aityp, halyq arasyna taratqan, ánshi, dombyrashy bolǵan.
Abaidyń aqyl-oiynan týǵan murasy - ainalyp kelgende Alashqa úndes qazaqtyń ulttyq ideiasy edi. Aqynnyń uly júregi toqtaǵannan keiin de Álihan Bókeihanulynyń aqyn shyǵarmalaryn jinaqtap, basyp shyǵarýǵa kúsh salýy, Ahmet Baitursynulynyń «Qazaqtyń bas aqyny» dep baǵa berýi de sondyqtan.
Úkimet qaýlysymen 2020 jyly Abaidyń 175 jyldyǵynda Qazaqstanda 10 tamyz – Abai kúni dep belgilendi. Sodan beri jyl saiyn osy kúndi biz uly baba rýhyn ulyqtap, arnaiy mereke retinde atap ótemiz.
