كوللاج: ulysmedia.kz.
قازاقستاندا بٷگٸن اباي كٷنٸ اتالىپ ٶتەدٸ. ۇلتتىڭ ەدەبيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸنە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان ۇلى تۇلعانىڭ تۋعانىنا بيىل 177 جىل تولىپ وتىر.
بۇل كٷندٸ رەسمي تٷردە وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بەكٸتكەن. دەل سول جىلى مەملەكەت باسشىسى اباي قۇنانبايۇلىن «رۋحاني رەفورماتور» دەپ اتاعان بولاتىن. بۇل تۋرالى ulysmedia.kz پورتالى جازادى.
جالپى ابايدىڭ تۋعان كٷنٸ تۋراسىندا عىلىمي ھەم ەدەبي ورتادا داۋ كٶپ بولعان. بٸرٸ 10 تامىز دەسە, ەكٸنشٸسٸ 23 تامىز دەپ, ەرتٷرلٸ دەرەك-دەيەكتەرٸن كەلتٸرگەنٸ بار. الايدا وسى ەڭگٸمەنٸڭ بەرٸنە ابايتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي نٷكتە قويعان ەدٸ.
«ابايدىڭ تۋعان جىلى مەن تۋعان كٷنٸ تۋرالى قيسىندى-قيسىنسىزى بار, قىرىستىق پەن قيقىلجىڭى بار, رەسمي-بەيرەسميٸ بار ەر قيلى ۋەلٸ-ۋەلٸسٸز ۋەجدەردٸڭ ٶزٸمٸزگە مەلٸم ماعلۇماتتارىن بارىنشا تولىق نازارعا ۇسىنا وتىرىپ, ابايدىڭ تۋعان جىلى مەن كٷنٸن وسىندا مىسال كەلتٸرٸلگەن ٷش داگدار – مۇحتار ەۋەزوۆ, ەرحام ىسقاقوۆ, قايىم مۇحامەدحانوۆ اقىلداسا وتىرىپ تاسقا قاشاتىپ, 1940 جىلى اقىننىڭ زيراتىنىڭ باسىنا «يبراھيم قۇنانباەۆ. اباي. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى جەنە دانىشپان ويشىلى. 10 اۆگۋست 1845 ج. – 23 ييۋن 1904 ج. – يبراگيم كۋنانباەۆ. اباي. ۆەليكيي كازاحسكيي پوەت ي مىسليتەل. 10 اۆگۋست 1845 گ. – 23 ييۋن 1904 گ.», – دەپ ويىلىپ تۇرىپ جازىلعان قالپىندا قالدىرۋ كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان جەنە ەر ساققا جٷگٸرتٸلٸپ جٷرگەن «دەرەكتەردٸڭ» بارلىعى دا وسى ٷش دەگداردىڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنٸپ, «قاۋلاعانىن» ەسكەرٸپ, وسى ٷشەۋٸ بەرەكەگە كەلٸپ, سونى كۋەلاندىراتىن بەلگٸ رەتٸندە تاسقا باسقان جازۋدى ٶشٸرەتٸندەي دەت پەن قۋات, قۇقىق قۇدٸرەتٸ, ەزٸرگە, ەشقايسىمىزعا بەرٸلە قويعان جوق», - دەگەن ەدٸ تۇرسىن جۇرتباي.
اقىننىڭ ٶمٸربايانى
قازاقتىڭ ۇلى اقىنى, ۇلتتىق جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ جەنە ەدەبي تٸلٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى, اعارتۋشى اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى 1845 جىلى قازٸرگٸ شىعىس قازاقستان وبلىسى اباي اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن. اباي توبىقتى رۋىنىڭ ىرعىزباي توبىنان تارايدى. اۋىل مولداسىنان وقىپ جٷرگەن كەزٸنەن-اق زەرەكتٸگٸمەن كٶزگە تٷسكەن ول سەمەي قالاسىندا 3 جىلدىق مەدرەسەدە تەربيە الادى. ەجەسٸ زەرە, شەشەسٸ ۇلجاننىڭ تەلٸمٸمەن جەتٸلەدٸ.
ابايدىڭ ەكەسٸ قۇنانباي ەل باسقارعان كٸسٸ. ونىڭ ۇلىن وقۋدان ەرتە شىعارىپ الۋى دا – سول ەل ٸسٸنە ارالاستىرۋ ماقساتى ەدٸ. اباي تەز ەسەيٸپ, بالالىقتان دا ەرتە ٶتٸپ, جاستايىنان ەل ٸشٸندەگٸ ەڭگٸمە, سٶز ٶنەرٸن, بيلەردٸڭ شەشەندٸك ٶنەرٸنە قۇلاق سالىپ, ولاردى ٶزٸنٸڭ ەرەكشە تالانتىمەن بويىنا سٸڭٸرە بٸلدٸ.
اباي جاس كەزٸنەن-اق وقۋدان قول ٷزگەن ەمەس. بوس ۋاقىتىندا قازاقتىڭ مەدەنيەتٸن, اراب, پارسى, شاعاتاي تٸلدەرٸن ٷيرەنەدٸ. شىعىس ەدەبيەتٸنٸڭ الىپتارى نيزامي, حوجا حافيز, ناۋاي, فيزۋلي سەكٸلدٸ اقىندارىنىڭ ٶلەڭٸن جاتتاپ ٶسەدٸ. كەيٸن ول ورىس ەدەبيەتٸ مەن تٸلٸن ٶزدٸگٸنەن ٷيرەنٸپ, ورىستىڭ ۇلى ويشىلدارى پۋشكين, گوگول, لەرمونتوۆ, ششەدرين, نەكراسوۆ شىعارمالارىمەن تانىسادى. سونىمەن بٸرگە شەكسپيردٸڭ شىعارمالارىن دا وقيدى. سونىڭ ارقاسىندا دٷنيەتانىمىن كەڭەيتٸپ, بٸلٸمٸن شىڭداي تٷسەدٸ.
جاسى وتىزدان اسقاندا اباي ورىس تٸلٸندەگٸ كٸتاپتاردى وقۋعا مىقتاپ كٸرٸسەدٸ. سول تۇستا سەمەيگە ايدالىپ كەلگەن ورىس دەموكراتتارىمەن تانىسادى. ول دەموكراتتاردىڭ بٸرٸ – ميحاەليس ەدٸ. سونىمەن قاتار 1880 جىلدارى ايدالىپ كەلگەن دولگوپولوۆ, لەونتەۆتەرمەن دا تانىسىپ, ٶزٸ ولاردان ٷيرەنە جٷرٸپ, ٶزٸ دە ولاردى حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸمەن تانىستىرىپ, قول ۇشىن بەردٸ. اقىننىڭ شىعارماشىلىقپەن ەركٸن ارالاسۋى 1860 جىلدارعا ساي كەلەدٸ. ول كەزدە اباي ٶلەڭدەرٸن باسقا اتتارمەن جارييالاعان. تەك 1886 جىلى «جاز» دەگەن ٶلەڭٸنەن باستاپ ٶز اتىن قويا باستايدى. اقىننىڭ «جاز», «كٷز», «قىس», «جازعۇتىرى» ٶلەڭدەرٸنەن بٶلەك, «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدٸم», «عىلىم تاپپاي ماقتانبا», «ينتەرناتتا وقىپ جٷر», «سەگٸز اياق» ٶلەڭدەرٸ سول كەزدەگٸ ەلەۋمەتتٸك جاعدايدان مولىنان حابار بەرەدٸ.
«ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ىرقىڭ»...
ابايتانۋدىڭ بٸلگٸرٸ, ەيگٸلٸ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ اۆتورى مۇحتار ەۋەزوۆ اتاپ كٶرسەتكەندەي, اباي مۇراسىنىڭ نەر العان رۋحاني ٷش ارناسى: ٶز حالقىنىڭ مەدەني مۇراسى مەن شىعىس, باتىس ەلدەرٸنٸڭ رۋحاني قازىناسى بولدى. ٶسە كەلە اباي ەلدەگٸ پايداسىز داۋ-شاردان جەرٸنٸپ, قازاقتىڭ جىلدار بويى قالىپتاسىپ قالعان قوعامدىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸنە جٸتٸ ٷڭٸلە باستايدى. قازاقتىڭ ازاتتىعىنان ايىرىلىپ, يتشە ىرىلداسىپ كٶرگەن كٷنٸنە ناليدى. «ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن, ٶز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندٸ ٶز ىرقىڭ» دەپ باسىبايلى بوداندىققا بايلانعان حالقىنىڭ مۇڭىن جوقتايدى.
اباي ٶلەڭدەرٸ باي فيلوسوفييالىق, كٷرەسكەرلٸك قاسيەتكە يە. ول ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ تەلەگەي-تەڭٸز اۋىز ەدەبيەتٸنەن سۋسىنداپ, باتىرلار جىرى مەن عاشىقتىق جىرلارىنىڭ ٷردٸسٸنە مۇراگەرلٸك ەتتٸ. «ەسكەندٸر», «ماسعۇت», «ەزٸم ەڭگٸمەسٸ» - ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنداعى پوەمالارى دا زەرتتەۋشٸلەردٸڭ نازارىندا. اباي قازاقتىڭ ٶلەڭ ٷلگٸسٸن جاڭاشا تۇرعىدان بايىتا تٷستٸ. سوندىقتان ابايدى قازاق جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى دەپ اتاۋعا بولادى.
ابايدىڭ اقىندىق دەستٷرٸن اقىننىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە تٸكەلەي دامىتىپ, جالعاستىرعان اقىن شەكٸرتتەرٸ بولعان. سولاردىڭ ٸشٸندە ەرەكشە ورىن الاتىنى – ابايدىڭ ٶز بالالارى. بۇل رەتتە اباي مەكتەبٸ جايلى تٸرٸسٸندە توتاليتارلىق جٷيەمەن تٸرەسٸپ ٶتكەن عالىم قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ ەڭبەگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتۋ كەرەك. سوۆەت زامانى ورناعان كەزدە ابايدى جوققا شىعارۋعا تالپىنعان سۇرقييا ساياسات شەڭگەلٸ ۇلتتى ۇلى اقىنىنان دا ايىرۋعا كٷش سالعان بولاتىن. الايدا مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ ەرلٸگٸ مەن قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ قايسارلىعى ۇلتىڭ ۇلى مۇرالارىن ساياساتتىڭ قيياناتىنان ساقتاپ قالدى.
اباي ەل ٸسٸنە ارالاسقان
ابايدىڭ ٶز زامانىندا ەل ٸسٸنە بٸر كٸسٸدەي ارالاسقانىن 1885 جىلى مامىر ايىندا شار ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى كارامولا دەگەن جەردە سەمەي گەنەرال-گۋبەرناتورى تسەكلينسكييدٸڭ باسقارۋىمەن سەمەي گۋبەرنيياسىنا قارايتىن 5 ۋەزدٸڭ 100-دەن استام بي-بولىسى باس قوسقان تٶتەنشە سەزٸنٸڭ تاريحىنان بايقايمىز. وسى سەزدە تٶبە بي بولىپ سايلانعان ابايعا «سەمەي قازاقتارى ٷشٸن قىلمىستىق ٸستەرگە قارسى زاڭ ەرەجەسٸن» ەزٸرلەۋ مٸندەتٸ تاپسىرىلدى. اباي باستاعان كوميسسييا بارلىعى 93-باپتان تۇراتىن ەرەجەنٸ 3 كٷن, 3 تٷندە ەزٸر ەتتٸ. بۇل قازاق قاۋىمىنداعى ەدەت زاڭدارىنا دا, پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ حالىقتى كاناۋشىلىققا, زورلىق-زومبىلىققا نەگٸزدەلگەن زاڭىنا دا ۇقسامايتىن, ٶزگەشە كۇجات ەدٸ. ونىڭ, ەسٸرەسە, ۇرلىق, قىلمىس پەن ەيەل مەسەلەلەرٸنە ارنالعان باپتارى ەرەكشە قۇندى. بٸراق ابايدىڭ بەدەلٸن ٶسٸرگەن قارامولا سەزٸنەن كەيٸن ونىڭ قارسىلاستارى كٶبەيٸپ كەتەدٸ. 1890 جىلى بايعۇلاق, كٷنتۋ دەگەن كٸسٸلەر باستاعان 16 اتقامٸنەر جيرەنشە قىستاۋىنىڭ شەتٸندەگٸ شي دەگەن جەردە ابايعا قارسى دۇشپاندىق ەرەكەتكە سٶز بايلاسادى. 1891 جىلى ورازباي باستاعان داۋ 1897 جىلعا دەيٸن سوزىلادى. بۇل شيەلەنٸستٸڭ اياعى 1898 جىلعى مۇقىر سايلاۋىنداعى جانجالعا, اباي ٶمٸرٸنە قاستاندىق جاساۋعا ەكەپ سوقتىرادى. اقىن بۇل جانجالدىڭ بارشا جيرەنٸشتٸ سىرىن, ٶزٸنٸڭ اق ەكەندٸگٸن سەناتقا جازعان حاتىندا ايعاقتى دەرەكتەرمەن دەلەلدەپ بەرەدٸ. اقىن ەل باسقارۋ قىزمەتٸندە بارىنشا ەدٸل بولىپ, حالىق قامىن ويلاعان, «تۋرا بيدە تۋعان جوق» قاعيداتىن ۇستانعان. عۇمىرىنىڭ سوڭىنا قاراي پەندەلٸك شارۋالاردان بويىن اۋلاق سالىپ, ۋاقىتىنىڭ كٶبٸن شىعارماشىلىققا ارناعان.
سازگەر اباي
اباي تەك اقىن ەمەس, سونىمەن بٸرگە سازگەر ەكەنٸن دە اتاپ ٶتۋ كەرەك. ابايدىڭ شىعارماشىلىعى قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسىندا ەرەكشە ورىن الادى. «سەگٸز اياق», «ايتتىم سەلەم, قالامقاس», «جەلسٸز تٷندە جارىق اي» ەندەرٸ ەلٸ كٷنگە حالىق جٷرەگٸندە. ودان بٶلەك اباي ٶزٸنٸڭ شىعارماشىلىعىندا قارا سٶزگە ەرەكشە مەن بەرگەن. اباي پوەزيياسىنىڭ ارقاۋى عىلىم, بٸلٸم, ەڭبەك – وسى قارا سٶزدەردە جالعاسىپ داميدى.
ٶز كٸندٸگٸنەن 10 بالا تاراعان
اقىن 1904 جىلى تۋعان جەرٸندە قايتىس بولدى. سٷيەگٸ جيدەبايدا قويىلدى. قازٸر سول جيدەبايدا اقىننىڭ ٶزٸ تۇرعان ٷيدە ەدەبي-مەموريالدىق مۇراجايى بار.
اقىننىڭ ٶز كٸندٸگٸنەن ون بالا تاراعان. بەيبٸشەسٸ دٸلدەدەن: اقىلباي, ەكٸمباي, ەبدٸراحمان, رايحان, كٷلبادان, كەنجە بالاسى ماعاۋييا. ەكٸنشٸ ەيەلٸ ەيگەرٸمنەن (شٷكٸمان) – تۇراعۇل, مەكايىل, ٸزكەيٸل, كەنجە. ابايدىڭ ٷمٸت كٷتكەن تالانتتى بالالارى: ەبدٸراحمان, ماعاۋييا, تۇراعۇل, مەكايىل. ەكەلەرٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸن جاتقا ايتىپ, حالىق اراسىنا تاراتقان, ەنشٸ, دومبىراشى بولعان.
ابايدىڭ اقىل-ويىنان تۋعان مۇراسى - اينالىپ كەلگەندە الاشقا ٷندەس قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسى ەدٸ. اقىننىڭ ۇلى جٷرەگٸ توقتاعاننان كەيٸن دە ەليحان بٶكەيحانۇلىنىڭ اقىن شىعارمالارىن جيناقتاپ, باسىپ شىعارۋعا كٷش سالۋى, احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەپ باعا بەرۋٸ دە سوندىقتان.
ٷكٸمەت قاۋلىسىمەن 2020 جىلى ابايدىڭ 175 جىلدىعىندا قازاقستاندا 10 تامىز – اباي كٷنٸ دەپ بەلگٸلەندٸ. سودان بەرٸ جىل سايىن وسى كٷندٸ بٸز ۇلى بابا رۋحىن ۇلىقتاپ, ارنايى مەرەكە رەتٸندە اتاپ ٶتەمٸز.
