Britandyqtar Qazaqstannan ketpegende, eldiń búgingi ekonomikalyq jaǵdaiy qandai bolar edi?

Buryn Britaniia yqpalynda bolǵan Malaiziiaǵa kelip, britandyqtar ákelgen eldegi ózgeristerdi kórip, kelesi oi mazalai berdi. Biri biler, biri bilmes biraq britandyqtar bizdiń jerimizge de kelgen edi.

HH ǵasyrdyń basynda Resei patshalyǵynyń yqpaly kúsheiip, Sovet úkimeti ornaǵanǵa deiin Qazaqstandaǵy keibir ken oryndaryn britandyq investorlar igergen.

Britandyq kásipker Lesli Ýrkhart Ridderdegi qorǵasyn-myrysh ken oryndaryna jáne Ekibastuzdaǵy kómir kenishterine investitsiia saldy. Ol basqarǵan Irtysh Corporation men Kirgiz Kómir Óndirý Kompaniiasy (Kirgiz Coal Mining Company) arqyly atalǵan kenishterdi ielenip, aýqymdy jumys bastaǵan edi. Ýrkharttyń bul jobalaryna Russo-Asiatic Corporation atty úlken halyqaralyq korporatsiia qarjylai qoldaý kórsetken.

1917 jylǵy Qazan revoliýtsiiasy men bolshevikter biliginiń ornaýy shetel kapitalyna túbegeili tosqaýyl qoiyp, investorlardyń qazaq jerinen ketýine májbúrlep, ornyna orystar keldi. Sovet úkimeti búkil óndiris quraldaryn memleket menshigine ainaldyryp, sheteldik kásipkerlerdiń bárin qýyp shyqty. Keiin 1920-30 jj. Jezqazǵanda mys óndirýge britandyq Lena Goldfields LTD keledi. Ókinishke  qarai olar da Stalindik júiemen jumys istei almai ketedi. Osylaisha Qazaqstandaǵy erkin naryqtyń damýy tejeledi.

Meni mazalaityn oi sol kezde britandyqtar Qazaqstannan ketpegende, eldiń búgingi ekonomikalyq jaǵdaiy qandai bolar edi?

Britandyq kapitalizminiń negizinde paida bolǵan Malaiziia, Úndistan siiaqty memleketterde búginde ekonomikanyń tek shikizatpen shektelmei, óndirýshi, óńdeýshi, qarjy jáne qyzmet kórsetý sektorlary birdei damyǵanyn kórip júrmiz. Múmkin Qazaqstan da sondai modelge qol jetkizer me edi?

Britandyqtar ken oryndaryn igerip, sol jerde uzaqmerzimdi jumys isteýdi kózdegende jergilikti mamandardy daiarlaýǵa, tehnikalyq kolledjder men injenerlik mektepter ashýy bek múmkin edi. Osylaisha bizdiń elde bilikti mamandardy daiarlaý júiesi men joǵary tehnologiiany meńgerý mádenieti erterek qalyptasar edi.

Árine, britandyqtardyń qazaq jerinde qalýynyń tek paidasy emes, múmkin kedergileri de bolar ma edi. Alaida jerimizdi igerý arqyly ultqa áseriniń nátijesinde eń bolmaǵanda, búginde bizdiń ekinshi tilimiz orys tili emes, aǵylshyn tili bolar edi. Munyń elge de, urpaqqa da ashar perspektivasy zor bolar edi.

1917 jyly revoliýtsiia bolmaǵanda, Qazaqstanda britan kapitaly men institýttary erkin damýǵa múmkindik alǵanda, biz búgin tehnologiialyq turǵyda damyǵan, ekonomikasy myqty, bilim men ǵylymy álemdik deńgeidegi el bolýymyz múmkin edi. Árine aqyry bolmaǵan nárse bul jai ǵana qiial kóriner. Alaida ol qazirgi tańda qandai múmkindikterdi jiberip alǵanymyzdy jáne bolashaqta qandai baǵytta damýǵa bolatynyn uǵynýǵa kómektesetin bir nusqa dep qabyldaýǵa bolady.