بريتاندىقتار قازاقستاننان كەتپەگەندە, ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ ەكونوميكالىق جاعدايى قانداي بولار ەدٸ?

بۇرىن بريتانييا ىقپالىندا بولعان مالايزيياعا كەلٸپ, بريتاندىقتار ەكەلگەن ەلدەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ كٶرٸپ, كەلەسٸ وي مازالاي بەردٸ. بٸرٸ بٸلەر, بٸرٸ بٸلمەس بٸراق بريتاندىقتار بٸزدٸڭ جەرٸمٸزگە دە كەلگەن ەدٸ.

حح عاسىردىڭ باسىندا رەسەي پاتشالىعىنىڭ ىقپالى كٷشەيٸپ, سوۆەت ٷكٸمەتٸ ورناعانعا دەيٸن قازاقستانداعى كەيبٸر كەن ورىندارىن بريتاندىق ينۆەستورلار يگەرگەن.

بريتاندىق كەسٸپكەر لەسلي ۋركحارت ريددەردەگٸ قورعاسىن-مىرىش كەن ورىندارىنا جەنە ەكٸباستۇزداعى كٶمٸر كەنٸشتەرٸنە ينۆەستيتسييا سالدى. ول باسقارعان Irtysh Corporation مەن كيرگيز كٶمٸر ٶندٸرۋ كومپانيياسى (Kirgiz Coal Mining Company) ارقىلى اتالعان كەنٸشتەردٸ يەلەنٸپ, اۋقىمدى جۇمىس باستاعان ەدٸ. ۋركحارتتىڭ بۇل جوبالارىنا Russo-Asiatic Corporation اتتى ٷلكەن حالىقارالىق كورپوراتسييا قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتكەن.

1917 جىلعى قازان رەۆوليۋتسيياسى مەن بولشەۆيكتەر بيلٸگٸنٸڭ ورناۋى شەتەل كاپيتالىنا تٷبەگەيلٸ توسقاۋىل قويىپ, ينۆەستورلاردىڭ قازاق جەرٸنەن كەتۋٸنە مەجبٷرلەپ, ورنىنا ورىستار كەلدٸ. سوۆەت ٷكٸمەتٸ بٷكٸل ٶندٸرٸس قۇرالدارىن مەملەكەت مەنشٸگٸنە اينالدىرىپ, شەتەلدٸك كەسٸپكەرلەردٸڭ بەرٸن قۋىپ شىقتى. كەيٸن 1920-30 جج. جەزقازعاندا مىس ٶندٸرۋگە بريتاندىق Lena Goldfields LTD كەلەدٸ. ٶكٸنٸشكە  قاراي ولار دا ستاليندٸك جٷيەمەن جۇمىس ٸستەي الماي كەتەدٸ. وسىلايشا قازاقستانداعى ەركٸن نارىقتىڭ دامۋى تەجەلەدٸ.

مەنٸ مازالايتىن وي سول كەزدە بريتاندىقتار قازاقستاننان كەتپەگەندە, ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ ەكونوميكالىق جاعدايى قانداي بولار ەدٸ?

بريتاندىق كاپيتاليزمٸنٸڭ نەگٸزٸندە پايدا بولعان مالايزييا, ٷندٸستان سيياقتى مەملەكەتتەردە بٷگٸندە ەكونوميكانىڭ تەك شيكٸزاتپەن شەكتەلمەي, ٶندٸرۋشٸ, ٶڭدەۋشٸ, قارجى جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سەكتورلارى بٸردەي دامىعانىن كٶرٸپ جٷرمٸز. مٷمكٸن قازاقستان دا سونداي مودەلگە قول جەتكٸزەر مە ەدٸ?

بريتاندىقتار كەن ورىندارىن يگەرٸپ, سول جەردە ۇزاقمەرزٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋدٸ كٶزدەگەندە جەرگٸلٸكتٸ مامانداردى دايارلاۋعا, تەحنيكالىق كوللەدجدەر مەن ينجەنەرلٸك مەكتەپتەر اشۋى بەك مٷمكٸن ەدٸ. وسىلايشا بٸزدٸڭ ەلدە بٸلٸكتٸ مامانداردى دايارلاۋ جٷيەسٸ مەن جوعارى تەحنولوگييانى مەڭگەرۋ مەدەنيەتٸ ەرتەرەك قالىپتاسار ەدٸ.

ەرينە, بريتاندىقتاردىڭ قازاق جەرٸندە قالۋىنىڭ تەك پايداسى ەمەس, مٷمكٸن كەدەرگٸلەرٸ دە بولار ما ەدٸ. الايدا جەرٸمٸزدٸ يگەرۋ ارقىلى ۇلتقا ەسەرٸنٸڭ نەتيجەسٸندە ەڭ بولماعاندا, بٷگٸندە بٸزدٸڭ ەكٸنشٸ تٸلٸمٸز ورىس تٸلٸ ەمەس, اعىلشىن تٸلٸ بولار ەدٸ. مۇنىڭ ەلگە دە, ۇرپاققا دا اشار پەرسپەكتيۆاسى زور بولار ەدٸ.

1917 جىلى رەۆوليۋتسييا بولماعاندا, قازاقستاندا بريتان كاپيتالى مەن ينستيتۋتتارى ەركٸن دامۋعا مٷمكٸندٸك العاندا, بٸز بٷگٸن تەحنولوگييالىق تۇرعىدا دامىعان, ەكونوميكاسى مىقتى, بٸلٸم مەن عىلىمى ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ەل بولۋىمىز مٷمكٸن ەدٸ. ەرينە اقىرى بولماعان نەرسە بۇل جاي عانا قييال كٶرٸنەر. الايدا ول قازٸرگٸ تاڭدا قانداي مٷمكٸندٸكتەردٸ جٸبەرٸپ العانىمىزدى جەنە بولاشاقتا قانداي باعىتتا دامۋعا بولاتىنىن ۇعىنۋعا كٶمەكتەسەتٸن بٸر نۇسقا دەپ قابىلداۋعا بولادى.