Foto: RIA Novosti / RF SIM
23-24 qazan kúnderi Qazan qalasynda BRIKS sammiti ótedi. Bizge belgili bolǵandai, atalǵan qurylymǵa tóraǵalyq etip otyrǵan Resei Prezidenti Vladimir Pýtin Qazaqstan basshysy Qasym-Jomart Toqaevty forýmǵa qonaq retinde shaqyrǵan.
QR Prezidentiniń keńesshisi – Baspasóz hatshysy Berik Ýáli Tengrinews.kz saityna bergen suhbatynda memleket basshysy 24 qazan kúni keńeitilgen quramda ótetin jiynda sóz sóileitindigen aita kelip, «prezidentke Qazaqstannyń BRIKS qurylymyna kirý múmkindigin qarastyrý týraly usynystar tústi. Halyqaralyq qaýymdastyqtyń jaýapty jáne bedeldi múshesi retinde bizdiń elimizge mundai usynystyń túsýi qalypty dúnie. Elimiz qurylymǵa múshe bolýǵa jáne osy birlestiktiń damý perspektivalaryna qatysty basqa da máselelerdi qaraýdyń kóp satyly protsesin eskere otyryp, qazir jáne jaqyn bolashaqta BRIKS-ke múshe bolýǵa ótinish berýden qalys qalady», degen Berik Ýáli Qazaqstannyń kazirge uiymǵa múshe bolýǵa asyqpaityndyǵyn aityp ótti.
Foto: Qanat Qaharuly, sarapshy
SARAPShYDAN:
Múshe elderdiń maqsaty saiasi áriptestik emes
BRIKS sammiti ótken jylǵy Ońtústik Afrika sammitinde alǵash ret keńeiip, Saýd Arabiiasy, Iran, Birikken Arab Ámirlikteri, Mysyr jáne Efiopiia syndy bes «jahandyq ońtústik elderimen» (Global South) tolyqty. Kóptegen sarapshylar uiymnyń kúsh-qýaty nyǵaiyp keledi ásirese muny «jahandyq ońtústik elderiniń birigýi» dep baǵa bergen. Alaida BRIKS uiymy jahandyq ońtústik elderine tolyqtai ýákildik ete almaidy. Bul uiym qaýipsizdik aliansy da, ekonomikalyq alians ta emes, halyqaralyq júiede onyń Batyspen básekege túse alatyn kúshke ainalýy qiyn.
BRIKS uiymy alǵash qurylǵanda Qytai, Resei, Úndistan, Braziliia elderi múshe boldy. Sol kezde AQSh - Resei jáne Qytai - Úndistan qarym-qatynastary salystyrmaly túrde beibit boldy, sondyqtan múshe elderdiń uiym qurýyna ishki nemese syrtqy kedergiler bolmady. Degenmen, kazirgi jahandyq saiasat ózgerip jatyr. AQSh-tyń basshylyǵyndaǵy birpoliiarlyq júieden AQSh - Qytai básekelestigindegi ekipoliiarlyq júiege ainalýda. Muny ásirese Tynyq muhitynda naqty baiqaýǵa bolady.
Qytai atalmysh uiymdy Qytai bastamashylyq etken jahandyq ońtústik elderiniń (Global South) birigýi jáne Batys elderinen quralǵan jahandyq soltústik (Global North) elderiniń básekelesi retinde kórsetkisi keledi. Degenmen, Qytaidyń Jahandyq Ońtústik elderiniń ókili retindegi tulǵasyn damý ústindegi elderdiń kópshiligi moiyndai ma, joq pa, ol áli belgisiz.
Kazirgi jahandyq saiasatta damýshy Ońtústik elderi qýatty eldermen qatynasta balanysty (kúshter tepeteńdigin) saqtaǵysy keledi. Anyǵyraq aitar bolsaq, Ońtústik-Shyǵys Aziiadan Afrikaǵa, Taiaý Shyǵystan Latyn Amerikasyna deiin damýshy elderdiń kópshiligi AQSh - Qytai arasynda tańdaý jasaǵysy kelmeidi, olar kóbirek óz múddesin qorǵaǵysy keledi. Olardyń uiymǵa qosylýy Qytai men Reseidiń strategiialarymen kelisý degendi bildirmeidi. Biz buny Saýd Arabiiasynyń BRIKS-ke jańa múshe retinde óz memleket basshysyn Qazan sammitine qatysýǵa jiberýden bas tartýynan kóre alamyz.
Qytai men Úndistan arasyndaǵy qaishylyqtar men sáikes kelmeitin múddeler burynnan bar jáne olar uzaq jyldar boiy BRIKS uiymynda ashyq jáne kórinbeitin túrde jalǵasyp keledi. Sondai-aq Qytai men Resei arasynda uiymnyń kún tártibi men ustanymdary boiynsha kimniń kóshbasshy ekeni anyq emes jáne múshe elder kóbeigen saiyn elderdiń múddeleri men ustanymdary ártúrli bolǵandyqtan, ortaq sheshim qabyldaý qiynǵa soǵýda.
Ótken aida Niý-Iorkte Birikken Ulttar Uiymy Bas Assambleiasy aiasynda ótken BRIKS elderiniń syrtqy ister ministrleriniń kezdesýi ortaq málimdeme jasai almady. Sebebi, Úndistan, Braziliia jáne Ońtústik Afrika elderiniń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri tizimine kirý týraly usynysyn Egipet pen Efiopiia qoldaýdan bas tartty. Bul BRIKS uiymy qurylǵannan beri birinshi ret syrtqy ister ministrleriniń kezdesýinen keiin birlesken málimdeme jasai almaý. BRIKS óz músheligin keńeite alady, biraq bul mindetti túrde BRIKS-tiń yqpaly men kúshi artady degendi bildirmeidi.
Uiymnyń institýttary kazirge anyq emes
Uiym qurylǵanan beri qamtityn taqyryptary keń bolǵanymen turaqty institýttary nemese mindetti kelisim sharttary joq. Osy ýaqytqa deiin BRIKS uiymy resmi deńgeide memeleket basshylarynyń kezdesýi, qaýipsizdik isteri jónindegi joǵary ókilderdiń kezdesýi men syrtqy ister ministrleriniń kezdesýi siiaqty ministrler kezdesýleriniń qoldaýymen «BRIKS yntymaqtastyq mehanizmi» retinde belgili. Alaida, uiymnyń ázirge institýtyq qurlymy belgisiz, tek memleket basshylarynyń kezdesip málimdeme jasaýy retinde ǵana álemge tanyldy.
Uiym formaty - ártúrli elderdiń ártúrli múddeleri men talaptary úshin bir platformada talqylaý. Al AQSh basshylyǵyndaǵy odaqtyq strategiia sońǵy jyldary shaǵyn kópjaqty platforma tendentsiiasyn kórsetýde.
AQSh mańaiyndaǵy eldermen, aimaqtyq nemese óńirlik kópjaqty uiymdardy qurýda. Mysal retinde, Amerika, Japoniia, Úndistan jáne Avstraliia tórtjaqty qaýipsizdik dialogy (Quadrilateral Security Dialogue), Angliia men AQSh jáne Avstraliia AUKUS qaýipsizdik seriktestigi, AQSh pen Japoniia jáne Filippin úshjaqty yntymaqtastyǵy, AQSh – Japoniia jáne Ońtústik Koreia úshjaqty sammiti (US-Japan-ROK Trilateral Summit) jáne t.b. uiymdardyń úlgisinen kóremiz.
Uiymnyń tiimdiligi men operatsiialyq múmkindikterin aimaqtyq saiasi kelisimdermen ólsheitin bolsaq, BRIKS elderiniń úzdiksiz keńeiýi múddelerdi úilestirýge jáne saiasi birigýge qoljetkize almady. Muny AQSh-tyń shaǵyn kópjaqty uiymdarymen salystyrýǵa kelmeidi.
Eger BRIKS-tyń maqsaty Qytai men Reseidiń álemdik saiasatta jalǵyz emes yntymaqtasýǵa daiyn damýshy elderdiń áli de kóp ekenin kórsetý bolsa, onyń kazirgi bir platfrmalyq damý úlgisi aqylǵa qonymdy. Biraq bul uiym keleshekte jahandyq ońtústik elderiniń birigýi bola almaidy.
Qortyndylai aitsaq, kazirgi jahandyq saiasi jaǵdaida elimiz ulttyq múddeni birinshi orynǵa qoiyp, árqandai uiymǵa múshe bolǵanda áliptiń artyn baǵyp, oilanyp-tolǵanýdy qajet etedi.
.jpg)