قازاقستان بريكس-كە مٷشە بولۋعا نەگە اسىقپايدى? ۇيىمنىڭ ماقساتى قىتاي مەن رەسەيدٸڭ ەلەمدٸك ساياساتتا وداقتاستارى بار ەكەنٸن ەيگٸلەۋ مە?

فوتو: ريا نوۆوستي / رف سٸم

23-24 قازان كٷندەرٸ قازان قالاسىندا بريكس سامميتٸ ٶتەدٸ. بٸزگە بەلگٸلٸ بولعانداي, اتالعان قۇرىلىمعا تٶراعالىق ەتٸپ وتىرعان رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين قازاقستان باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتى فورۋمعا قوناق رەتٸندە شاقىرعان.

قر پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ – باسپاسٶز حاتشىسى بەرٸك ۋەلي Tengrinews.kz سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا مەملەكەت باسشىسى 24 قازان كٷنٸ كەڭەيتٸلگەن قۇرامدا ٶتەتٸن جيىندا سٶز سٶيلەيتٸندٸگەن ايتا كەلٸپ, «پرەزيدەنتكە قازاقستاننىڭ بريكس قۇرىلىمىنا كٸرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار تٷستٸ. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جاۋاپتى جەنە بەدەلدٸ مٷشەسٸ رەتٸندە بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە مۇنداي ۇسىنىستىڭ تٷسۋٸ قالىپتى دٷنيە. ەلٸمٸز قۇرىلىمعا مٷشە بولۋعا جەنە وسى بٸرلەستٸكتٸڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنا قاتىستى باسقا دا مەسەلەلەردٸ قاراۋدىڭ كٶپ ساتىلى پروتسەسٸن ەسكەرە وتىرىپ, قازٸر جەنە جاقىن بولاشاقتا بريكس-كە مٷشە بولۋعا ٶتٸنٸش بەرۋدەن قالىس قالادى», دەگەن بەرٸك ۋەلي قازاقستاننىڭ كازٸرگە ۇيىمعا مٷشە بولۋعا اسىقپايتىندىعىن ايتىپ ٶتتٸ.

فوتو: قانات قاھارۇلى, ساراپشى

ساراپشىدان:

مٷشە ەلدەردٸڭ ماقساتى ساياسي ەرٸپتەستٸك ەمەس

بريكس سامميتٸ ٶتكەن جىلعى وڭتٷستٸك افريكا سامميتٸندە العاش رەت كەڭەيٸپ, ساۋد ارابيياسى, يران, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ, مىسىر جەنە ەفيوپييا سىندى بەس «جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸمەن» (Global South) تولىقتى. كٶپتەگەن ساراپشىلار ۇيىمنىڭ كٷش-قۋاتى نىعايىپ كەلەدٸ ەسٸرەسە مۇنى «جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸ» دەپ باعا بەرگەن. الايدا بريكس ۇيىمى جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنە تولىقتاي ۋەكٸلدٸك ەتە المايدى. بۇل ۇيىم قاۋٸپسٸزدٸك اليانسى دا, ەكونوميكالىق اليانس تا ەمەس, حالىقارالىق جٷيەدە ونىڭ باتىسپەن بەسەكەگە تٷسە الاتىن كٷشكە اينالۋى قيىن. 
بريكس ۇيىمى العاش قۇرىلعاندا قىتاي, رەسەي, ٷندٸستان, برازيلييا ەلدەرٸ مٷشە بولدى. سول كەزدە اقش - رەسەي جەنە قىتاي - ٷندٸستان قارىم-قاتىناستارى سالىستىرمالى تٷردە بەيبٸت بولدى, سوندىقتان مٷشە ەلدەردٸڭ ۇيىم قۇرۋىنا ٸشكٸ نەمەسە سىرتقى كەدەرگٸلەر بولمادى. دەگەنمەن, كازٸرگٸ جاھاندىق ساياسات ٶزگەرٸپ جاتىر. اقش-تىڭ باسشىلىعىنداعى بٸرپولييارلىق جٷيەدەن اقش - قىتاي بەسەكەلەستٸگٸندەگٸ ەكٸپولييارلىق جٷيەگە اينالۋدا. مۇنى ەسٸرەسە تىنىق مۇحيتىندا ناقتى بايقاۋعا بولادى.

قىتاي اتالمىش ۇيىمدى قىتاي باستاماشىلىق ەتكەن جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ (Global South) بٸرٸگۋٸ جەنە باتىس ەلدەرٸنەن قۇرالعان جاھاندىق سولتٷستٸك (Global North) ەلدەرٸنٸڭ بەسەكەلەسٸ رەتٸندە كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. دەگەنمەن, قىتايدىڭ جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ ٶكٸلٸ رەتٸندەگٸ تۇلعاسىن دامۋ ٷستٸندەگٸ ەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ مويىنداي ما, جوق پا, ول ەلٸ بەلگٸسٸز.

كازٸرگٸ جاھاندىق ساياساتتا دامۋشى وڭتٷستٸك ەلدەرٸ قۋاتتى ەلدەرمەن قاتىناستا بالانىستى (كٷشتەر تەپەتەڭدٸگٸن) ساقتاعىسى كەلەدٸ. انىعىراق ايتار بولساق,  وڭتٷستٸك-شىعىس ازييادان افريكاعا, تاياۋ شىعىستان لاتىن امەريكاسىنا دەيٸن دامۋشى ەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ اقش - قىتاي اراسىندا تاڭداۋ جاساعىسى كەلمەيدٸ, ولار كٶبٸرەك ٶز مٷددەسٸن قورعاعىسى كەلەدٸ. ولاردىڭ ۇيىمعا قوسىلۋى قىتاي مەن رەسەيدٸڭ ستراتەگييالارىمەن كەلٸسۋ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ.  بٸز بۇنى ساۋد ارابيياسىنىڭ بريكس-كە جاڭا مٷشە رەتٸندە ٶز مەملەكەت باسشىسىن قازان سامميتٸنە قاتىسۋعا جٸبەرۋدەن باس تارتۋىنان كٶرە الامىز.
 

قىتاي مەن ٷندٸستان اراسىنداعى قايشىلىقتار مەن سەيكەس كەلمەيتٸن مٷددەلەر بۇرىننان بار جەنە ولار ۇزاق جىلدار بويى بريكس ۇيىمىندا اشىق جەنە كٶرٸنبەيتٸن تٷردە جالعاسىپ كەلەدٸ. سونداي-اق قىتاي مەن رەسەي اراسىندا ۇيىمنىڭ كٷن تەرتٸبٸ مەن ۇستانىمدارى بويىنشا كٸمنٸڭ كٶشباسشى ەكەنٸ انىق ەمەس جەنە مٷشە ەلدەر كٶبەيگەن سايىن ەلدەردٸڭ مٷددەلەرٸ مەن ۇستانىمدارى ەرتٷرلٸ بولعاندىقتان, ورتاق شەشٸم قابىلداۋ قيىنعا سوعۋدا.

ٶتكەن ايدا نيۋ-يوركتە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسى اياسىندا ٶتكەن بريكس ەلدەرٸنٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸنٸڭ كەزدەسۋٸ ورتاق مەلٸمدەمە جاساي المادى. سەبەبٸ, ٷندٸستان, برازيلييا جەنە وڭتٷستٸك افريكا ەلدەرٸنٸڭ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەلەرٸ تٸزٸمٸنە كٸرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ەگيپەت پەن ەفيوپييا قولداۋدان باس تارتتى. بۇل بريكس ۇيىمى قۇرىلعاننان بەرٸ بٸرٸنشٸ رەت سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸنٸڭ كەزدەسۋٸنەن كەيٸن بٸرلەسكەن مەلٸمدەمە جاساي الماۋ. بريكس ٶز مٷشەلٸگٸن كەڭەيتە الادى, بٸراق بۇل مٸندەتتٸ تٷردە بريكس-تٸڭ ىقپالى مەن كٷشٸ ارتادى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ.

ۇيىمنىڭ ينستيتۋتتارى كازٸرگە انىق ەمەس

ۇيىم قۇرىلعانان بەرٸ قامتيتىن تاقىرىپتارى كەڭ بولعانىمەن تۇراقتى ينستيتۋتتارى نەمەسە مٸندەتتٸ كەلٸسٸم شارتتارى جوق.  وسى ۋاقىتقا دەيٸن بريكس ۇيىمى رەسمي دەڭگەيدە مەمەلەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋٸ, قاۋٸپسٸزدٸك ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ جوعارى ٶكٸلدەردٸڭ كەزدەسۋٸ مەن سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸنٸڭ كەزدەسۋٸ سيياقتى مينيسترلەر كەزدەسۋلەرٸنٸڭ قولداۋىمەن «بريكس ىنتىماقتاستىق مەحانيزمٸ» رەتٸندە بەلگٸلٸ. الايدا, ۇيىمنىڭ ەزٸرگە ينستيتۋتىق قۇرلىمى بەلگٸسٸز, تەك مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسٸپ مەلٸمدەمە جاساۋى رەتٸندە عانا ەلەمگە تانىلدى.

ۇيىم فورماتى - ەرتٷرلٸ ەلدەردٸڭ ەرتٷرلٸ مٷددەلەرٸ مەن تالاپتارى ٷشٸن بٸر پلاتفورمادا تالقىلاۋ. ال اقش باسشىلىعىنداعى وداقتىق ستراتەگييا سوڭعى جىلدارى شاعىن كٶپجاقتى پلاتفورما تەندەنتسيياسىن كٶرسەتۋدە.

اقش ماڭايىنداعى ەلدەرمەن, ايماقتىق نەمەسە ٶڭٸرلٸك كٶپجاقتى ۇيىمداردى قۇرۋدا. مىسال رەتٸندە, امەريكا, جاپونييا, ٷندٸستان جەنە اۆسترالييا تٶرتجاقتى قاۋٸپسٸزدٸك ديالوگى (Quadrilateral Security Dialogue), انگلييا مەن اقش جەنە اۆسترالييا AUKUS قاۋٸپسٸزدٸك سەرٸكتەستٸگٸ, اقش پەن جاپونييا جەنە فيليپپين ٷشجاقتى ىنتىماقتاستىعى, اقش – جاپونييا جەنە وڭتٷستٸك كورەيا ٷشجاقتى سامميتٸ (US-Japan-ROK Trilateral Summit) جەنە ت.ب.  ۇيىمداردىڭ ٷلگٸسٸنەن كٶرەمٸز.
 

ۇيىمنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن وپەراتسييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن ايماقتىق ساياسي كەلٸسٸمدەرمەن ٶلشەيتٸن بولساق, بريكس ەلدەرٸنٸڭ ٷزدٸكسٸز كەڭەيۋٸ مٷددەلەردٸ ٷيلەستٸرۋگە جەنە ساياسي بٸرٸگۋگە قولجەتكٸزە المادى. مۇنى اقش-تىڭ شاعىن كٶپجاقتى ۇيىمدارىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ.

ەگەر بريكس-تىڭ ماقساتى قىتاي مەن رەسەيدٸڭ ەلەمدٸك ساياساتتا جالعىز ەمەس ىنتىماقتاسۋعا دايىن دامۋشى ەلدەردٸڭ ەلٸ دە كٶپ ەكەنٸن كٶرسەتۋ بولسا, ونىڭ كازٸرگٸ بٸر پلاتفرمالىق دامۋ ٷلگٸسٸ اقىلعا قونىمدى. بٸراق بۇل ۇيىم كەلەشەكتە جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸ بولا المايدى.

قورتىندىلاي ايتساق, كازٸرگٸ جاھاندىق ساياسي جاعدايدا ەلٸمٸز ۇلتتىق مٷددەنٸ بٸرٸنشٸ ورىنعا قويىپ, ەرقانداي ۇيىمعا مٷشە بولعاندا ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ, ويلانىپ-تولعانۋدى قاجەت ەتەدٸ.