Dúbirge qosylmaityn edik. Daǵdymyzda joq. Ómiri ujymdyq ashyq hatqa ziialy qaýym qatarynda qol qoimappyz. Aitqymyz kelgendi bireýge jazǵyzbai, ózimiz jetkize alatyndyqtan. Sebebi – qalam qolda, jýrnalispiz.
«Qoltyraýyn» sózine qaýip tóngende sonaý sekseninshi jyldary eki gazette osylai jazǵanymyzdy aityp, qorǵap qaldyq. Latyn jazýynyń bastapqy nusqasynda «á» men «ó» syndy haripter eki tańbany qosyp jazý arqyly belgilengende qarsy maqalamyz gazetke shyqty. «Baian sulý» degen serial jalǵyz dastandy ǵana emes, búkil ulttyq bolmysymyzdy mansuq etkende eshbir ashyq hatqa qol qoimai, jeke-dara pikirimizdi bildirdik.
Endi qoǵamda komsomoldyń 100 jyldyǵy tóńireginde daý týyndaǵanda miyǵymyzdan kúlip qoiǵanbyz. Biraz jáitti sezsek te bastapqyda úndemedik. Ataqty jazýshy Muhtar Maǵaýin «Kesik bas – tiri tulyp» hikaiasynda aldymen bul oqiǵanyń ózine qatysy joq dep oilap, sońynan tikelei qatysy baryn, óziniń jan-júikesi arqyly ótetinin sezingenin jazady. Biz de birtindep sondai kúige tústik.
Aldymen Almaty men Semeidegi jiynnyń fotosyn kórdik. Baiaǵyda umyt bolǵan komsomol belgisiniń ústine «Rýhani jańǵyrý» tańbasyn qoiǵanyna tańdandyq. Sosyn beiresmi kózderden, iaǵni áleýmettik jelide «komsomoldyń toiy «Rýhani jańǵyrý» sharalarynyń tizimine kiripti» degendi oqydyq. Nanbadyq. Nanbaimyz da.
Biz Memleket basshysynyń bul maqalasymen bir kisidei tanyspyz. Onda komsomol turmaq, onyń kókesi kommýniske mynadai dál baǵa berilgen: «Ókinishke qarai, tarihta tutas ulttardyń eshqashan oryndalmaityn eles ideologiialarǵa shyrmalyp, aqyry sý túbine ketkeni týraly mysaldar az emes. Ótken ǵasyrdyń basty úsh ideologiiasy – kommýnizm, fashizm jáne liberalizm bizdiń kóz aldymyzda kúiredi. Búginde radikaldy ideologiialar ǵasyry kelmeske ketti.» Elbasymyz «kúiredi» dep tur. Jáne «radikaldy», iaǵni asyra silteitin baǵyt ekenin tap basyp baǵalaǵan. Al sol kommýnizm ideologiiasyn kezinde tý etip kóterip júrgenniń biri komsomol uiymy emes pe edi?
Toqtai turyńyz, tý degennen shyǵady, Memleket basshysy atap ótkendei, kúiregen úsh ideologiianyń biriniń qyzyl týyn Almatydaǵy Opera jáne balet teatryndaǵy jiynda bizdiń áskerdiń qolyna ustatqany úshin bireý jaýap berer me eken? Qazaqstannyń, onyń armiiasynyń merekesine qatysy joq orai basqosýlarda memlekettik rámizge jatpaityn tý kótergen soldat shyǵara bersek, onda Otan qorǵaýshylarda qadyr-qasiet qala ma?
Bul komsomoldyń tarihynan habardar adambyz. Respýblikalyq uiymynyń Ortalyq Komitetiniń organy bolǵan «Leninshil jas» gazetinde kóp jyl qyzmet ettik. Anaý jiynda júrgenniń birazyn sol kezden tanimyz.
Alǵashqy sezi 1918 jyly qazan aiynyń 29-y kúni nebári 176 adamnyń qatysýymen ótkende, arasynda bir de bir qazaq bolmaǵan. 1991 jyldyń kúzinde eń sońǵy HHII sezinde «BLKJO-nyń saiasi róli sarqyldy dep sanalsyn» degen qaýly qabyldap, ózin-ózi taratty. Sosyn bir jyl dúnie-múlkin bóliske salǵanda komissiianyń tóraǵasy bolyp Batys Qazaqstannyń týmasy Ia. Chýdrov júrdi. Úsh jyldai buryn Iahiiamen kezdeskende sol kezdiń oqiǵalaryn suraǵanbyz. Ol – basqa taqyryp.
Sonymen komsomol ótken ǵasyrda paida boldy jáne joǵaldy. Bul dáýir Memleket basshysynyń «BOLAShAQQA BAǴDAR: RÝHANI JAŃǴYRÝ» atty maqalasynda qalai sipattalady, soǵan kóz júgirtelik: «Ótken HH ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy.
Birinshiden, ulttyq damýdyń yqylym zamannan jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán joly birjola kúiretilip, qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi eriksiz tańyldy.
Ekinshiden, ultymyzǵa adam aitqysyz demografiialyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jazylmai keledi.
Úshinshiden, qazaqtyń tili men mádenieti qurdymǵa kete jazdady.
Tórtinshiden, elimizdiń kóptegen óńirleri ekologiialyq apat aimaqtaryna ainaldy».
Osyndai bizge jat qoǵamdyq qurylymdy eńgizgenniń ortasynda eń belsendisi komsomol bolǵan joq pa? Mysal kóp. Úilenip jatqandardy kóptiń, onyń ishinde ata-anasynyń aldynda súiistirý. Nemese Sáken Júnisovtyń «Japandaǵy jalǵyz úi» romanynan mysal keltireiik: «-Al, káne, osy úidiń mal-basynyń amandyǵy úshin tartyp jibereiik!- Manadan beri ózine serik taba almai eki beti narttai qyzaryp jalǵyz iship otyrǵan Kleimanov qyrly stakandy Dikanyń qolyna ustata berdi». Úzindi túsinikti shyǵar.
Aitpaqshy, osy romany Qazaqstan Lenin komsomoly syilyǵyna usynylǵanmen, Sáken Júnisovke ol marapat buiyrmaǵan. «Jaǵymsyz keiipkeri jaǵymdy keiipkerden kúshti somdalapty» degen syltaýmen. Qairan qalamger ulttyq rýhty tosynnan paida bolǵan jat ideologiiadan biik qoiypty. Komsomol syilyǵyn almaǵany ókinishti emes, halqynyń kádesine jaraityn týyndy qaldyrǵany qýanyshty.
Sonymen bizdiń topshylaýymyzsha, 1991 jyly ózin-ózi tarqatqan VLKSM-nyń (ony gazette BLKJO dep jazatynbyz) 100 jyldyǵy – táýelsiz Qazaqstan úshin atap ótýge tatymaityn data. Jastyǵyn qimaǵandar, bir kezdegi komsomoldyq dostyǵyn saqtaǵandar bolsa qalanyń qaq ortasyndaǵy teatrda baiandama jasamai, sarbazdarǵa qyzyl tý kótertpei, ońashada qansha toilasa da erikti edi.
Joq, teatrdaǵy jiynǵa qanaǵattanbasa kerek, týra 29 qazanda parlamentte ony «mereke» deýshiler jáne «áriptesterin» quttyqtaýshylar týraly kelesi aqparatty oqydyq, sosyn beinejazbadan kózben kórip, qulaqpen estidik. Dál osy oqiǵa aqyry qolǵa qalam alǵyzdy.
Ras, Prezidenttiń maqalasynda jazylǵandai, «qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi eriksiz tańylǵanyn» aityp, bul kúndi mereke deýge qarsy shyqqan bir azamat Májilis depýtattary arasynan tabylypty. Táýbe. Azat Perýashev: «Biz táýelsiz Qazaqstanda ómir súremiz. Kúntizbemizde mundai mereke joq. Eger áldekimge bul jeke mereke bolsa, onda bir-birin resmi jinalysta emes, ońasha jerde quttyqtasyn» dep jelpingen áriptesterin toitaryp tastapty.
Negizi osy toqeter sózdi basqa depýtat aitqan shyǵar dep topshylaǵanbyz. Perýashev bolsa Reseidiń eń óndiristi, komsomoly kóp qalasynda oqyǵan edi. Ári kezinde Qazaqstan LKSM Ortalyq Komitetiniń marapatyn alǵan. Al biz birdeńe der dep kútken depýtat jas kezinen Muhtar Maǵaýin arhivter men kitaphanalardyń qoimalarynan tapqan jyraýlardyń jalyndy jyrlaryn maqamdaýmen tanylǵan. Qisyn boiynsha sol sýyrylyp shyǵyp, komsomol kúnimen quttyqtaýshylarǵa toqtaý salýy tiis edi. Joq.
Álgi Muhtar Maǵaýinniń «Kókbalaq» atty shaǵyn romany bar. Toqsaba kúishi ómirden óter ýaqyty jaqyndaǵanyn sezgende ózi biletin kúilerdi bireýge úiretip ketpek. Tańdaý eki nemeresiniń arasynda dombyraǵa úiir, kózge túskish, elgezegine túsedi. Bar kúidi oǵan kúni-túni tartyp beredi. Anaý qaitalaýǵa tyrysady. Biraq kókeige qonbaidy. Sóitip qart kúishi túńilip jatqanda eleýsiz ekinshi nemeresi Náriktiń atasy bir ret tartqan kúidi yńyldap otyrǵanyn kórip onsyz da qymbat ýaqytty tekke jibergenin sezedi. Endi dereý Nárikke úiretedi. Biz de osy Toqsaba shaldyń kebin bastan keshkendeimiz. Túsingenge.
Ne kerek komsomoldyń toiyn toilaý qoǵamdy taǵy qaq jardy. Erteńgi kúnnen úmiti barlar keshegige emeksigisi kelmeitinin ashyq baiqatty. Bul top el turǵyndarynyń jasy elýge jetpegen úlken bóligin quraidy. Sosyn baspasóz betinde, áleýmettik jelide komsomol toiyna qatysty aiaýsyz syn aityp otyrǵandar negizinen qazaq tildi ekenin baiqadyq. Ótkir pikirden habarsyz depýtattar arandap qalǵany anyq. Oilanatyn másele. Olar úshin.
Aqyr aiaǵynda maqalanyń basyna, taqyrybyna oralaiyq. Bala kezimizde aýylda anamyz airan uitatyn. Sondai tátti, til úiiretin. Negizgi sýsynymyz – sol. Kúni boiy úige ainalyp soǵyp, sony ishemiz. Eger airan shildeniń ystyǵynda birneshe kún turyp qalsa, bojyp ketetin. Kóbigi shyrtyldap, ashyǵan iisi jer-kókti alyp, betine shybyn qonyp, ishýge jaramsyz bolatyn. Endi ony irkitke qosyp qainatpasa kádege jaramaityn. Komsomoldyń 100 jyldyǵyn mereke degenderdiń oi-nieti sol bojyǵandy eske salady.
Qainar Oljai
Astana.
2018 jylǵy qazannyń 30-y.
