Kolýmb tárizdi uly geografiialyq ashý jasamaǵanmen, óz sanamdy dúr silkindirgen bul izdenis bylai bastalǵan. El-jer kórsem degen qalaýym oryndalyp, “Amerikandyq arman” jeteginde muhit asyp, Qurama shtattarda saiahattap júrgen kezim bolatyn. Bir kúni dosymnyń usynysymen “Tabiǵat shtaty” atalatyn Arkanzas pen Missýri shtattarynda sala qulash bop aǵyp jatqan Norfork ózenin boilai qaiyqpen júzip, jaiqalǵan jasyl álemmen syrlasyp kelýge bel býdyq. Jaǵalaýǵa kelsek tizilip jatqan aǵash qaiyqtardyń jieginde “kayak” degen jazý tur eken. Amerikandyq dosymnan “Aǵylshyn tilinde osyndai sóz bar ma edi” dep suradym. Sóitsek ol jergilikti aborigender, iaǵni amerikandyq úndister tilinen aǵylshynǵa engen kirme sóz eken...
Amerikandyq úndister – Ońtústik jáne Soltústik Amerika qurlyǵyndaǵy baiyrǵy halyqtardyń jalpy ataýy. Amerikany eń alǵash osy úndister meken etken. Birneshe saǵattyq beldeýler bólip jatqanmen, amerikandyq úndister men Eýraziia túrikteriniń arasynda bailanys bary halyq ómiriniń san qily salalaryn zertteý arqyly dáleldenip otyr.
Soltústik jáne Ońtústik Amerikanyń baiyrǵy turǵyndary Ortalyq Aziiadan Bering buǵazy arqyly Amerika qurlyǵyna ótken halyqtyń urpaǵy degen tujyrym paida bolǵan kezde jan-jaqty saraptaý jumystary júrgen.
Ekinshi másele, týystas halyqtardyń mádenieti uqsas bolmaýy múmkin emes. Halyqtar turmysynyń mádenietin zertteý nátijesinde túrikter men amerikandyq úndisterdiń toqyma ónerinde oiý-órnekteri, olardyń tústeri, maǵynalyq erekshelikteri uqsastyǵynan ózge toqý mánisiniń ózinde de birkelkilik baiqalady.
Materialdyq mádeniettegi uqsastyqtar kúndelikti turmysta qoldanǵan zattardyń bezendirilýinen de baiqalady. Qos halyqtyń da turmystyq zattarynda jii kezdesetin til pishindi órnektiń alatyn orny erekshe. Sonymen qatar, úshburyshty órnek, qasietti sanmen tyǵyz bailanysty úsh (úsh – túrikterde; osh – maiia tilinde) álemmen astasady: onyń joǵarǵysy – aspan, ortańǵysy – jer jáne tómengisi – jer asty. Taǵy bir mańyzdy málimet túrki tildesterde de, úndisterde de tumar retinde úshburysh qoldanylýy. Bul halyqtardyń júnnen basyp jasalǵan, kiiz ónimderinde kiik pen buǵy beinesi, olardyń múiizderiniń sýretteri kóp kezdesedi. Sebebi, ekeýiniń mádenietinde kiik mahabbat pen náziktik simvoly bolsa, buǵy tózimdilik simvoly. Kókti táńir tutqan halyqtardyń toqyma ónerinde qustardyń da orny erekshe. Turmystyq zattarda kezdesetin sadaq beinesi olardyń senimderi boiynsha qos halyqty da jamandyqtan qorǵaǵan jáne densaýlyǵy myqty urpaq ákelýge septigin tigizgen. Eń bastysy, bul halyqtardyń taipalyq jalaýlarynda qasietti Kók Bóriniń keskini beinelengen.
Birneshe myńjyldyq boiy túrli qurlyqta ómir súrse de, olardyń tilderi tarih boiy jeke damyp, jetilgenine qaramastan, áli kúnge deiin amerikandyq úndister men túrki halqy tilderinde bir maǵyna berip, birdei dybystalatyn sózderdi kezdestirý qiyn emes. Bul "lingvistikalyq artifaktiler" osy halyqtar Aziiada birge meken etken kezde qoldanǵan degen tujyrymǵa keltiredi.
Mysaly, kez-kelgen tilde sábi alǵash jetilip, ósken kezde aitatyn alǵashqy sózderi – "ata" jáne "ana". Bul sózder árbir adamnyń ómirinde jii kezdesetini sonshalyq, olardy umytý múmkin emes. Talai ǵasyrlar ótse de, san jyldar halyq ómirinde óz izin qaldyrsa da, bul sózder urpaqtan urpaqqa ózgerissiz jetkizilip otyrady. Tipti, halyqtar eki bólinip, olardy san túrli tarihi oqiǵalar men myńdaǵan shaqyrymdar ajyratyp tursa da, osy eki sóz bul halyqtardyń ana tili bolatyn tildegi alǵashqy tildik qalypta qalatyny haq. Tilder ózara bólek damyp, keibir qurylymdyq ózgeristerge ushyrasa da, bir ǵana nárse ózgerissiz qalady, ol osy eki sóz. Kóptegen úndister taipalarynda "ata" jáne "ana" sózderi dál osy kúiinde saqtalǵan eken.
Bul sózdikterge kóz júgirtip shyqqannyń ózinde kóptegen túrki tiline uqsas sózderdi baiqaýǵa bolady:
Icu (Echý)— ishý
Kuwa (Kýa, kýý) — qýý
Capo, capoho (Kapý, kepe) —qaqpa
Yuta (Iota, iotý) — jutý
Wata (Ýata) — ýatý
Kan (Kann) — qan
Mi (Min) — men
Bagana (Baganalaý) — baǵanalaý
Baha (Baba, babai) — baba
Ik, ic (Ike) — eki
Ýaqyt ótse de, ózgeriske ushyraýy qiyn mynadai negizgi sózderden basqa da, adam ómirine qajetti, kúndelikti tirshilikte qoldanyp, onsyz ómirdi elestetý qiyn keibir zattardyń nemese bolmystardyń ataýlaryn da ózderimen ala ketýi múmkin. Mysaly: kún, ai, juldyz, qudai, taý, ózen, quraldar jáne t.b. Bul ataýlar da lingvistikalyq artifaktiler bola alady.
Joǵaryda kórsetilgen genetikalyq, mádeni-turmystyq jáne tildik biregei uqsastyqtarǵa súiene otyryp, bul qos taipanyń shyntýaitqa kelgende Kók Bóriniń qos urpaǵy ekenine kóz jetkizemiz.
