كولۋمب تەرٸزدٸ ۇلى گەوگرافييالىق اشۋ جاساماعانمەن, ٶز سانامدى دٷر سٸلكٸندٸرگەن بۇل ٸزدەنٸس بىلاي باستالعان. ەل-جەر كٶرسەم دەگەن قالاۋىم ورىندالىپ, “امەريكاندىق ارمان” جەتەگٸندە مۇحيت اسىپ, قۇراما شتاتتاردا ساياحاتتاپ جٷرگەن كەزٸم بولاتىن. بٸر كٷنٸ دوسىمنىڭ ۇسىنىسىمەن “تابيعات شتاتى” اتالاتىن اركانزاس پەن ميسسۋري شتاتتارىندا سالا قۇلاش بوپ اعىپ جاتقان نورفورك ٶزەنٸن بويلاي قايىقپەن جٷزٸپ, جايقالعان جاسىل ەلەممەن سىرلاسىپ كەلۋگە بەل بۋدىق. جاعالاۋعا كەلسەك تٸزٸلٸپ جاتقان اعاش قايىقتاردىڭ جيەگٸندە “kayak” دەگەن جازۋ تۇر ەكەن. امەريكاندىق دوسىمنان “اعىلشىن تٸلٸندە وسىنداي سٶز بار ما ەدٸ” دەپ سۇرادىم. سٶيتسەك ول جەرگٸلٸكتٸ ابوريگەندەر, ياعني امەريكاندىق ٷندٸستەر تٸلٸنەن اعىلشىنعا ەنگەن كٸرمە سٶز ەكەن...
امەريكاندىق ٷندٸستەر – وڭتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك امەريكا قۇرلىعىنداعى بايىرعى حالىقتاردىڭ جالپى اتاۋى. امەريكانى ەڭ العاش وسى ٷندٸستەر مەكەن ەتكەن. بٸرنەشە ساعاتتىق بەلدەۋلەر بٶلٸپ جاتقانمەن, امەريكاندىق ٷندٸستەر مەن ەۋرازييا تٷرٸكتەرٸنٸڭ اراسىندا بايلانىس بارى حالىق ٶمٸرٸنٸڭ سان قيلى سالالارىن زەرتتەۋ ارقىلى دەلەلدەنٸپ وتىر.
سولتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك امەريكانىڭ بايىرعى تۇرعىندارى ورتالىق ازييادان بەرينگ بۇعازى ارقىلى امەريكا قۇرلىعىنا ٶتكەن حالىقتىڭ ۇرپاعى دەگەن تۇجىرىم پايدا بولعان كەزدە جان-جاقتى ساراپتاۋ جۇمىستارى جٷرگەن.
ەكٸنشٸ مەسەلە, تۋىستاس حالىقتاردىڭ مەدەنيەتٸ ۇقساس بولماۋى مٷمكٸن ەمەس. حالىقتار تۇرمىسىنىڭ مەدەنيەتٸن زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە تٷرٸكتەر مەن امەريكاندىق ٷندٸستەردٸڭ توقىما ٶنەرٸندە ويۋ-ٶرنەكتەرٸ, ولاردىڭ تٷستەرٸ, ماعىنالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ ۇقساستىعىنان ٶزگە توقۋ مەنٸسٸنٸڭ ٶزٸندە دە بٸركەلكٸلٸك بايقالادى.
ماتەريالدىق مەدەنيەتتەگٸ ۇقساستىقتار كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا قولدانعان زاتتاردىڭ بەزەندٸرٸلۋٸنەن دە بايقالادى. قوس حالىقتىڭ دا تۇرمىستىق زاتتارىندا جيٸ كەزدەسەتٸن تٸل پٸشٸندٸ ٶرنەكتٸڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. سونىمەن قاتار, ٷشبۇرىشتى ٶرنەك, قاسيەتتٸ سانمەن تىعىز بايلانىستى ٷش (ٷش – تٷرٸكتەردە; وش – ماييا تٸلٸندە) ەلەممەن استاسادى: ونىڭ جوعارعىسى – اسپان, ورتاڭعىسى – جەر جەنە تٶمەنگٸسٸ – جەر استى. تاعى بٸر ماڭىزدى مەلٸمەت تٷركٸ تٸلدەستەردە دە, ٷندٸستەردە دە تۇمار رەتٸندە ٷشبۇرىش قولدانىلۋى. بۇل حالىقتاردىڭ جٷننەن باسىپ جاسالعان, كيٸز ٶنٸمدەرٸندە كيٸك پەن بۇعى بەينەسٸ, ولاردىڭ مٷيٸزدەرٸنٸڭ سۋرەتتەرٸ كٶپ كەزدەسەدٸ. سەبەبٸ, ەكەۋٸنٸڭ مەدەنيەتٸندە كيٸك ماحاببات پەن نەزٸكتٸك سيمۆولى بولسا, بۇعى تٶزٸمدٸلٸك سيمۆولى. كٶكتٸ تەڭٸر تۇتقان حالىقتاردىڭ توقىما ٶنەرٸندە قۇستاردىڭ دا ورنى ەرەكشە. تۇرمىستىق زاتتاردا كەزدەسەتٸن ساداق بەينەسٸ ولاردىڭ سەنٸمدەرٸ بويىنشا قوس حالىقتى دا جاماندىقتان قورعاعان جەنە دەنساۋلىعى مىقتى ۇرپاق ەكەلۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزگەن. ەڭ باستىسى, بۇل حالىقتاردىڭ تايپالىق جالاۋلارىندا قاسيەتتٸ كٶك بٶرٸنٸڭ كەسكٸنٸ بەينەلەنگەن.
بٸرنەشە مىڭجىلدىق بويى تٷرلٸ قۇرلىقتا ٶمٸر سٷرسە دە, ولاردىڭ تٸلدەرٸ تاريح بويى جەكە دامىپ, جەتٸلگەنٸنە قاراماستان, ەلٸ كٷنگە دەيٸن امەريكاندىق ٷندٸستەر مەن تٷركٸ حالقى تٸلدەرٸندە بٸر ماعىنا بەرٸپ, بٸردەي دىبىستالاتىن سٶزدەردٸ كەزدەستٸرۋ قيىن ەمەس. بۇل "لينگۆيستيكالىق ارتيفاكتٸلەر" وسى حالىقتار ازييادا بٸرگە مەكەن ەتكەن كەزدە قولدانعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلتٸرەدٸ.
مىسالى, كەز-كەلگەن تٸلدە سەبي العاش جەتٸلٸپ, ٶسكەن كەزدە ايتاتىن العاشقى سٶزدەرٸ – "اتا" جەنە "انا". بۇل سٶزدەر ەربٸر ادامنىڭ ٶمٸرٸندە جيٸ كەزدەسەتٸنٸ سونشالىق, ولاردى ۇمىتۋ مٷمكٸن ەمەس. تالاي عاسىرلار ٶتسە دە, سان جىلدار حالىق ٶمٸرٸندە ٶز ٸزٸن قالدىرسا دا, بۇل سٶزدەر ۇرپاقتان ۇرپاققا ٶزگەرٸسسٸز جەتكٸزٸلٸپ وتىرادى. تٸپتٸ, حالىقتار ەكٸ بٶلٸنٸپ, ولاردى سان تٷرلٸ تاريحي وقيعالار مەن مىڭداعان شاقىرىمدار اجىراتىپ تۇرسا دا, وسى ەكٸ سٶز بۇل حالىقتاردىڭ انا تٸلٸ بولاتىن تٸلدەگٸ العاشقى تٸلدٸك قالىپتا قالاتىنى حاق. تٸلدەر ٶزارا بٶلەك دامىپ, كەيبٸر قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراسا دا, بٸر عانا نەرسە ٶزگەرٸسسٸز قالادى, ول وسى ەكٸ سٶز. كٶپتەگەن ٷندٸستەر تايپالارىندا "اتا" جەنە "انا" سٶزدەرٸ دەل وسى كٷيٸندە ساقتالعان ەكەن.
بۇل سٶزدٸكتەرگە كٶز جٷگٸرتٸپ شىققاننىڭ ٶزٸندە كٶپتەگەن تٷركٸ تٸلٸنە ۇقساس سٶزدەردٸ بايقاۋعا بولادى:
Icu (ەچۋ)— ٸشۋ
Kuwa (كۋا, كۋۋ) — قۋۋ
Capo, capoho (كاپۋ, كەپە) —قاقپا
Yuta (يوتا, يوتۋ) — جۇتۋ
Wata (ۋاتا) — ۋاتۋ
كاn (كانن) — قان
Mi (مين) — مەن
Bagana (باگانالاۋ) — باعانالاۋ
Baha (بابا, باباي) — بابا
Ik, ic (يكە) — ەكٸ
ۋاقىت ٶتسە دە, ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋى قيىن مىناداي نەگٸزگٸ سٶزدەردەن باسقا دا, ادام ٶمٸرٸنە قاجەتتٸ, كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتە قولدانىپ, ونسىز ٶمٸردٸ ەلەستەتۋ قيىن كەيبٸر زاتتاردىڭ نەمەسە بولمىستاردىڭ اتاۋلارىن دا ٶزدەرٸمەن الا كەتۋٸ مٷمكٸن. مىسالى: كٷن, اي, جۇلدىز, قۇداي, تاۋ, ٶزەن, قۇرالدار جەنە ت.ب. بۇل اتاۋلار دا لينگۆيستيكالىق ارتيفاكتٸلەر بولا الادى.
جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن گەنەتيكالىق, مەدەني-تۇرمىستىق جەنە تٸلدٸك بٸرەگەي ۇقساستىقتارعا سٷيەنە وتىرىپ, بۇل قوس تايپانىڭ شىنتۋايتقا كەلگەندە كٶك بٶرٸنٸڭ قوس ۇرپاعى ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزەمٸز.
