Foto: egemen.kz
Saiasatker, qoǵam qairatkeri Bórihan Nurmuǵamedov áleýmettik jelidegi paraqshasynda ózekti taqyrypqa qatysty pikirin jariialady. Ol oqyrmandy emotsiialyq reaktsiiadan góri salmaqty talqylaýǵa shaqyryp, máseleniń mánine úńilýdi usynady, dep habarlaidy Ult.kz.
Bórihan Nurmuǵamedov jazbasynda:
"Jańa Konstitýtsiia jobasy tóńiregindegi qoǵamdyq pikirtalas óristegen saiyn, synnyń edáýir bóligi naqty normalardy taldaýǵa emes, ózgeristerdiń ózine aldyn ala qalyptasqan kózqarasqa negizdeletini baiqalady. Konstitýtsiia quqyqtyq tetikter júiesi retinde emes, saiasi simvol retinde qabyldanyp, oǵan kúdik, alańdaýshylyq pen ótken tájiribe proektsiialanady. Sonyń saldarynan talqylaý institýtsionaldyq logikany saralaýdan yqtimal nietterdi túsindirýge aýysyp, qujattyń máni onyń mátinimen emes, synshylardyń kútilimderimen aiqyndala bastaidy.
Mundai synnyń basty máselesi – taldaýdyń boljammen almastyrylýy. Negizgi suraqqa — jańa institýttar naqty qalai jumys isteidi — jaýap izdeýdiń ornyna, qoǵamǵa kóbine bul ózgeristerdiń «neni bildirýi múmkin» ekeni talqylanady. Al memlekettik júie joramaldar keńistiginde emes, naqty belgilengen ókilettikter, rásimder men jaýapkershilik aiasynda ómir súredi. Konstitýtsiiany dál osy ólshemder boiynsha baǵalaý qajet: ol qandai institýttar qurady, olardyń arasyndaǵy fýnktsiialardy qalai bóledi jáne ózara tepe-teńdik tetikterin qalai qarastyrady.
Keń taralǵan tásilderdiń biri – naqty quqyqtyq normalardy taldamai-aq, reformaǵa jasyryn niet telý. Kez kelgen ózgeris avtomatty túrde yqtimal qaýip retinde túsindiriledi, biraq bul qaýiptiń qandai naqty quqyqtyq mehanizm arqyly júzege asýy múmkin ekeni túsindirilmeidi. Nátijesinde jalpy qaýip sezimi qalyptasady, alaida institýtsionaldyq dáleldeme bolmaidy. Bul emotsiialyq fon týdyrǵanymen, reformanyń shynaiy mazmunyn túsinýge múmkindik bermeidi.
Tipti syn akademiialyq sipat alǵan jaǵdaida da osy logika jii saqtalady. Aldymen ózgeristerdiń saiasi máni týraly jalpy tujyrym jasalyp, keiin Konstitýtsiianyń jekelegen erejeleri sol aldyn ala qabyldanǵan qorytyndyny rastaý quraly retinde qarastyrylady. Mundai jaǵdaida taldaý tanym quraly bolýdan qalyp, aldyn ala tańdalǵan ustanymdy negizdeý tásiline ainalady. Bul kózqaras obektivti baǵalaý múmkindigin shekteidi, óitkeni nazar mehanizmderge emes, interpretatsiialarǵa aýady.
Sondai-aq keibir synshylardyń qoǵamdyq minez-qulqyna da nazar aýdarǵan jón. Eń ótkir pikirlerdiń bir bóligi mátinmen institýtsionaldyq deńgeide jumys istemegen jáne balama sheshimder usynbaǵan adamdardan shyǵady. Olardyń ustanymy kóbine joqqa shyǵarýǵa negizdelip, ózge model usynýmen tolyqtyrylmaidy. Bul syn jaýapkershilikpen ushtaspaityn jáne konstrýktivti dialogqa yqpal etpeitin jaǵdai qalyptastyrady.
Paradoks mynada: búgingi qarsy taraptyń edáýir bóligi buǵan deiin reformalar men memlekettik júieni jańartýdyń qajettigin qoldaǵan. Alaida ózgerister naqty mazmunǵa ie bolǵan sátte, qoldaý skeptitsizmge aýysqan. Bul reformalar ideiasyn qoldaý men naqty institýtsionaldyq ózgeristerdi qabyldaýǵa daiyn bolý arasyndaǵy mańyzdy aiyrmashylyqty kórsetedi. Jalpylama jańarý úndeýleri jaýapkershilik júktemeidi, al naqty jobany baǵalaý onyń mazmunyn tereń taldaýdy talap etedi.
Kóp jaǵdaida mundai reaktsiia jańa institýtsionaldyq arhitektýrany ótken tájiribe prizmasy arqyly baǵalaýmen túsindiriledi. Burynǵy qabyldaý modelderi avtomatty túrde jańa mehanizmderge kóshirilip, olardyń logikasyn obektivti túsinýdi qiyndatady. Al shyn máninde, Konstitýtsiia – ózgermeitindiktiń simvoly emes, memleketti ózgerip otyrǵan jaǵdailarǵa beiimdeitin qural. Onyń mindeti – júieniń jańa áleýmettik-saiasi shyndyqtar jaǵdaiyndaǵy turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, ótkenniń qurylymdaryn qaitalaý emes.
Árine, synnyń ózi qoǵamdyq damýdyń qajetti elementi. Alaida onyń qundylyǵy dálel sapasymen ólshenedi. Konstrýktivti syn naqty normalardy, olardyń ózara bailanysyn jáne yqtimal saldaryn taldaýǵa súienedi. Ol institýtsionaldyq modeldi naqtylaýǵa jáne jetildirýge yqpal etedi. Al emotsiiaǵa, boljamǵa jáne jalpylama paiymdaýǵa negizdelgen syn reformanyń mazmunyn túsinýge kómektespei, qoǵamdyq qabyldaýdaǵy belgisizdikti kúsheitedi.
Búgin qoǵam úshin emotsiialyq polemikadan mazmundy institýtsionaldyq áńgimege kóshý asa mańyzdy. Konstitýtsiia — senimniń nemese saiasi qorqynyshtyń nysany emes, memlekettik bilikti uiymdastyrýdyń irgeli tetigi. Ony institýttar qurylymyn qanshalyqty júieli jáne tiimdi aiqyndaityny, jaýapkershilikti qalai bóletini jáne basqarý turaqtylyǵyn qalai qamtamasyz etetini turǵysynan baǵalaý qajet. Tek osyndai tásil ǵana konstitýtsiialyq reformanyń mańyzyn jáne onyń memlekettiń ári qaraiǵy damýyndaǵy rólin obektivti túsinýge múmkindik beredi", deidi.
