فوتو: egemen.kz
ساياساتكەر, قوعام قايراتكەرٸ بٶرٸحان نۇرمۇعامەدوۆ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا ٶزەكتٸ تاقىرىپقا قاتىستى پٸكٸرٸن جارييالادى. ول وقىرماندى ەموتسييالىق رەاكتسييادان گٶرٸ سالماقتى تالقىلاۋعا شاقىرىپ, مەسەلەنٸڭ مەنٸنە ٷڭٸلۋدٸ ۇسىنادى, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
بٶرٸحان نۇرمۇعامەدوۆ جازباسىندا:
"جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسى تٶڭٸرەگٸندەگٸ قوعامدىق پٸكٸرتالاس ٶرٸستەگەن سايىن, سىننىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ ناقتى نورمالاردى تالداۋعا ەمەس, ٶزگەرٸستەردٸڭ ٶزٸنە الدىن الا قالىپتاسقان كٶزقاراسقا نەگٸزدەلەتٸنٸ بايقالادى. كونستيتۋتسييا قۇقىقتىق تەتٸكتەر جٷيەسٸ رەتٸندە ەمەس, ساياسي سيمۆول رەتٸندە قابىلدانىپ, وعان كٷدٸك, الاڭداۋشىلىق پەن ٶتكەن تەجٸريبە پروەكتسييالانادى. سونىڭ سالدارىنان تالقىلاۋ ينستيتۋتسيونالدىق لوگيكانى سارالاۋدان ىقتيمال نيەتتەردٸ تٷسٸندٸرۋگە اۋىسىپ, قۇجاتتىڭ مەنٸ ونىڭ مەتٸنٸمەن ەمەس, سىنشىلاردىڭ كٷتٸلٸمدەرٸمەن ايقىندالا باستايدى.
مۇنداي سىننىڭ باستى مەسەلەسٸ – تالداۋدىڭ بولجاممەن الماستىرىلۋى. نەگٸزگٸ سۇراققا — جاڭا ينستيتۋتتار ناقتى قالاي جۇمىس ٸستەيدٸ — جاۋاپ ٸزدەۋدٸڭ ورنىنا, قوعامعا كٶبٸنە بۇل ٶزگەرٸستەردٸڭ «نەنٸ بٸلدٸرۋٸ مٷمكٸن» ەكەنٸ تالقىلانادى. ال مەملەكەتتٸك جٷيە جورامالدار كەڭٸستٸگٸندە ەمەس, ناقتى بەلگٸلەنگەن ٶكٸلەتتٸكتەر, رەسٸمدەر مەن جاۋاپكەرشٸلٸك اياسىندا ٶمٸر سٷرەدٸ. كونستيتۋتسييانى دەل وسى ٶلشەمدەر بويىنشا باعالاۋ قاجەت: ول قانداي ينستيتۋتتار قۇرادى, ولاردىڭ اراسىنداعى فۋنكتسييالاردى قالاي بٶلەدٸ جەنە ٶزارا تەپە-تەڭدٸك تەتٸكتەرٸن قالاي قاراستىرادى.
كەڭ تارالعان تەسٸلدەردٸڭ بٸرٸ – ناقتى قۇقىقتىق نورمالاردى تالداماي-اق, رەفورماعا جاسىرىن نيەت تەلۋ. كەز كەلگەن ٶزگەرٸس اۆتوماتتى تٷردە ىقتيمال قاۋٸپ رەتٸندە تٷسٸندٸرٸلەدٸ, بٸراق بۇل قاۋٸپتٸڭ قانداي ناقتى قۇقىقتىق مەحانيزم ارقىلى جٷزەگە اسۋى مٷمكٸن ەكەنٸ تٷسٸندٸرٸلمەيدٸ. نەتيجەسٸندە جالپى قاۋٸپ سەزٸمٸ قالىپتاسادى, الايدا ينستيتۋتسيونالدىق دەلەلدەمە بولمايدى. بۇل ەموتسييالىق فون تۋدىرعانىمەن, رەفورمانىڭ شىنايى مازمۇنىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ.
تٸپتٸ سىن اكادەمييالىق سيپات العان جاعدايدا دا وسى لوگيكا جيٸ ساقتالادى. الدىمەن ٶزگەرٸستەردٸڭ ساياسي مەنٸ تۋرالى جالپى تۇجىرىم جاسالىپ, كەيٸن كونستيتۋتسييانىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرٸ سول الدىن الا قابىلدانعان قورىتىندىنى راستاۋ قۇرالى رەتٸندە قاراستىرىلادى. مۇنداي جاعدايدا تالداۋ تانىم قۇرالى بولۋدان قالىپ, الدىن الا تاڭدالعان ۇستانىمدى نەگٸزدەۋ تەسٸلٸنە اينالادى. بۇل كٶزقاراس وبەكتيۆتٸ باعالاۋ مٷمكٸندٸگٸن شەكتەيدٸ, ٶيتكەنٸ نازار مەحانيزمدەرگە ەمەس, ينتەرپرەتاتسييالارعا اۋادى.
سونداي-اق كەيبٸر سىنشىلاردىڭ قوعامدىق مٸنەز-قۇلقىنا دا نازار اۋدارعان جٶن. ەڭ ٶتكٸر پٸكٸرلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ مەتٸنمەن ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە جۇمىس ٸستەمەگەن جەنە بالاما شەشٸمدەر ۇسىنباعان ادامداردان شىعادى. ولاردىڭ ۇستانىمى كٶبٸنە جوققا شىعارۋعا نەگٸزدەلٸپ, ٶزگە مودەل ۇسىنۋمەن تولىقتىرىلمايدى. بۇل سىن جاۋاپكەرشٸلٸكپەن ۇشتاسپايتىن جەنە كونسترۋكتيۆتٸ ديالوگقا ىقپال ەتپەيتٸن جاعداي قالىپتاستىرادى.
پارادوكس مىنادا: بٷگٸنگٸ قارسى تاراپتىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ بۇعان دەيٸن رەفورمالار مەن مەملەكەتتٸك جٷيەنٸ جاڭارتۋدىڭ قاجەتتٸگٸن قولداعان. الايدا ٶزگەرٸستەر ناقتى مازمۇنعا يە بولعان سەتتە, قولداۋ سكەپتيتسيزمگە اۋىسقان. بۇل رەفورمالار يدەياسىن قولداۋ مەن ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەردٸ قابىلداۋعا دايىن بولۋ اراسىنداعى ماڭىزدى ايىرماشىلىقتى كٶرسەتەدٸ. جالپىلاما جاڭارۋ ٷندەۋلەرٸ جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەمەيدٸ, ال ناقتى جوبانى باعالاۋ ونىڭ مازمۇنىن تەرەڭ تالداۋدى تالاپ ەتەدٸ.
كٶپ جاعدايدا مۇنداي رەاكتسييا جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرانى ٶتكەن تەجٸريبە پريزماسى ارقىلى باعالاۋمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. بۇرىنعى قابىلداۋ مودەلدەرٸ اۆتوماتتى تٷردە جاڭا مەحانيزمدەرگە كٶشٸرٸلٸپ, ولاردىڭ لوگيكاسىن وبەكتيۆتٸ تٷسٸنۋدٸ قيىنداتادى. ال شىن مەنٸندە, كونستيتۋتسييا – ٶزگەرمەيتٸندٸكتٸڭ سيمۆولى ەمەس, مەملەكەتتٸ ٶزگەرٸپ وتىرعان جاعدايلارعا بەيٸمدەيتٸن قۇرال. ونىڭ مٸندەتٸ – جٷيەنٸڭ جاڭا ەلەۋمەتتٸك-ساياسي شىندىقتار جاعدايىنداعى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ٶتكەننٸڭ قۇرىلىمدارىن قايتالاۋ ەمەس.
ەرينە, سىننىڭ ٶزٸ قوعامدىق دامۋدىڭ قاجەتتٸ ەلەمەنتٸ. الايدا ونىڭ قۇندىلىعى دەلەل ساپاسىمەن ٶلشەنەدٸ. كونسترۋكتيۆتٸ سىن ناقتى نورمالاردى, ولاردىڭ ٶزارا بايلانىسىن جەنە ىقتيمال سالدارىن تالداۋعا سٷيەنەدٸ. ول ينستيتۋتسيونالدىق مودەلدٸ ناقتىلاۋعا جەنە جەتٸلدٸرۋگە ىقپال ەتەدٸ. ال ەموتسيياعا, بولجامعا جەنە جالپىلاما پايىمداۋعا نەگٸزدەلگەن سىن رەفورمانىڭ مازمۇنىن تٷسٸنۋگە كٶمەكتەسپەي, قوعامدىق قابىلداۋداعى بەلگٸسٸزدٸكتٸ كٷشەيتەدٸ.
بٷگٸن قوعام ٷشٸن ەموتسييالىق پولەميكادان مازمۇندى ينستيتۋتسيونالدىق ەڭگٸمەگە كٶشۋ اسا ماڭىزدى. كونستيتۋتسييا — سەنٸمنٸڭ نەمەسە ساياسي قورقىنىشتىڭ نىسانى ەمەس, مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ ۇيىمداستىرۋدىڭ ٸرگەلٸ تەتٸگٸ. ونى ينستيتۋتتار قۇرىلىمىن قانشالىقتى جٷيەلٸ جەنە تيٸمدٸ ايقىندايتىنى, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قالاي بٶلەتٸنٸ جەنە باسقارۋ تۇراقتىلىعىن قالاي قامتاماسىز ەتەتٸنٸ تۇرعىسىنان باعالاۋ قاجەت. تەك وسىنداي تەسٸل عانا كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ ماڭىزىن جەنە ونىڭ مەملەكەتتٸڭ ەرٸ قارايعى دامۋىنداعى رٶلٸن وبەكتيۆتٸ تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ", دەيدٸ.
