Blokchein — aqparatty shifrlaý jáne saqtaýǵa arnalǵan tehnologiia. Aǵylshyn tilinen aýdarǵanda “Blok tizbegi” degen maǵynany bildirip, bir ortaq jelige biriktirilgen kóptegen kompiýterlerge taralǵan tizbekti quraidy. Blokcheindegi jazbalar arnaiy kilttermen bailanysqan bloktar túrinde usynylǵan. Sońǵy jyldary tehnologiianyń qoldanysyna asa nazar aýdarylyp, blokcheinniń kásipkerlik pen basqa da salalarǵa qosa alatyn úlesine qyzyǵýshylyq paida boldy.
Demandsage kompaniiasynyń boljaýy boiynsha, 2024 jyly blokchein sheshimderine bólingen jahandyq shyǵyndar 19 milliard dollarǵa deiin jetedi. Bul onyń ózektiligi men tehnologiiaǵa ár jyl saiyn senim men qabyldaý artatynyn bildiredi. Sonymen, blokchein qalai jumys atqarady jáne bizneske qandai paida ákelýi múmkin?
Blokchein qurylymy
Blokchein - kóptegen bloktar jiyntyǵynan quralǵan bolsa, blok — quramynda aqparat saqtalǵan birlik. Onyń ishine tranzaktsiialar tizimi, ýaqyt belgisi jáne aldyńǵy bloktyń kriptografiialyq heshi kiredi. Hesh bloktardy bir-birimen bailanystyryp, derekter men tranzaktsiialar tutastyǵyn qamtamasyz etý úshin qoldanylady.
Nod — blokcheinniń kóshirmesin saqtap, konsensýs algoritmderi arqyly jańa tranzaktsiialardy qosý jáne tekserý úderisin qadaǵalaityn jeli qatysýshylary. Al jańa bloktardy qura alatyn adamdardy “mainer” dep ataidy. Mysalǵa alsaq, Proof of Work konsensýs algoritminde olar kúrdeli kriptografikalyq esepterdi sheship, sátti qurylǵan blok úshin kriptovaliýta túrinde syiaqy alady. Blokty tizbekke qosqannan keiin, ony ózgertý qiyndyqqa ákelip soqtyrady, sol sebepten, blokchein — qaýipsiz, “móldir” jáne ózgermeitin derekterdi saqtaý artyqshylyǵyna ie dep sanalady.
Blokchein tipteri
Qoǵamdyq blokchein júielerinde kez kelgen adam tranzaktsiiany rastaý úderisine qatysyp, olardyń tolyq tizimin kóre alady. Mysalǵa alsaq, Bitcoin, Litecoin jáne Ethereum siiaqty blokcheinniń kóbisi adamdarǵa qoljetimdi bolyp keledi. Olar joǵary qaýipsizdikpen qamtamasyz etedi, alaida jumys barysynda baiaý, kóp resýrstardy qajet etetin kemshiligi bar.
Jeke blokcheinder bir uiymda nemese kompaniialar tobynda qoldanylady. Mysaly, Hyperledger jáne R3 Corda jelileriniń tranzaktsiialary jyldam jáne resýrs shyǵyndary tómen. Biraq jalpyǵa qaraǵanda, ashyq emes, tek sanaýly adam ǵana qol jetkizedi.
Konsortsiým blokcheinderin uiymdar toby basqarady. Bul qoǵamdyq jáne jeke blokcheinderdiń elementterin biriktiretin aralyq sheshim. Olar jetkilikti deńgeide ashyqtyq pen jelige qatysýshylardy baqylaýmen qamtamasyz etedi.
Gibridti blokcheinder belgili biznes qajettilikterine ikemdilik pen teńsheýdi qamtamasyz etetin qoǵamdyq jáne jeke blokcheinderdiń múmkindikterin biriktiredi.
Blokchein jáne kásipkerlik
Sońǵy bes jyldyń statistikasy boiynsha, Álemdegi blokchein ámiiandarymen qoldanatyn tutynýshy sany 70 million adamǵa deiin kóterildi. Blokchein zamanaýi tsifrlyq ekonomikanyń ajyramas bóligine ainalyp, tipti biznesti júrgizýdiń túbegeili jańa tásilin usynady. Ol fizikalyq, virtýaldy, materialdyq jáne materialdyq emes aktivterdi tirkeý jáne aiyrbastaý úshin qaýipsiz, ári intellektýaldy jańa býyn qoldanbalarymen qamtamasyz etedi. Biznestegi blokchein qosymshalarynyń mysaldary: qarjylyq tranzaktsiialar, jetkizý tizbegin basqarý, ziiatkerlik menshik quqyqtaryn basqarý, jeke derekter men energetikalyq júielerdi basqarý úderisterin qamtidy.
Biznes júrgizý barysynda, blokchein tehnologiialary kásipkerlerge birneshe artyqshylyqtardy usyna alady. Eń bastysy, jasalatyn tranzaktsiialar men engizilgen bloktar tizbegin ózgertý múmkin emes bolǵandyqtan, blokchein derekterdiń móldirligi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi. Árbir is-áreketti qadaǵala otyryp, jumys úderisterin avtomattandyrýǵa bolady. Arnaiy smart-kontrakt arqyly múmkin aqaýlardy azaitýǵa jáne operatsiialyq tiimdilikti arttyrýǵa kómektesedi.
Sonymen qatar, blokchein qandai da bir ortalyqqa baǵynbaidy. Árbir bloktar tizbegine qatysty músheler derekterdi tekserip, bir-birine sene alady. Bul alaiaqtyq táýekelin azaitý maqsatynda jasalady.
Alaida, jumys barysynda shuǵyl túrde aqparatty ózgertý nemese qatelikti túzetý kerek bolsa, kóp ýaqyt jumsalady. Blokcheindi qoldanystaǵy júielermen biriktirý kúrdeli jáne qymbat bolýy múmkin. Kóptegen kompaniialar óz protsesterin jańa tehnologiiaǵa beiimdeýde qiyndyqtarǵa tap bolady. Sondyqtan blokchein tehnologiialaryn qoldanar aldynda kompaniianyń qajettilikterine asa qatty nazar aýdaryp, onyń kerektigin esepteý mańyzdy.
Qazirgi ýaqytta, blokchein kásipkerliktiń ártúrli saladaǵy bólikterinde qosylǵan. Qarjy sektorynda Ripple siiaqty transshekaralyq tólemder kompaniialary kriptovaliýtalar men ortalyqsyz qarjy tólemderdi júzege asyrý jáne aktivterdi basqarý tásilin túbegeili ózgertedi. Oǵan qosa, blokchein tehnologiiasy taýarlardyń qozǵalasyn qadaǵalaý, meditsinada aýrýhanalyq derekterdi qaýipsiz basqarý, jyljymaityn múlik pen ziiatkerlik menshikke bailanysty quqyqtardy basqarýǵa múmkindik quraidy.
Bolashaqta, blokcheinniń Internet of Things(Internetti zattar), jasandy intellekt jáne úlken derektermen úilesýi avtomattandyrý, analitika jáne biznes-protsesterdi jaqsartý úshin jańa múmkindikter ashatyny sózsiz. Tehnologiia startaptar men kompaniialar úshin innovatsiialyq sheshimder men jańa biznes-modelderdi eńgizýge zor úlesin qosa alady. Blokchein — zamanaýi biznestiń kóptegen aspektilerin ózgertýge múmkindigi bar qýatty qural.
Avtor: Aqbota Qabdolla
