بلوكچەين — اقپاراتتى شيفرلاۋ جەنە ساقتاۋعا ارنالعان تەحنولوگييا. اعىلشىن تٸلٸنەن اۋدارعاندا “بلوك تٸزبەگٸ” دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرٸپ, بٸر ورتاق جەلٸگە بٸرٸكتٸرٸلگەن كٶپتەگەن كومپيۋتەرلەرگە تارالعان تٸزبەكتٸ قۇرايدى. بلوكچەيندەگٸ جازبالار ارنايى كٸلتتەرمەن بايلانىسقان بلوكتار تٷرٸندە ۇسىنىلعان. سوڭعى جىلدارى تەحنولوگييانىڭ قولدانىسىنا اسا نازار اۋدارىلىپ, بلوكچەيننٸڭ كەسٸپكەرلٸك پەن باسقا دا سالالارعا قوسا الاتىن ٷلەسٸنە قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى.
Demandsage كومپانيياسىنىڭ بولجاۋى بويىنشا, 2024 جىلى بلوكچەين شەشٸمدەرٸنە بٶلٸنگەن جاھاندىق شىعىندار 19 ميلليارد دوللارعا دەيٸن جەتەدٸ. بۇل ونىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ مەن تەحنولوگيياعا ەر جىل سايىن سەنٸم مەن قابىلداۋ ارتاتىنىن بٸلدٸرەدٸ. سونىمەن, بلوكچەين قالاي جۇمىس اتقارادى جەنە بيزنەسكە قانداي پايدا ەكەلۋٸ مٷمكٸن?
بلوكچەين قۇرىلىمى
بلوكچەين - كٶپتەگەن بلوكتار جيىنتىعىنان قۇرالعان بولسا, بلوك — قۇرامىندا اقپارات ساقتالعان بٸرلٸك. ونىڭ ٸشٸنە ترانزاكتسييالار تٸزٸمٸ, ۋاقىت بەلگٸسٸ جەنە الدىڭعى بلوكتىڭ كريپتوگرافييالىق حەشٸ كٸرەدٸ. حەش بلوكتاردى بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستىرىپ, دەرەكتەر مەن ترانزاكتسييالار تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قولدانىلادى.
نود — بلوكچەيننٸڭ كٶشٸرمەسٸن ساقتاپ, كونسەنسۋس الگوريتمدەرٸ ارقىلى جاڭا ترانزاكتسييالاردى قوسۋ جەنە تەكسەرۋ ٷدەرٸسٸن قاداعالايتىن جەلٸ قاتىسۋشىلارى. ال جاڭا بلوكتاردى قۇرا الاتىن ادامداردى “ماينەر” دەپ اتايدى. مىسالعا الساق, Proof of Work كونسەنسۋس الگوريتمٸندە ولار كٷردەلٸ كريپتوگرافيكالىق ەسەپتەردٸ شەشٸپ, سەتتٸ قۇرىلعان بلوك ٷشٸن كريپتوۆاليۋتا تٷرٸندە سىياقى الادى. بلوكتى تٸزبەككە قوسقاننان كەيٸن, ونى ٶزگەرتۋ قيىندىققا ەكەلٸپ سوقتىرادى, سول سەبەپتەن, بلوكچەين — قاۋٸپسٸز, “مٶلدٸر” جەنە ٶزگەرمەيتٸن دەرەكتەردٸ ساقتاۋ ارتىقشىلىعىنا يە دەپ سانالادى.
بلوكچەين تيپتەرٸ
قوعامدىق بلوكچەين جٷيەلەرٸندە كەز كەلگەن ادام ترانزاكتسييانى راستاۋ ٷدەرٸسٸنە قاتىسىپ, ولاردىڭ تولىق تٸزٸمٸن كٶرە الادى. مىسالعا الساق, Bitcoin, Litecoin جەنە Ethereum سيياقتى بلوكچەيننٸڭ كٶبٸسٸ ادامدارعا قولجەتٸمدٸ بولىپ كەلەدٸ. ولار جوعارى قاۋٸپسٸزدٸكپەن قامتاماسىز ەتەدٸ, الايدا جۇمىس بارىسىندا باياۋ, كٶپ رەسۋرستاردى قاجەت ەتەتٸن كەمشٸلٸگٸ بار.
جەكە بلوكچەيندەر بٸر ۇيىمدا نەمەسە كومپانييالار توبىندا قولدانىلادى. مىسالى, Hyperledger جەنە R3 Corda جەلٸلەرٸنٸڭ ترانزاكتسييالارى جىلدام جەنە رەسۋرس شىعىندارى تٶمەن. بٸراق جالپىعا قاراعاندا, اشىق ەمەس, تەك ساناۋلى ادام عانا قول جەتكٸزەدٸ.
كونسورتسيۋم بلوكچەيندەرٸن ۇيىمدار توبى باسقارادى. بۇل قوعامدىق جەنە جەكە بلوكچەيندەردٸڭ ەلەمەنتتەرٸن بٸرٸكتٸرەتٸن ارالىق شەشٸم. ولار جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە اشىقتىق پەن جەلٸگە قاتىسۋشىلاردى باقىلاۋمەن قامتاماسىز ەتەدٸ.
گيبريدتٸ بلوكچەيندەر بەلگٸلٸ بيزنەس قاجەتتٸلٸكتەرٸنە يكەمدٸلٸك پەن تەڭشەۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن قوعامدىق جەنە جەكە بلوكچەيندەردٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن بٸرٸكتٸرەدٸ.
بلوكچەين جەنە كەسٸپكەرلٸك
سوڭعى بەس جىلدىڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا, ەلەمدەگٸ بلوكچەين ەميياندارىمەن قولداناتىن تۇتىنۋشى سانى 70 ميلليون ادامعا دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. بلوكچەين زاماناۋي تسيفرلىق ەكونوميكانىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالىپ, تٸپتٸ بيزنەستٸ جٷرگٸزۋدٸڭ تٷبەگەيلٸ جاڭا تەسٸلٸن ۇسىنادى. ول فيزيكالىق, ۆيرتۋالدى, ماتەريالدىق جەنە ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەردٸ تٸركەۋ جەنە ايىرباستاۋ ٷشٸن قاۋٸپسٸز, ەرٸ ينتەللەكتۋالدى جاڭا بۋىن قولدانبالارىمەن قامتاماسىز ەتەدٸ. بيزنەستەگٸ بلوكچەين قوسىمشالارىنىڭ مىسالدارى: قارجىلىق ترانزاكتسييالار, جەتكٸزۋ تٸزبەگٸن باسقارۋ, زيياتكەرلٸك مەنشٸك قۇقىقتارىن باسقارۋ, جەكە دەرەكتەر مەن ەنەرگەتيكالىق جٷيەلەردٸ باسقارۋ ٷدەرٸستەرٸن قامتيدى.
بيزنەس جٷرگٸزۋ بارىسىندا, بلوكچەين تەحنولوگييالارى كەسٸپكەرلەرگە بٸرنەشە ارتىقشىلىقتاردى ۇسىنا الادى. ەڭ باستىسى, جاسالاتىن ترانزاكتسييالار مەن ەنگٸزٸلگەن بلوكتار تٸزبەگٸن ٶزگەرتۋ مٷمكٸن ەمەس بولعاندىقتان, بلوكچەين دەرەكتەردٸڭ مٶلدٸرلٸگٸ مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ. ەربٸر ٸس-ەرەكەتتٸ قاداعالا وتىرىپ, جۇمىس ٷدەرٸستەرٸن اۆتوماتتاندىرۋعا بولادى. ارنايى سمارت-كونتراكت ارقىلى مٷمكٸن اقاۋلاردى ازايتۋعا جەنە وپەراتسييالىق تيٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
سونىمەن قاتار, بلوكچەين قانداي دا بٸر ورتالىققا باعىنبايدى. ەربٸر بلوكتار تٸزبەگٸنە قاتىستى مٷشەلەر دەرەكتەردٸ تەكسەرٸپ, بٸر-بٸرٸنە سەنە الادى. بۇل الاياقتىق تەۋەكەلٸن ازايتۋ ماقساتىندا جاسالادى.
الايدا, جۇمىس بارىسىندا شۇعىل تٷردە اقپاراتتى ٶزگەرتۋ نەمەسە قاتەلٸكتٸ تٷزەتۋ كەرەك بولسا, كٶپ ۋاقىت جۇمسالادى. بلوكچەيندٸ قولدانىستاعى جٷيەلەرمەن بٸرٸكتٸرۋ كٷردەلٸ جەنە قىمبات بولۋى مٷمكٸن. كٶپتەگەن كومپانييالار ٶز پروتسەستەرٸن جاڭا تەحنولوگيياعا بەيٸمدەۋدە قيىندىقتارعا تاپ بولادى. سوندىقتان بلوكچەين تەحنولوگييالارىن قولدانار الدىندا كومپانييانىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸنە اسا قاتتى نازار اۋدارىپ, ونىڭ كەرەكتٸگٸن ەسەپتەۋ ماڭىزدى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا, بلوكچەين كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ەرتٷرلٸ سالاداعى بٶلٸكتەرٸندە قوسىلعان. قارجى سەكتورىندا Ripple سيياقتى ترانسشەكارالىق تٶلەمدەر كومپانييالارى كريپتوۆاليۋتالار مەن ورتالىقسىز قارجى تٶلەمدەردٸ جٷزەگە اسىرۋ جەنە اكتيۆتەردٸ باسقارۋ تەسٸلٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەدٸ. وعان قوسا, بلوكچەين تەحنولوگيياسى تاۋارلاردىڭ قوزعالاسىن قاداعالاۋ, مەديتسينادا اۋرۋحانالىق دەرەكتەردٸ قاۋٸپسٸز باسقارۋ, جىلجىمايتىن مٷلٸك پەن زيياتكەرلٸك مەنشٸككە بايلانىستى قۇقىقتاردى باسقارۋعا مٷمكٸندٸك قۇرايدى.
بولاشاقتا, بلوكچەيننٸڭ Internet of Things(ينتەرنەتتٸ زاتتار), جاساندى ينتەللەكت جەنە ٷلكەن دەرەكتەرمەن ٷيلەسۋٸ اۆتوماتتاندىرۋ, اناليتيكا جەنە بيزنەس-پروتسەستەردٸ جاقسارتۋ ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشاتىنى سٶزسٸز. تەحنولوگييا ستارتاپتار مەن كومپانييالار ٷشٸن يننوۆاتسييالىق شەشٸمدەر مەن جاڭا بيزنەس-مودەلدەردٸ ەڭگٸزۋگە زور ٷلەسٸن قوسا الادى. بلوكچەين — زاماناۋي بيزنەستٸڭ كٶپتەگەن اسپەكتٸلەرٸن ٶزگەرتۋگە مٷمكٸندٸگٸ بار قۋاتتى قۇرال.
اۆتور: اقبوتا قابدوللا
