Foto: Pexels.com
«Bizdiń zamanymyzda aýtizm bolǵan emes» nemese «Qazir aýtizm kóbeiip ketti» degen pikirlerdi jii estimiz. Kanadanyń Makgill ýniversitetiniń ǵalymy, kommýnikatsiialyq buzylystar salasyndaǵy zertteýshi Nariman Amantaev mundai taptaýryndar aýtizmdi durys túsinýge kedergi keltiredi deidi. Ol aýtizmge qatysty úsh tanymal mifti taldap, olardyń nelikten shyndyqqa sáikes kelmeitinin túsindirdi. Sondai-aq, mundai taptaýryndar qalai paida bolǵanyn aityp berdi.
Foto: Nariman Amantaev. Instagram.com
«Bizdiń zamanymyzda aýtizm bolmaǵan»
Eń aldymen Nariman Amantaev burynǵy kezde aýtizm bolmaǵan degen mifti joqqa shyǵardy. Aýtizm qai kezde de bolǵan, alaida ony basqa diagnozdarmen shatastyryp otyrǵan.
«Bizdiń zaman dep kóbi Keńes Odaǵy kezeńin meńzeidi. Keńes Odaǵynda aýtizm boldy ma? Árine, boldy. Degenmen, bul diagnozdy óte sirek qoiatyn, kóbine «shizofreniia» dep diagnoz qoiǵandy jón kóretin.
Eger bala sóilemese nemese sózdik qory az bolsa (al aýtist balalardyń shamamen 30%-y sondai), oǵan kóbine «aqyl-oiynyń kemistigi» degen diagnoz qoiatyn. Sondyqtan ol kezde adamdar aýtizm týraly múldem estimegen edi», - deidi zertteýshi.
Buǵan qosa, ol kezde mundai diagnozy bar adamdardy arnaiy mekemelerge jiberetin nemese otbasylary olardy qoǵamnyń synynan qorqyp, úilerinde jasyratyn bolǵan.
«Mundai júie aýtizm men basqa da psihiatriialyq diagnozdardy qoǵam sanasynan tolyǵymen óshirip tastady. Sol sebepti aǵa býyn ókilderi qazirgi gadjetter (nemese taǵam) «aýtizmdi týdyrady» dep oilaýy múmkin — olardyń kezinde bul ekeýi de bolmaǵan. Alaida olardyń bir nárseni baiqamaýy, onyń múldem bolmaǵanyn bildirmeidi», - deidi Nariman Amantaev.
«Aýtizm men ASB (RAS) — bul ártúrli diagnozdar»
Ǵalym bul eki diagnozdyń bir-birinen aiyrmashylyǵy joǵyn aitady. Nege ekeni, meditsinada kóbine «aýtistik spektr buzylysy» diagnozyn qoiǵandy jón kóredi.
«Aýtistik Spektri Buzylysy (ASB) — bul DSM-5 jáne MKB-11 siiaqty diagnostikalyq nusqaýlyqtarda qoldanylatyn resmi ataý. Meditsina aýtizmge buzylystar men jetispeýshilikter prizmasy arqyly qaraitynyn "buzylys" terminin qoldanatynynan-aq baiqaýǵa bolady. Alaida bul tásil, ásirese aýtizm qaýymdastyǵy arasynda synǵa ushyraýda, sebebi mundai til aýtizmge qatysty stigmatizatsiiany kúsheitip, onyń shynaiy tabiǵatyn kórsetpeidi», - deidi ol.
Sondyqtan kóbi ekpindi «buzylysqa» qoimai, «aýtizm» sózin qoldanýdy jón kóre bastaǵan.
«Aýtizm qaýymdastyǵy bul termindi anaǵurlym beitarap jáne durys anyqtama dep sanaidy, sebebi bul olardyń tájiribesin tek máseleler sheshý nemese shekteýler turǵysynan qarastyrmaidy», - dep túsindirdi Amantaev.
"Qazir aýtizm epidemiiasy júrip jatyr"
Nariman Amantaev bul mifti de joqqa shyǵardy. Aitýynsha, eshqandai epidemiia joq. Jai ǵana aýtizm diagnozyn qoiý sany artqan, alaida bul aýtist adamdardyń burynǵydan kóbeigenin bildirmeidi.
«Birinshiden, qazir aýtizmdi erte jáne naqtyraq anyqtai bastady. Mysaly, qazirgi tańda 18 ailyq baladan da aýtizm belgilerin anyqtaýǵa bolady (sirek bolsa da), al buryn bul úsh jastan keiin ǵana múmkin edi, onyń ózinde óte sirek jaǵdaida. Bul statistikaǵa áser etedi.
Ekinshiden, aýtizm kriteriileri ózgerdi. 2013 jyly DSM-5 shyqqannan keiin (psihiatriialyq aýrýlardyń amerikalyq klassifikatorynyń 5-shi basylymy) birneshe sindrom bir sanatqa biriktirildi. Mysaly, Asperger sindromy, balalar aýtizmi jáne atiptik aýtizm jeke diagnoz retinde joiylyp, Aýtist Spektri Buzylysynyń (ASB) bóligine ainaldy. Bul avtomatty túrde ASB diagnozyna jatatyn adamdar sanyn arttyrdy. Bul da statistikaǵa áser etedi», - dep naqtylady ǵalym.
Aitýynsha, bul ózgeris MKB-nyń (TMD-da qoldanylatyn aýrýlardyń halyqaralyq klassifikatory) tek 2018 jyly shyqqan 11-shi basylymynda ǵana jazylǵan. Sondyqtan elimizde áli kúnge deiin diagnozdar eski klassifikator (MKB-10) boiynsha qoiylady, onda Asperger sindromy, balalar aýtizmi jáne atiptik aýtizm áli de bar.
«Úshinshiden, mamandar men ata-analar arasynda aýtizm týraly habardarlyq artty. Buryn diagnoz qoiylmaǵan nemese qate diagnoz qoiylǵan (mysaly, «ZPR») adamdar qazir anaǵurlym naqty qorytyndy alýda. Bul eresekter arasynda da aýtizmdi anyqtaýǵa múmkindik berdi, olarǵa buryn diagnoz qoiylmai kelgen nemese ol týraly bilmeitin. Bul da statistikaǵa áser etedi», - deidi Amantaev.
Óz qyzmetinde aýtist adamdarmen jii aralasatyn ǵalym eki top úshin de sapaly ómir súrýge kedergi bolatyn basty másele — diagnozdyń ózi emes, qoǵamnyń aqparattaný deńgeiiniń tómendigi men aýtistterge degen teris kózqaras, deidi.
«Shyn máninde, aýtistter úshin negizgi másele — aýtist emes adamdar. Aýtistterdiń óz diagnozymen jap-jaqsy ómir súredi, biraq qoǵamǵa shyqqanda qiyndyqtarǵa tap bolady, óitkeni aýtizm týraly kózqaras (ásirese TMD elderinde) kóbinese jaǵymsyz sipatqa ie. Aýtizmniń jaqsy jaqtaryn biz óte sirek talqylaimyz, óitkeni aýtisterdiń kim ekenin naqty bilmeidi. Sipattap bershi deseń, olardy tuiyq, oǵash jáne emotsiialyq turǵydan alshaq deýi múmkin - munyń ózi jaqsy sipat. Bul stereotipter tolyǵymen qate jáne aýtist adamdarmen tanys kez kelgen adam muny jaqsy biledi», - dep qorytyndylady Amantaev.
