فوتو: Pexels.com
«بٸزدٸڭ زامانىمىزدا اۋتيزم بولعان ەمەس» نەمەسە «قازٸر اۋتيزم كٶبەيٸپ كەتتٸ» دەگەن پٸكٸرلەردٸ جيٸ ەستيمٸز. كانادانىڭ ماكگيلل ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمى, كوممۋنيكاتسييالىق بۇزىلىستار سالاسىنداعى زەرتتەۋشٸ ناريمان امانتاەۆ مۇنداي تاپتاۋرىندار اۋتيزمدٸ دۇرىس تٷسٸنۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ دەيدٸ. ول اۋتيزمگە قاتىستى ٷش تانىمال ميفتٸ تالداپ, ولاردىڭ نەلٸكتەن شىندىققا سەيكەس كەلمەيتٸنٸن تٷسٸندٸردٸ. سونداي-اق, مۇنداي تاپتاۋرىندار قالاي پايدا بولعانىن ايتىپ بەردٸ.
فوتو: ناريمان امانتاەۆ. Instagram.com
«بٸزدٸڭ زامانىمىزدا اۋتيزم بولماعان»
ەڭ الدىمەن ناريمان امانتاەۆ بۇرىنعى كەزدە اۋتيزم بولماعان دەگەن ميفتٸ جوققا شىعاردى. اۋتيزم قاي كەزدە دە بولعان, الايدا ونى باسقا دياگنوزدارمەن شاتاستىرىپ وتىرعان.
«بٸزدٸڭ زامان دەپ كٶبٸ كەڭەس وداعى كەزەڭٸن مەڭزەيدٸ. كەڭەس وداعىندا اۋتيزم بولدى ما? ەرينە, بولدى. دەگەنمەن, بۇل دياگنوزدى ٶتە سيرەك قوياتىن, كٶبٸنە «شيزوفرەنييا» دەپ دياگنوز قويعاندى جٶن كٶرەتٸن.
ەگەر بالا سٶيلەمەسە نەمەسە سٶزدٸك قورى از بولسا (ال اۋتيست بالالاردىڭ شامامەن 30%-ى سونداي), وعان كٶبٸنە «اقىل-ويىنىڭ كەمٸستٸگٸ» دەگەن دياگنوز قوياتىن. سوندىقتان ول كەزدە ادامدار اۋتيزم تۋرالى مٷلدەم ەستٸمەگەن ەدٸ», - دەيدٸ زەرتتەۋشٸ.
بۇعان قوسا, ول كەزدە مۇنداي دياگنوزى بار ادامداردى ارنايى مەكەمەلەرگە جٸبەرەتٸن نەمەسە وتباسىلارى ولاردى قوعامنىڭ سىنىنان قورقىپ, ٷيلەرٸندە جاسىراتىن بولعان.
«مۇنداي جٷيە اۋتيزم مەن باسقا دا پسيحياترييالىق دياگنوزداردى قوعام ساناسىنان تولىعىمەن ٶشٸرٸپ تاستادى. سول سەبەپتٸ اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸ قازٸرگٸ گادجەتتەر (نەمەسە تاعام) «اۋتيزمدٸ تۋدىرادى» دەپ ويلاۋى مٷمكٸن — ولاردىڭ كەزٸندە بۇل ەكەۋٸ دە بولماعان. الايدا ولاردىڭ بٸر نەرسەنٸ بايقاماۋى, ونىڭ مٷلدەم بولماعانىن بٸلدٸرمەيدٸ», - دەيدٸ ناريمان امانتاەۆ.
«اۋتيزم مەن اسب (راس) — بۇل ەرتٷرلٸ دياگنوزدار»
عالىم بۇل ەكٸ دياگنوزدىڭ بٸر-بٸرٸنەن ايىرماشىلىعى جوعىن ايتادى. نەگە ەكەنٸ, مەديتسينادا كٶبٸنە «اۋتيستٸك سپەكتر بۇزىلىسى» دياگنوزىن قويعاندى جٶن كٶرەدٸ.
«اۋتيستٸك سپەكترٸ بۇزىلىسى (اسب) — بۇل DSM-5 جەنە مكب-11 سيياقتى دياگنوستيكالىق نۇسقاۋلىقتاردا قولدانىلاتىن رەسمي اتاۋ. مەديتسينا اۋتيزمگە بۇزىلىستار مەن جەتٸسپەۋشٸلٸكتەر پريزماسى ارقىلى قارايتىنىن "بۇزىلىس" تەرمينٸن قولداناتىنىنان-اق بايقاۋعا بولادى. الايدا بۇل تەسٸل, ەسٸرەسە اۋتيزم قاۋىمداستىعى اراسىندا سىنعا ۇشىراۋدا, سەبەبٸ مۇنداي تٸل اۋتيزمگە قاتىستى ستيگماتيزاتسييانى كٷشەيتٸپ, ونىڭ شىنايى تابيعاتىن كٶرسەتپەيدٸ», - دەيدٸ ول.
سوندىقتان كٶبٸ ەكپٸندٸ «بۇزىلىسقا» قويماي, «اۋتيزم» سٶزٸن قولدانۋدى جٶن كٶرە باستاعان.
«اۋتيزم قاۋىمداستىعى بۇل تەرميندٸ اناعۇرلىم بەيتاراپ جەنە دۇرىس انىقتاما دەپ سانايدى, سەبەبٸ بۇل ولاردىڭ تەجٸريبەسٸن تەك مەسەلەلەر شەشۋ نەمەسە شەكتەۋلەر تۇرعىسىنان قاراستىرمايدى», - دەپ تٷسٸندٸردٸ امانتاەۆ.
"قازٸر اۋتيزم ەپيدەميياسى جٷرٸپ جاتىر"
ناريمان امانتاەۆ بۇل ميفتٸ دە جوققا شىعاردى. ايتۋىنشا, ەشقانداي ەپيدەمييا جوق. جاي عانا اۋتيزم دياگنوزىن قويۋ سانى ارتقان, الايدا بۇل اۋتيست ادامداردىڭ بۇرىنعىدان كٶبەيگەنٸن بٸلدٸرمەيدٸ.
«بٸرٸنشٸدەن, قازٸر اۋتيزمدٸ ەرتە جەنە ناقتىراق انىقتاي باستادى. مىسالى, قازٸرگٸ تاڭدا 18 ايلىق بالادان دا اۋتيزم بەلگٸلەرٸن انىقتاۋعا بولادى (سيرەك بولسا دا), ال بۇرىن بۇل ٷش جاستان كەيٸن عانا مٷمكٸن ەدٸ, ونىڭ ٶزٸندە ٶتە سيرەك جاعدايدا. بۇل ستاتيستيكاعا ەسەر ەتەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, اۋتيزم كريتەرييلەرٸ ٶزگەردٸ. 2013 جىلى DSM-5 شىققاننان كەيٸن (پسيحياترييالىق اۋرۋلاردىڭ امەريكالىق كلاسسيفيكاتورىنىڭ 5-شٸ باسىلىمى) بٸرنەشە سيندروم بٸر ساناتقا بٸرٸكتٸرٸلدٸ. مىسالى, اسپەرگەر سيندرومى, بالالار اۋتيزمٸ جەنە اتيپتٸك اۋتيزم جەكە دياگنوز رەتٸندە جويىلىپ, اۋتيست سپەكترٸ بۇزىلىسىنىڭ (اسب) بٶلٸگٸنە اينالدى. بۇل اۆتوماتتى تٷردە اسب دياگنوزىنا جاتاتىن ادامدار سانىن ارتتىردى. بۇل دا ستاتيستيكاعا ەسەر ەتەدٸ», - دەپ ناقتىلادى عالىم.
ايتۋىنشا, بۇل ٶزگەرٸس مكب-نىڭ (تمد-دا قولدانىلاتىن اۋرۋلاردىڭ حالىقارالىق كلاسسيفيكاتورى) تەك 2018 جىلى شىققان 11-شٸ باسىلىمىندا عانا جازىلعان. سوندىقتان ەلٸمٸزدە ەلٸ كٷنگە دەيٸن دياگنوزدار ەسكٸ كلاسسيفيكاتور (مكب-10) بويىنشا قويىلادى, وندا اسپەرگەر سيندرومى, بالالار اۋتيزمٸ جەنە اتيپتٸك اۋتيزم ەلٸ دە بار.
«ٷشٸنشٸدەن, ماماندار مەن اتا-انالار اراسىندا اۋتيزم تۋرالى حاباردارلىق ارتتى. بۇرىن دياگنوز قويىلماعان نەمەسە قاتە دياگنوز قويىلعان (مىسالى, «زپر») ادامدار قازٸر اناعۇرلىم ناقتى قورىتىندى الۋدا. بۇل ەرەسەكتەر اراسىندا دا اۋتيزمدٸ انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ, ولارعا بۇرىن دياگنوز قويىلماي كەلگەن نەمەسە ول تۋرالى بٸلمەيتٸن. بۇل دا ستاتيستيكاعا ەسەر ەتەدٸ», - دەيدٸ امانتاەۆ.
ٶز قىزمەتٸندە اۋتيست ادامدارمەن جيٸ ارالاساتىن عالىم ەكٸ توپ ٷشٸن دە ساپالى ٶمٸر سٷرۋگە كەدەرگٸ بولاتىن باستى مەسەلە — دياگنوزدىڭ ٶزٸ ەمەس, قوعامنىڭ اقپاراتتانۋ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ مەن اۋتيستتەرگە دەگەن تەرٸس كٶزقاراس, دەيدٸ.
«شىن مەنٸندە, اۋتيستتەر ٷشٸن نەگٸزگٸ مەسەلە — اۋتيست ەمەس ادامدار. اۋتيستتەردٸڭ ٶز دياگنوزىمەن جاپ-جاقسى ٶمٸر سٷرەدٸ, بٸراق قوعامعا شىققاندا قيىندىقتارعا تاپ بولادى, ٶيتكەنٸ اۋتيزم تۋرالى كٶزقاراس (ەسٸرەسە تمد ەلدەرٸندە) كٶبٸنەسە جاعىمسىز سيپاتقا يە. اۋتيزمنٸڭ جاقسى جاقتارىن بٸز ٶتە سيرەك تالقىلايمىز, ٶيتكەنٸ اۋتيستەردٸڭ كٸم ەكەنٸن ناقتى بٸلمەيدٸ. سيپاتتاپ بەرشٸ دەسەڭ, ولاردى تۇيىق, وعاش جەنە ەموتسييالىق تۇرعىدان الشاق دەۋٸ مٷمكٸن - مۇنىڭ ٶزٸ جاقسى سيپات. بۇل ستەرەوتيپتەر تولىعىمەن قاتە جەنە اۋتيست ادامدارمەن تانىس كەز كەلگەن ادام مۇنى جاقسى بٸلەدٸ», - دەپ قورىتىندىلادى امانتاەۆ.
